می‏ترسم که مبادا او،
بامداد که من از خستگی به خواب رفته‏ام
ناگهان به در خانه‏ام بیاید.
یاران، راه بر او بگشایید، بازش مدارید.. .(گیتانجلی،۴۸)
از همین چند نمونه پیدا است که “تو” در گوهرش به «خلاّق بی‏جهات» مولانا می‏ماند، و این از تجلی “او"یا “تو” در راوی آشکار است. گویا تو یا او، یا به هر نامی که خوانده شود، هیچ قصدی در سر ندارد مگر تجلی بخشیدن به شادی و رضای خویش. کودک‏وار به بازی سرگرم است. این‏ بازی‏گر شگفت‏انگیز، گویی به بازی، خردینه‏یی را بی‏منتها می‏گرداند و سپس آن را به‏ هیأت یک واقعیت ساده ی روزمره ی یک سبوی شکننده در می‏آورد که شکنندگیش جاودانگی آن‏ است. او همیشه، به بازی‏گوشی، این سبو را پر می‏کند و باز خالی می‏کند، بی‏هیچ قصدی. یا شاید جادویی است که سبویی را بی‏منتها می‏کند و سپس آن را بدل به نی می‏کند و آن را بالای‏ این تپه و میان آن دره می‏برد و در آن می‏دمد و آوازها از آن برمی‏دمد،که همیشه نو و تازه‏اند اولب «دم ساز» این بی‏منتها است.لمس نوازش گونه ی دست‏های او بر اندام این سبو و دم‏های او بر این نی و این من، جاودانگی می‏آورد: جاودانگی خالی شدن، جاودانگی آواز. و جوهر سیال‏ جاودانگی یعنی شادی، از راه همین دست‏ها و همین دم‏ها در این بی‏منتها راه می‏یابد و از همین‏ احساس شادی است که دل کوچک او چهار حدش را گم می‏کند و ناگفتنی را باز می‏گوید. این‏ ناگفتنی،که با اشاره ی دست‏های تو تجلی پیدا کرده، «سرّ» و راز نیست. جز شادی بندبند هستی، جز عشق، چه می‏تواند باشد؟
باری نه تنها «من» راوی بل که هرچه در جلوه‏گاه تو باشد آن نیز بی‏منتها می‏شود:
سرورم،زمان در دست‏های تو بی‏منتهاست.
کسی نیست که دقایق تو را بشمارد.
روزان و شبان سپری می‏شوند و عمرها چون گل‏ها می‏شکفند و قرن‏های نو از پی هم می‏آیند و گل صحرایی کوچکی را کمال می‏بخشند (گیتانجلی،۸۲)
تاگور در بسیاری از شعرها از"استاد” یا “گورو” سخن می‏گوید که جلوه ی دیگری از همین” تو” است. از سویی چون خود را شاگرد و مرید"نته راجه” می‏داند،که او همان شیوای خدای رقص است، شاید مقصود از استاد همین"نته راجه"باشد که تاگور او را در هر لحظه‏یی در هر ذره و هر غبار عالم‏ پای افشان و در پیچ و تاب می‏بیند:
ای استاد، نمی‏دانم چه‏گونه آواز می‏خوانی،
من همیشه مات و خاموش به آوازت گوش می‏کنم.
روشنای موسیقی تو جهان را روشنی می‏بخشد و دم جان بخش، افلاک را سیر می‏کند،
رود مقدس نغمه‏ات سنگ‏ها را فرو می‏شکند و خروشان می‏گذرد.
دلم مشتاق پیوستن به آواز توست،
اما عبث می‏کوشد.
من سخن می‏گویم،اما سخن آواز نمی‏شود،
و من بیهوده فریاد می‏کشم.
آه،ای استاد،دلم اسیر بی‏پایان آواز توست .(گیتانجلی،۳)
یا
استاد!
آرزوهای من ابله گونه‏اند
که میان ترانه‏های تو هیاهو می‏کنند
مرا اما بگذار تا سراپاگوش باشم. (مرغان آواره)
تم بعدی، “من بی‏منتها” است، تاگور می‏نویسد: «در هنر،شخص درون ما پیام‏هایش را برای‏ والاترین شخص می‏فرستد،که او در تمام واقعیت‏های بی‏روشنایی، خود را در جهانی از زیبایی بی ‏منتها بر ما عیان می‏کند» این شخص درون یا او، پیش از آن که بتواند در هنر به چنین تعالی‏ برسد، نخست"من” محدود راوی است که تاگور آن را در دو شعر ۲۹ و ۳۰ گیتانجلی چنین وصف‏ می‏کند:

آن که من او را با نامم در بند می‏کنم
در این سیاه‏چال می‏گرید.
من همیشه گرد بر گرد او حصار می‏کشم،
و همان‏گونه که این حصار، روزبه‏روز، سر به آسمان می‏کشد،
من بینش هستی حقیقی‏ام را در سایه ی تاریک آن از دست می‏دهم.
من به این حصار بلند می‏بالم
و آن را با فرش آهک اندود می‏کنم
که مبادا کوچک‏ترین رخنه‏یی در این نام بماند،
و با این همه دقتی که من می‏کنم
بینش هستی حقیقی‏ام را از دست می‏دهم. ( گیتانجلی،۲۹)
تنها از خانه بیرون آمدم و به سوی وعده‏گاه به راه افتادم.
اما این کیست که در تاریکی خاموش به دنبالم افتاده؟
خود را کنار می‏کشم تا از حضور او بگریزم.
او با خودستایی اش گرد و خاک می‏کند؛
هر کلمه‏یی که من می‏گویم او صدای بلندش را به آن اضافه می‏کند.
سرورم، او من کوچک من است ، او شرم نمی‏داند؛
شرم‏سارم که با او به در خانه‏ات بیایم . (گیتانجلی،۳۰)
این والاترین شخص، یا شخص ازلی، این سرور، این تو یا استاد یا گورو، یا هر چه‏ بنامیم، خلاق هارمونی است نه یک سانی و یک شکلی. او حقیقت را حیات جاودانه و جوانی می‏بخشد. شعر تاگور نیرویش را از دعوتش به پیوستن به این شخصیت ازلی‏ می‏گیرد، یعنی از پیوستن منتها به بی‏منتها.
آیا این بی‏منتهایی سبو و پر شدن و خالی شدن همیشه‏اش؛ این بی‏منتهایی نی میان تهی و آوازهای همیشه نوش-که تو مدام در آن می‏دمد و نی نیز مدام از تهیای درون‏اش نفیرها برمی‏دمد- این بی‏منتهایی دل کوچک سرشار از شادی و وجد؛ این دست‏های بسیار کوچک که‏ هدیه‏های بی‏پایان می‏گیرند؛ این فرو ریختن‏ها و پر شدن‏های همیشه و این خالیای پذیرای این‏ فروریختن جاودانه و خالی شدن جاودانه و بی‏زمان- همه از تهیایی همیشه همان نمی‏گوید؟ همیشه تهیایی هست که همیشه پر می‏شود، و همواره پرایی هست که مدام خالی می‏شود. باری، جاودانگی، یا دقیق‏تر بگوییم: تهیای همیشه، همین‏ است: تهی شدن همیشه. این جاودانگی فقر است، در معنای عرفانیش.
تم دیگر،که به نظر می رسد، تم اصلی این شعر است، مطلق صدا یا آواز است در متن آن ها تهیا صدای انسانی باشد یا صدای موجودات زنده و نازنده ی دیگر، یا «ندای سبز» یا صدای ستاره، چنان که تاگور می‏گوید:
« من صدای ستاره‏ها و خاموشی درختان تو را می‏فهمم.» (نیلوفر عشق :۱۹۹)
تاگور موسیقیدان بزرگی بوده است. از شعرهایش هم پیدا است که جهان را تجلی موسیقی‏ می‏بیند.همیشه به هارمونی موسیقایی طبیعت و حیات و به جاودانگی این هارمونی‏ می‏اندیشد. (تاگور، ۱۳۸۸: ۳۳-۹)
۳-۲-۷٫ تاگور و داستان نویسی
رابیندرانات تاگور در طول زندگی ادبی و پربار خود بیش از نود داستان کوتاه نوشت. تاگور به خصوص در دههِی ۱۸۹۰ به نوشتن داستان های کوتاه روی آورد و پنجاه و نه داستان کوتاه او به این دوره تعلق دارد. بدون شک دههِای که تاگور در بنگال شرقی گذراند در تحول عاطفی، فرهنگی و معنوی او تأثیر گذاشت.
پانتیشم او (وحدت وجود)، درگیر شدن با تحول اقتصادی روستا، بیزاری او از شهر، دعوت مسلمانان وهندوها به اتحاد، علاقه به ادبیات عامیانه و آوازهای بائولِهای سرگردان، همه ریشه در این دهه دارند. سالِهایی که تاگور، این دوره ی حیاتی از عمر خود را به دور از فضای فرهنگی و در عین حال ملال انگیز جور اسانکو، خانه ی تاگور، در کلکته سپری کرد."با نکیم چاندرا چاترجی"(Bankimchandra Chatergee)، یک صاحب سبک بود حتی اگر سبک خشک و موجز او سبکی نبود که تاگور – که به سبک تغزلی علاقمند بود – از آن پیروی کند. این یک حقیقت است که نویسندگان بنگالی، خصوصا “ناجندرانات گوپتا” (Gupta (Nagendranath ، همزمان با تاگور نوشتن داستانِهای کوتاه را آغاز کردند. بنابراین تاگور تنها نویسندهِی داستان های کوتاه نبود. اما او اولین نویسندهِی بنگالی بود که به داستان کوتاه به عنوان یک فرم هنری جدی اندیشید، به جای آن که داستان کوتاه را صرفا فرم سرگرم کنندهِای برای پر کردن صفحات ماهنامهِها تلقی کند. او اولین کسی بود که درباره زندگی واقعی و معاصر و نه تاریخ عاشقانه و اساطیر داستان نوشت. اگر چه به برخی از الگوهای امریکایی و آنگلیسی دسترسی داشت – احتمالا برادرش"جیوترین درانات” ( jyotirindranath ) ،هم او را با الگوهای داستان نویسی فرانسه آشنا کرده بود – اما روش و منشأ داستانِهای کوتاه غربی در حقیقت آن قدر در بنگال دور از دسترس بود که نمی توانست با آثار تاگور مرتبط باشد. برخی معتقدند که داستانِهای ماورالطبیعه او تحت تأثیر” ادگارالن پو و تئوفل گوتیه” نوشته شده است. اما علاقه به آن چه هولناک و به ارواح مربوط میِشود سابقهِی زیادی در داستانِهای عامیانه بنگالی دارد و بین روش صریح و بی پرده ی داستان سرایی تاگور و نویسندگان پایان قرن نوزدهم اروپا فرسنگ ها فاصله است (دهباشی،۱۳۸۸: ۴۶۰ – ۴۵۹).
۳-۲-۸٫ تاگور و نمایشنامه نویسی
برای آشنا شدن با ارزش و نمایشنامهِهای تاگور باید اولا به شیوه و راه و رسم و اصول وسنن فلسفی و مذهبی مردم هندوستان آگاهی داشته باشیم. باید تاریخ تقریبا دوهزار ساله ی هنر درام آن کشور بر ما معلوم باشد و لااقل چند نفر از درام نویسان بزرگ دوران باستانی آن کشور از قبیل: بهاسا، ساومیلا، کاوی پوترا، شوندراکا و مهمِترین همه کالیداسا را بشناسیم.

بین ۳/۰ تا ۷/۰

 

بیشتر از ۷/۰

 

 

 

ضریب تمیز

 

کمتر از ۲/۰

 

-

 

-

 

۱(۲۸/۱%)

 

 

 

بین ۲/۰ تا ۳/۰

 

-

 

۲(۵۶/۲%)

 

۱(۲۸/۱%)

 

 

 

بیشتر از ۳/۰

 

۷(۹۷/۸%)

 

۶۰(۹۲/۷۶%)

 

۷(۹۷/۸%)

 

 

 

بر اساس داده ­های خام و کدگذاری شده، حدوداً ۸ درصد سوالات دشوارند که از ضریب تمیز بالاتر از ۳/۰ برخوردارند. همچنین، ۵۴/۱۱% سوالات آسان و مابقی، از دشواری متوسط برخوردارند. از دو جدول بالا، می توان دریافت که نتایج تحلیل کلاسیک با داده های خام و کدگذاری شده در درس زیست شناسی نیز، تا چه حد به هم نزدیک است.
سوال :آیا سوالات امتحانات نهایی بر اساس IRT از ویژگی های روان سنجی مطلوب برخوردارند؟ جهت پاسخ­گویی به این سوال، ابتدا لازم است مفروضات این نظریه در دو آزمون ادبیات­فارسی و زیست­شناسی مورد بررسی قرار گیرند. مفروضاتی که در صورت برقراری آنها نتایج معتبر و دقیقی بدست خواهد آمد. دو مفروضه اولیه و اساسی این نظریه عبارتند از: تک بعدی بودن و استقلال موضعی. در صورت برقراری این مفروضات، تحلیل سوالات در دو آزمون مذکور، با بهره گرفتن از نرم افزار BILOG-MG انجام می­ شود و پارامترهای هر سوال به همراه آزمون خی دو و سطح معناداری در دو مدل یک پارامتری و دو پارامتری ارائه می­گردد. سپس برازندگی تک تک سوالات با مدل­های مذکور بررسی و در ادامه ملاک های تفسیر پارامتر­های سوال ذکر می­ شود که براساس این ملاک ها، به توصیف و تحلیل مقادیر پارامترهای سوال پرداخته می­ شود. همچنین، روش­های معمول در نظریه پرسش پاسخ که به منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات مورد استفاده قرار می­گیرند، عبارتند از:
منحنی ویژگی سوالات به تفکیک مدل­ها
منحنی ویژگی و تابع آگاهی یک سوال نمونه
مقادیر بیشینه آگاهی سوالات و تتای ماکسیمم
تابع آگاهی آزمون و خطای استاندارد اندازه ­گیری
هیستوگرام توزیع توانایی آزمودنی­ها
تحلیل روان­سنجی سوالات آزمون ادبیات­فارسی بر­اساس مدل های IRT
بررسی مفروضات
همان­طور که همبلتون و همکاران(۱۹۹۱، ترجمه فلسفی نژاد، ۱۳۸۹) بیان کرده ­اند؛ تک بعدی بودن یک مفروضه اصلی است که در مدل های IRT به طور گسترده­ای مورد استفاده قرار گرفته است و به این معناست که تنها یک توانایی بوسیله مجموعه سوالاتی که آزمون را می­سازند، اندازه ­گیری شود. این مفروضه نمی­تواند بطور کامل برآورد گردد. زیرا عوامل متعددی عملکرد آزمودنی را تحت تاثیر قرار می­ دهند. آنچه در این میان مهم است، حضور عامل یا مؤلفه­ی غالب در هر آزمون است که عملکرد آزمودنی را متأثر می­سازد.
برای سنجش تک بعدی بودن آزمون روش­های متعددی پیشنهاد شده است که در این پژوهش، از نمودار اسکری استفاده می­ شود. جهت بررسی تک­بعدی بودن در این نمودار باید به دنبال افت شیب­دار بود. زیرا جایی است که ارزش­ها وضعیت ثابتی به خود ­گیرند. تعداد بارهای ارزشی قبل از افت نشان دهنده بعدیت است.

نمودار­۴-۱: نمودار اسکری آزمون ادبیات فارسی
نمودار اسکری آزمون ادبیات فارسی نشان می دهد که آزمون مذکور دارای یک عامل غالب است و به عبارتی تک بعدی است. وقتی که مفروضه تک بعدی بودن برقرار است استقلال موضعی نیز حاصل می­ شود از این حیث این دو مفهوم با هم معادل اند ( لرد، ۱۹۸۰؛ به نقل از همبلتون و همکاران، ۱۹۹۱، ترجمه ی فلسفی نژاد، ۱۳۸۹).
برآورد پارامتر­های سوال به تفکیک مدل
پس از اطمینان از برقراری مفروضات، نتایج تجزیه و تحلیل سوالات آزمون ادبیات فارسی بر اساس مدل یک پارامتری و دو پارامتری در جدول زیر ارائه می شود.
جدول۴-۲۷: مقادیر برآوردشده­ی پارامترهای سوال به همراه آزمون خی دو و سطح معناداری در مدل­های
یک پارامتری و دو پارامتری در آزمون ادبیات فارسی

 

 

سوال

 

یک پارامتری

 

دو پارامتری

 

 

 

دشواری

 

خی دو

 

سطح معناداری

می‏ترسم که مبادا او،
بامداد که من از خستگی به خواب رفته‏ام
ناگهان به در خانه‏ام بیاید.
یاران، راه بر او بگشایید، بازش مدارید.. .(گیتانجلی،۴۸)
از همین چند نمونه پیدا است که “تو” در گوهرش به «خلاّق بی‏جهات» مولانا می‏ماند، و این از تجلی “او"یا “تو” در راوی آشکار است. گویا تو یا او، یا به هر نامی که خوانده شود، هیچ قصدی در سر ندارد مگر تجلی بخشیدن به شادی و رضای خویش. کودک‏وار به بازی سرگرم است. این‏ بازی‏گر شگفت‏انگیز، گویی به بازی، خردینه‏یی را بی‏منتها می‏گرداند و سپس آن را به‏ هیأت یک واقعیت ساده ی روزمره ی یک سبوی شکننده در می‏آورد که شکنندگیش جاودانگی آن‏ است. او همیشه، به بازی‏گوشی، این سبو را پر می‏کند و باز خالی می‏کند، بی‏هیچ قصدی. یا شاید جادویی است که سبویی را بی‏منتها می‏کند و سپس آن را بدل به نی می‏کند و آن را بالای‏ این تپه و میان آن دره می‏برد و در آن می‏دمد و آوازها از آن برمی‏دمد،که همیشه نو و تازه‏اند اولب «دم ساز» این بی‏منتها است.لمس نوازش گونه ی دست‏های او بر اندام این سبو و دم‏های او بر این نی و این من، جاودانگی می‏آورد: جاودانگی خالی شدن، جاودانگی آواز. و جوهر سیال‏ جاودانگی یعنی شادی، از راه همین دست‏ها و همین دم‏ها در این بی‏منتها راه می‏یابد و از همین‏ احساس شادی است که دل کوچک او چهار حدش را گم می‏کند و ناگفتنی را باز می‏گوید. این‏ ناگفتنی،که با اشاره ی دست‏های تو تجلی پیدا کرده، «سرّ» و راز نیست. جز شادی بندبند هستی، جز عشق، چه می‏تواند باشد؟
باری نه تنها «من» راوی بل که هرچه در جلوه‏گاه تو باشد آن نیز بی‏منتها می‏شود:
سرورم،زمان در دست‏های تو بی‏منتهاست.
کسی نیست که دقایق تو را بشمارد.
روزان و شبان سپری می‏شوند و عمرها چون گل‏ها می‏شکفند و قرن‏های نو از پی هم می‏آیند و گل صحرایی کوچکی را کمال می‏بخشند (گیتانجلی،۸۲)
تاگور در بسیاری از شعرها از"استاد” یا “گورو” سخن می‏گوید که جلوه ی دیگری از همین” تو” است. از سویی چون خود را شاگرد و مرید"نته راجه” می‏داند،که او همان شیوای خدای رقص است، شاید مقصود از استاد همین"نته راجه"باشد که تاگور او را در هر لحظه‏یی در هر ذره و هر غبار عالم‏ پای افشان و در پیچ و تاب می‏بیند:
ای استاد، نمی‏دانم چه‏گونه آواز می‏خوانی،
من همیشه مات و خاموش به آوازت گوش می‏کنم.
روشنای موسیقی تو جهان را روشنی می‏بخشد و دم جان بخش، افلاک را سیر می‏کند،
رود مقدس نغمه‏ات سنگ‏ها را فرو می‏شکند و خروشان می‏گذرد.
دلم مشتاق پیوستن به آواز توست،
اما عبث می‏کوشد.
من سخن می‏گویم،اما سخن آواز نمی‏شود،
و من بیهوده فریاد می‏کشم.
آه،ای استاد،دلم اسیر بی‏پایان آواز توست .(گیتانجلی،۳)
یا
استاد!
آرزوهای من ابله گونه‏اند
که میان ترانه‏های تو هیاهو می‏کنند
مرا اما بگذار تا سراپاگوش باشم. (مرغان آواره)
تم بعدی، “من بی‏منتها” است، تاگور می‏نویسد: «در هنر،شخص درون ما پیام‏هایش را برای‏ والاترین شخص می‏فرستد،که او در تمام واقعیت‏های بی‏روشنایی، خود را در جهانی از زیبایی بی ‏منتها بر ما عیان می‏کند» این شخص درون یا او، پیش از آن که بتواند در هنر به چنین تعالی‏ برسد، نخست"من” محدود راوی است که تاگور آن را در دو شعر ۲۹ و ۳۰ گیتانجلی چنین وصف‏ می‏کند:

آن که من او را با نامم در بند می‏کنم
در این سیاه‏چال می‏گرید.
من همیشه گرد بر گرد او حصار می‏کشم،
و همان‏گونه که این حصار، روزبه‏روز، سر به آسمان می‏کشد،
من بینش هستی حقیقی‏ام را در سایه ی تاریک آن از دست می‏دهم.
من به این حصار بلند می‏بالم
و آن را با فرش آهک اندود می‏کنم
که مبادا کوچک‏ترین رخنه‏یی در این نام بماند،
و با این همه دقتی که من می‏کنم
بینش هستی حقیقی‏ام را از دست می‏دهم. ( گیتانجلی،۲۹)
تنها از خانه بیرون آمدم و به سوی وعده‏گاه به راه افتادم.
اما این کیست که در تاریکی خاموش به دنبالم افتاده؟
خود را کنار می‏کشم تا از حضور او بگریزم.
او با خودستایی اش گرد و خاک می‏کند؛
هر کلمه‏یی که من می‏گویم او صدای بلندش را به آن اضافه می‏کند.
سرورم، او من کوچک من است ، او شرم نمی‏داند؛
شرم‏سارم که با او به در خانه‏ات بیایم . (گیتانجلی،۳۰)
این والاترین شخص، یا شخص ازلی، این سرور، این تو یا استاد یا گورو، یا هر چه‏ بنامیم، خلاق هارمونی است نه یک سانی و یک شکلی. او حقیقت را حیات جاودانه و جوانی می‏بخشد. شعر تاگور نیرویش را از دعوتش به پیوستن به این شخصیت ازلی‏ می‏گیرد، یعنی از پیوستن منتها به بی‏منتها.
آیا این بی‏منتهایی سبو و پر شدن و خالی شدن همیشه‏اش؛ این بی‏منتهایی نی میان تهی و آوازهای همیشه نوش-که تو مدام در آن می‏دمد و نی نیز مدام از تهیای درون‏اش نفیرها برمی‏دمد- این بی‏منتهایی دل کوچک سرشار از شادی و وجد؛ این دست‏های بسیار کوچک که‏ هدیه‏های بی‏پایان می‏گیرند؛ این فرو ریختن‏ها و پر شدن‏های همیشه و این خالیای پذیرای این‏ فروریختن جاودانه و خالی شدن جاودانه و بی‏زمان- همه از تهیایی همیشه همان نمی‏گوید؟ همیشه تهیایی هست که همیشه پر می‏شود، و همواره پرایی هست که مدام خالی می‏شود. باری، جاودانگی، یا دقیق‏تر بگوییم: تهیای همیشه، همین‏ است: تهی شدن همیشه. این جاودانگی فقر است، در معنای عرفانیش.
تم دیگر،که به نظر می رسد، تم اصلی این شعر است، مطلق صدا یا آواز است در متن آن ها تهیا صدای انسانی باشد یا صدای موجودات زنده و نازنده ی دیگر، یا «ندای سبز» یا صدای ستاره، چنان که تاگور می‏گوید:
« من صدای ستاره‏ها و خاموشی درختان تو را می‏فهمم.» (نیلوفر عشق :۱۹۹)
تاگور موسیقیدان بزرگی بوده است. از شعرهایش هم پیدا است که جهان را تجلی موسیقی‏ می‏بیند.همیشه به هارمونی موسیقایی طبیعت و حیات و به جاودانگی این هارمونی‏ می‏اندیشد. (تاگور، ۱۳۸۸: ۳۳-۹)
۳-۲-۷٫ تاگور و داستان نویسی
رابیندرانات تاگور در طول زندگی ادبی و پربار خود بیش از نود داستان کوتاه نوشت. تاگور به خصوص در دههِی ۱۸۹۰ به نوشتن داستان های کوتاه روی آورد و پنجاه و نه داستان کوتاه او به این دوره تعلق دارد. بدون شک دههِای که تاگور در بنگال شرقی گذراند در تحول عاطفی، فرهنگی و معنوی او تأثیر گذاشت.
پانتیشم او (وحدت وجود)، درگیر شدن با تحول اقتصادی روستا، بیزاری او از شهر، دعوت مسلمانان وهندوها به اتحاد، علاقه به ادبیات عامیانه و آوازهای بائولِهای سرگردان، همه ریشه در این دهه دارند. سالِهایی که تاگور، این دوره ی حیاتی از عمر خود را به دور از فضای فرهنگی و در عین حال ملال انگیز جور اسانکو، خانه ی تاگور، در کلکته سپری کرد."با نکیم چاندرا چاترجی"(Bankimchandra Chatergee)، یک صاحب سبک بود حتی اگر سبک خشک و موجز او سبکی نبود که تاگور – که به سبک تغزلی علاقمند بود – از آن پیروی کند. این یک حقیقت است که نویسندگان بنگالی، خصوصا “ناجندرانات گوپتا” (Gupta (Nagendranath ، همزمان با تاگور نوشتن داستانِهای کوتاه را آغاز کردند. بنابراین تاگور تنها نویسندهِی داستان های کوتاه نبود. اما او اولین نویسندهِی بنگالی بود که به داستان کوتاه به عنوان یک فرم هنری جدی اندیشید، به جای آن که داستان کوتاه را صرفا فرم سرگرم کنندهِای برای پر کردن صفحات ماهنامهِها تلقی کند. او اولین کسی بود که درباره زندگی واقعی و معاصر و نه تاریخ عاشقانه و اساطیر داستان نوشت. اگر چه به برخی از الگوهای امریکایی و آنگلیسی دسترسی داشت – احتمالا برادرش"جیوترین درانات” ( jyotirindranath ) ،هم او را با الگوهای داستان نویسی فرانسه آشنا کرده بود – اما روش و منشأ داستانِهای کوتاه غربی در حقیقت آن قدر در بنگال دور از دسترس بود که نمی توانست با آثار تاگور مرتبط باشد. برخی معتقدند که داستانِهای ماورالطبیعه او تحت تأثیر” ادگارالن پو و تئوفل گوتیه” نوشته شده است. اما علاقه به آن چه هولناک و به ارواح مربوط میِشود سابقهِی زیادی در داستانِهای عامیانه بنگالی دارد و بین روش صریح و بی پرده ی داستان سرایی تاگور و نویسندگان پایان قرن نوزدهم اروپا فرسنگ ها فاصله است (دهباشی،۱۳۸۸: ۴۶۰ – ۴۵۹).
۳-۲-۸٫ تاگور و نمایشنامه نویسی
برای آشنا شدن با ارزش و نمایشنامهِهای تاگور باید اولا به شیوه و راه و رسم و اصول وسنن فلسفی و مذهبی مردم هندوستان آگاهی داشته باشیم. باید تاریخ تقریبا دوهزار ساله ی هنر درام آن کشور بر ما معلوم باشد و لااقل چند نفر از درام نویسان بزرگ دوران باستانی آن کشور از قبیل: بهاسا، ساومیلا، کاوی پوترا، شوندراکا و مهمِترین همه کالیداسا را بشناسیم.

می‏ترسم که مبادا او،
بامداد که من از خستگی به خواب رفته‏ام
ناگهان به در خانه‏ام بیاید.
یاران، راه بر او بگشایید، بازش مدارید.. .(گیتانجلی،۴۸)
از همین چند نمونه پیدا است که “تو” در گوهرش به «خلاّق بی‏جهات» مولانا می‏ماند، و این از تجلی “او"یا “تو” در راوی آشکار است. گویا تو یا او، یا به هر نامی که خوانده شود، هیچ قصدی در سر ندارد مگر تجلی بخشیدن به شادی و رضای خویش. کودک‏وار به بازی سرگرم است. این‏ بازی‏گر شگفت‏انگیز، گویی به بازی، خردینه‏یی را بی‏منتها می‏گرداند و سپس آن را به‏ هیأت یک واقعیت ساده ی روزمره ی یک سبوی شکننده در می‏آورد که شکنندگیش جاودانگی آن‏ است. او همیشه، به بازی‏گوشی، این سبو را پر می‏کند و باز خالی می‏کند، بی‏هیچ قصدی. یا شاید جادویی است که سبویی را بی‏منتها می‏کند و سپس آن را بدل به نی می‏کند و آن را بالای‏ این تپه و میان آن دره می‏برد و در آن می‏دمد و آوازها از آن برمی‏دمد،که همیشه نو و تازه‏اند اولب «دم ساز» این بی‏منتها است.لمس نوازش گونه ی دست‏های او بر اندام این سبو و دم‏های او بر این نی و این من، جاودانگی می‏آورد: جاودانگی خالی شدن، جاودانگی آواز. و جوهر سیال‏ جاودانگی یعنی شادی، از راه همین دست‏ها و همین دم‏ها در این بی‏منتها راه می‏یابد و از همین‏ احساس شادی است که دل کوچک او چهار حدش را گم می‏کند و ناگفتنی را باز می‏گوید. این‏ ناگفتنی،که با اشاره ی دست‏های تو تجلی پیدا کرده، «سرّ» و راز نیست. جز شادی بندبند هستی، جز عشق، چه می‏تواند باشد؟
باری نه تنها «من» راوی بل که هرچه در جلوه‏گاه تو باشد آن نیز بی‏منتها می‏شود:
سرورم،زمان در دست‏های تو بی‏منتهاست.
کسی نیست که دقایق تو را بشمارد.
روزان و شبان سپری می‏شوند و عمرها چون گل‏ها می‏شکفند و قرن‏های نو از پی هم می‏آیند و گل صحرایی کوچکی را کمال می‏بخشند (گیتانجلی،۸۲)
تاگور در بسیاری از شعرها از"استاد” یا “گورو” سخن می‏گوید که جلوه ی دیگری از همین” تو” است. از سویی چون خود را شاگرد و مرید"نته راجه” می‏داند،که او همان شیوای خدای رقص است، شاید مقصود از استاد همین"نته راجه"باشد که تاگور او را در هر لحظه‏یی در هر ذره و هر غبار عالم‏ پای افشان و در پیچ و تاب می‏بیند:
ای استاد، نمی‏دانم چه‏گونه آواز می‏خوانی،
من همیشه مات و خاموش به آوازت گوش می‏کنم.
روشنای موسیقی تو جهان را روشنی می‏بخشد و دم جان بخش، افلاک را سیر می‏کند،
رود مقدس نغمه‏ات سنگ‏ها را فرو می‏شکند و خروشان می‏گذرد.
دلم مشتاق پیوستن به آواز توست،
اما عبث می‏کوشد.
من سخن می‏گویم،اما سخن آواز نمی‏شود،
و من بیهوده فریاد می‏کشم.
آه،ای استاد،دلم اسیر بی‏پایان آواز توست .(گیتانجلی،۳)
یا
استاد!
آرزوهای من ابله گونه‏اند
که میان ترانه‏های تو هیاهو می‏کنند
مرا اما بگذار تا سراپاگوش باشم. (مرغان آواره)
تم بعدی، “من بی‏منتها” است، تاگور می‏نویسد: «در هنر،شخص درون ما پیام‏هایش را برای‏ والاترین شخص می‏فرستد،که او در تمام واقعیت‏های بی‏روشنایی، خود را در جهانی از زیبایی بی ‏منتها بر ما عیان می‏کند» این شخص درون یا او، پیش از آن که بتواند در هنر به چنین تعالی‏ برسد، نخست"من” محدود راوی است که تاگور آن را در دو شعر ۲۹ و ۳۰ گیتانجلی چنین وصف‏ می‏کند:

آن که من او را با نامم در بند می‏کنم
در این سیاه‏چال می‏گرید.
من همیشه گرد بر گرد او حصار می‏کشم،
و همان‏گونه که این حصار، روزبه‏روز، سر به آسمان می‏کشد،
من بینش هستی حقیقی‏ام را در سایه ی تاریک آن از دست می‏دهم.
من به این حصار بلند می‏بالم
و آن را با فرش آهک اندود می‏کنم
که مبادا کوچک‏ترین رخنه‏یی در این نام بماند،
و با این همه دقتی که من می‏کنم
بینش هستی حقیقی‏ام را از دست می‏دهم. ( گیتانجلی،۲۹)
تنها از خانه بیرون آمدم و به سوی وعده‏گاه به راه افتادم.
اما این کیست که در تاریکی خاموش به دنبالم افتاده؟
خود را کنار می‏کشم تا از حضور او بگریزم.
او با خودستایی اش گرد و خاک می‏کند؛
هر کلمه‏یی که من می‏گویم او صدای بلندش را به آن اضافه می‏کند.
سرورم، او من کوچک من است ، او شرم نمی‏داند؛
شرم‏سارم که با او به در خانه‏ات بیایم . (گیتانجلی،۳۰)
این والاترین شخص، یا شخص ازلی، این سرور، این تو یا استاد یا گورو، یا هر چه‏ بنامیم، خلاق هارمونی است نه یک سانی و یک شکلی. او حقیقت را حیات جاودانه و جوانی می‏بخشد. شعر تاگور نیرویش را از دعوتش به پیوستن به این شخصیت ازلی‏ می‏گیرد، یعنی از پیوستن منتها به بی‏منتها.
آیا این بی‏منتهایی سبو و پر شدن و خالی شدن همیشه‏اش؛ این بی‏منتهایی نی میان تهی و آوازهای همیشه نوش-که تو مدام در آن می‏دمد و نی نیز مدام از تهیای درون‏اش نفیرها برمی‏دمد- این بی‏منتهایی دل کوچک سرشار از شادی و وجد؛ این دست‏های بسیار کوچک که‏ هدیه‏های بی‏پایان می‏گیرند؛ این فرو ریختن‏ها و پر شدن‏های همیشه و این خالیای پذیرای این‏ فروریختن جاودانه و خالی شدن جاودانه و بی‏زمان- همه از تهیایی همیشه همان نمی‏گوید؟ همیشه تهیایی هست که همیشه پر می‏شود، و همواره پرایی هست که مدام خالی می‏شود. باری، جاودانگی، یا دقیق‏تر بگوییم: تهیای همیشه، همین‏ است: تهی شدن همیشه. این جاودانگی فقر است، در معنای عرفانیش.
تم دیگر،که به نظر می رسد، تم اصلی این شعر است، مطلق صدا یا آواز است در متن آن ها تهیا صدای انسانی باشد یا صدای موجودات زنده و نازنده ی دیگر، یا «ندای سبز» یا صدای ستاره، چنان که تاگور می‏گوید:
« من صدای ستاره‏ها و خاموشی درختان تو را می‏فهمم.» (نیلوفر عشق :۱۹۹)
تاگور موسیقیدان بزرگی بوده است. از شعرهایش هم پیدا است که جهان را تجلی موسیقی‏ می‏بیند.همیشه به هارمونی موسیقایی طبیعت و حیات و به جاودانگی این هارمونی‏ می‏اندیشد. (تاگور، ۱۳۸۸: ۳۳-۹)
۳-۲-۷٫ تاگور و داستان نویسی
رابیندرانات تاگور در طول زندگی ادبی و پربار خود بیش از نود داستان کوتاه نوشت. تاگور به خصوص در دههِی ۱۸۹۰ به نوشتن داستان های کوتاه روی آورد و پنجاه و نه داستان کوتاه او به این دوره تعلق دارد. بدون شک دههِای که تاگور در بنگال شرقی گذراند در تحول عاطفی، فرهنگی و معنوی او تأثیر گذاشت.
پانتیشم او (وحدت وجود)، درگیر شدن با تحول اقتصادی روستا، بیزاری او از شهر، دعوت مسلمانان وهندوها به اتحاد، علاقه به ادبیات عامیانه و آوازهای بائولِهای سرگردان، همه ریشه در این دهه دارند. سالِهایی که تاگور، این دوره ی حیاتی از عمر خود را به دور از فضای فرهنگی و در عین حال ملال انگیز جور اسانکو، خانه ی تاگور، در کلکته سپری کرد."با نکیم چاندرا چاترجی"(Bankimchandra Chatergee)، یک صاحب سبک بود حتی اگر سبک خشک و موجز او سبکی نبود که تاگور – که به سبک تغزلی علاقمند بود – از آن پیروی کند. این یک حقیقت است که نویسندگان بنگالی، خصوصا “ناجندرانات گوپتا” (Gupta (Nagendranath ، همزمان با تاگور نوشتن داستانِهای کوتاه را آغاز کردند. بنابراین تاگور تنها نویسندهِی داستان های کوتاه نبود. اما او اولین نویسندهِی بنگالی بود که به داستان کوتاه به عنوان یک فرم هنری جدی اندیشید، به جای آن که داستان کوتاه را صرفا فرم سرگرم کنندهِای برای پر کردن صفحات ماهنامهِها تلقی کند. او اولین کسی بود که درباره زندگی واقعی و معاصر و نه تاریخ عاشقانه و اساطیر داستان نوشت. اگر چه به برخی از الگوهای امریکایی و آنگلیسی دسترسی داشت – احتمالا برادرش"جیوترین درانات” ( jyotirindranath ) ،هم او را با الگوهای داستان نویسی فرانسه آشنا کرده بود – اما روش و منشأ داستانِهای کوتاه غربی در حقیقت آن قدر در بنگال دور از دسترس بود که نمی توانست با آثار تاگور مرتبط باشد. برخی معتقدند که داستانِهای ماورالطبیعه او تحت تأثیر” ادگارالن پو و تئوفل گوتیه” نوشته شده است. اما علاقه به آن چه هولناک و به ارواح مربوط میِشود سابقهِی زیادی در داستانِهای عامیانه بنگالی دارد و بین روش صریح و بی پرده ی داستان سرایی تاگور و نویسندگان پایان قرن نوزدهم اروپا فرسنگ ها فاصله است (دهباشی،۱۳۸۸: ۴۶۰ – ۴۵۹).
۳-۲-۸٫ تاگور و نمایشنامه نویسی
برای آشنا شدن با ارزش و نمایشنامهِهای تاگور باید اولا به شیوه و راه و رسم و اصول وسنن فلسفی و مذهبی مردم هندوستان آگاهی داشته باشیم. باید تاریخ تقریبا دوهزار ساله ی هنر درام آن کشور بر ما معلوم باشد و لااقل چند نفر از درام نویسان بزرگ دوران باستانی آن کشور از قبیل: بهاسا، ساومیلا، کاوی پوترا، شوندراکا و مهمِترین همه کالیداسا را بشناسیم.

بین ۳/۰ تا ۷/۰

 

بیشتر از ۷/۰

 

 

 

ضریب تمیز

 

کمتر از ۲/۰

 

-

 

-

 

۱(۲۸/۱%)

 

 

 

بین ۲/۰ تا ۳/۰

 

-

 

۲(۵۶/۲%)

 

۱(۲۸/۱%)

 

 

 

بیشتر از ۳/۰

 

۷(۹۷/۸%)

 

۶۰(۹۲/۷۶%)

 

۷(۹۷/۸%)

 

 

 

بر اساس داده ­های خام و کدگذاری شده، حدوداً ۸ درصد سوالات دشوارند که از ضریب تمیز بالاتر از ۳/۰ برخوردارند. همچنین، ۵۴/۱۱% سوالات آسان و مابقی، از دشواری متوسط برخوردارند. از دو جدول بالا، می توان دریافت که نتایج تحلیل کلاسیک با داده های خام و کدگذاری شده در درس زیست شناسی نیز، تا چه حد به هم نزدیک است.
سوال :آیا سوالات امتحانات نهایی بر اساس IRT از ویژگی های روان سنجی مطلوب برخوردارند؟ جهت پاسخ­گویی به این سوال، ابتدا لازم است مفروضات این نظریه در دو آزمون ادبیات­فارسی و زیست­شناسی مورد بررسی قرار گیرند. مفروضاتی که در صورت برقراری آنها نتایج معتبر و دقیقی بدست خواهد آمد. دو مفروضه اولیه و اساسی این نظریه عبارتند از: تک بعدی بودن و استقلال موضعی. در صورت برقراری این مفروضات، تحلیل سوالات در دو آزمون مذکور، با بهره گرفتن از نرم افزار BILOG-MG انجام می­ شود و پارامترهای هر سوال به همراه آزمون خی دو و سطح معناداری در دو مدل یک پارامتری و دو پارامتری ارائه می­گردد. سپس برازندگی تک تک سوالات با مدل­های مذکور بررسی و در ادامه ملاک های تفسیر پارامتر­های سوال ذکر می­ شود که براساس این ملاک ها، به توصیف و تحلیل مقادیر پارامترهای سوال پرداخته می­ شود. همچنین، روش­های معمول در نظریه پرسش پاسخ که به منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات مورد استفاده قرار می­گیرند، عبارتند از:
منحنی ویژگی سوالات به تفکیک مدل­ها
منحنی ویژگی و تابع آگاهی یک سوال نمونه
مقادیر بیشینه آگاهی سوالات و تتای ماکسیمم
تابع آگاهی آزمون و خطای استاندارد اندازه ­گیری
هیستوگرام توزیع توانایی آزمودنی­ها
تحلیل روان­سنجی سوالات آزمون ادبیات­فارسی بر­اساس مدل های IRT
بررسی مفروضات
همان­طور که همبلتون و همکاران(۱۹۹۱، ترجمه فلسفی نژاد، ۱۳۸۹) بیان کرده ­اند؛ تک بعدی بودن یک مفروضه اصلی است که در مدل های IRT به طور گسترده­ای مورد استفاده قرار گرفته است و به این معناست که تنها یک توانایی بوسیله مجموعه سوالاتی که آزمون را می­سازند، اندازه ­گیری شود. این مفروضه نمی­تواند بطور کامل برآورد گردد. زیرا عوامل متعددی عملکرد آزمودنی را تحت تاثیر قرار می­ دهند. آنچه در این میان مهم است، حضور عامل یا مؤلفه­ی غالب در هر آزمون است که عملکرد آزمودنی را متأثر می­سازد.
برای سنجش تک بعدی بودن آزمون روش­های متعددی پیشنهاد شده است که در این پژوهش، از نمودار اسکری استفاده می­ شود. جهت بررسی تک­بعدی بودن در این نمودار باید به دنبال افت شیب­دار بود. زیرا جایی است که ارزش­ها وضعیت ثابتی به خود ­گیرند. تعداد بارهای ارزشی قبل از افت نشان دهنده بعدیت است.

نمودار­۴-۱: نمودار اسکری آزمون ادبیات فارسی
نمودار اسکری آزمون ادبیات فارسی نشان می دهد که آزمون مذکور دارای یک عامل غالب است و به عبارتی تک بعدی است. وقتی که مفروضه تک بعدی بودن برقرار است استقلال موضعی نیز حاصل می­ شود از این حیث این دو مفهوم با هم معادل اند ( لرد، ۱۹۸۰؛ به نقل از همبلتون و همکاران، ۱۹۹۱، ترجمه ی فلسفی نژاد، ۱۳۸۹).
برآورد پارامتر­های سوال به تفکیک مدل
پس از اطمینان از برقراری مفروضات، نتایج تجزیه و تحلیل سوالات آزمون ادبیات فارسی بر اساس مدل یک پارامتری و دو پارامتری در جدول زیر ارائه می شود.
جدول۴-۲۷: مقادیر برآوردشده­ی پارامترهای سوال به همراه آزمون خی دو و سطح معناداری در مدل­های
یک پارامتری و دو پارامتری در آزمون ادبیات فارسی

 

 

سوال

 

یک پارامتری

 

دو پارامتری

 

 

 

دشواری

 

خی دو

 

سطح معناداری

می‏ترسم که مبادا او،
بامداد که من از خستگی به خواب رفته‏ام
ناگهان به در خانه‏ام بیاید.
یاران، راه بر او بگشایید، بازش مدارید.. .(گیتانجلی،۴۸)
از همین چند نمونه پیدا است که “تو” در گوهرش به «خلاّق بی‏جهات» مولانا می‏ماند، و این از تجلی “او"یا “تو” در راوی آشکار است. گویا تو یا او، یا به هر نامی که خوانده شود، هیچ قصدی در سر ندارد مگر تجلی بخشیدن به شادی و رضای خویش. کودک‏وار به بازی سرگرم است. این‏ بازی‏گر شگفت‏انگیز، گویی به بازی، خردینه‏یی را بی‏منتها می‏گرداند و سپس آن را به‏ هیأت یک واقعیت ساده ی روزمره ی یک سبوی شکننده در می‏آورد که شکنندگیش جاودانگی آن‏ است. او همیشه، به بازی‏گوشی، این سبو را پر می‏کند و باز خالی می‏کند، بی‏هیچ قصدی. یا شاید جادویی است که سبویی را بی‏منتها می‏کند و سپس آن را بدل به نی می‏کند و آن را بالای‏ این تپه و میان آن دره می‏برد و در آن می‏دمد و آوازها از آن برمی‏دمد،که همیشه نو و تازه‏اند اولب «دم ساز» این بی‏منتها است.لمس نوازش گونه ی دست‏های او بر اندام این سبو و دم‏های او بر این نی و این من، جاودانگی می‏آورد: جاودانگی خالی شدن، جاودانگی آواز. و جوهر سیال‏ جاودانگی یعنی شادی، از راه همین دست‏ها و همین دم‏ها در این بی‏منتها راه می‏یابد و از همین‏ احساس شادی است که دل کوچک او چهار حدش را گم می‏کند و ناگفتنی را باز می‏گوید. این‏ ناگفتنی،که با اشاره ی دست‏های تو تجلی پیدا کرده، «سرّ» و راز نیست. جز شادی بندبند هستی، جز عشق، چه می‏تواند باشد؟
باری نه تنها «من» راوی بل که هرچه در جلوه‏گاه تو باشد آن نیز بی‏منتها می‏شود:
سرورم،زمان در دست‏های تو بی‏منتهاست.
کسی نیست که دقایق تو را بشمارد.
روزان و شبان سپری می‏شوند و عمرها چون گل‏ها می‏شکفند و قرن‏های نو از پی هم می‏آیند و گل صحرایی کوچکی را کمال می‏بخشند (گیتانجلی،۸۲)
تاگور در بسیاری از شعرها از"استاد” یا “گورو” سخن می‏گوید که جلوه ی دیگری از همین” تو” است. از سویی چون خود را شاگرد و مرید"نته راجه” می‏داند،که او همان شیوای خدای رقص است، شاید مقصود از استاد همین"نته راجه"باشد که تاگور او را در هر لحظه‏یی در هر ذره و هر غبار عالم‏ پای افشان و در پیچ و تاب می‏بیند:
ای استاد، نمی‏دانم چه‏گونه آواز می‏خوانی،
من همیشه مات و خاموش به آوازت گوش می‏کنم.
روشنای موسیقی تو جهان را روشنی می‏بخشد و دم جان بخش، افلاک را سیر می‏کند،
رود مقدس نغمه‏ات سنگ‏ها را فرو می‏شکند و خروشان می‏گذرد.
دلم مشتاق پیوستن به آواز توست،
اما عبث می‏کوشد.
من سخن می‏گویم،اما سخن آواز نمی‏شود،
و من بیهوده فریاد می‏کشم.
آه،ای استاد،دلم اسیر بی‏پایان آواز توست .(گیتانجلی،۳)
یا
استاد!
آرزوهای من ابله گونه‏اند
که میان ترانه‏های تو هیاهو می‏کنند
مرا اما بگذار تا سراپاگوش باشم. (مرغان آواره)
تم بعدی، “من بی‏منتها” است، تاگور می‏نویسد: «در هنر،شخص درون ما پیام‏هایش را برای‏ والاترین شخص می‏فرستد،که او در تمام واقعیت‏های بی‏روشنایی، خود را در جهانی از زیبایی بی ‏منتها بر ما عیان می‏کند» این شخص درون یا او، پیش از آن که بتواند در هنر به چنین تعالی‏ برسد، نخست"من” محدود راوی است که تاگور آن را در دو شعر ۲۹ و ۳۰ گیتانجلی چنین وصف‏ می‏کند:

آن که من او را با نامم در بند می‏کنم
در این سیاه‏چال می‏گرید.
من همیشه گرد بر گرد او حصار می‏کشم،
و همان‏گونه که این حصار، روزبه‏روز، سر به آسمان می‏کشد،
من بینش هستی حقیقی‏ام را در سایه ی تاریک آن از دست می‏دهم.
من به این حصار بلند می‏بالم
و آن را با فرش آهک اندود می‏کنم
که مبادا کوچک‏ترین رخنه‏یی در این نام بماند،
و با این همه دقتی که من می‏کنم
بینش هستی حقیقی‏ام را از دست می‏دهم. ( گیتانجلی،۲۹)
تنها از خانه بیرون آمدم و به سوی وعده‏گاه به راه افتادم.
اما این کیست که در تاریکی خاموش به دنبالم افتاده؟
خود را کنار می‏کشم تا از حضور او بگریزم.
او با خودستایی اش گرد و خاک می‏کند؛
هر کلمه‏یی که من می‏گویم او صدای بلندش را به آن اضافه می‏کند.
سرورم، او من کوچک من است ، او شرم نمی‏داند؛
شرم‏سارم که با او به در خانه‏ات بیایم . (گیتانجلی،۳۰)
این والاترین شخص، یا شخص ازلی، این سرور، این تو یا استاد یا گورو، یا هر چه‏ بنامیم، خلاق هارمونی است نه یک سانی و یک شکلی. او حقیقت را حیات جاودانه و جوانی می‏بخشد. شعر تاگور نیرویش را از دعوتش به پیوستن به این شخصیت ازلی‏ می‏گیرد، یعنی از پیوستن منتها به بی‏منتها.
آیا این بی‏منتهایی سبو و پر شدن و خالی شدن همیشه‏اش؛ این بی‏منتهایی نی میان تهی و آوازهای همیشه نوش-که تو مدام در آن می‏دمد و نی نیز مدام از تهیای درون‏اش نفیرها برمی‏دمد- این بی‏منتهایی دل کوچک سرشار از شادی و وجد؛ این دست‏های بسیار کوچک که‏ هدیه‏های بی‏پایان می‏گیرند؛ این فرو ریختن‏ها و پر شدن‏های همیشه و این خالیای پذیرای این‏ فروریختن جاودانه و خالی شدن جاودانه و بی‏زمان- همه از تهیایی همیشه همان نمی‏گوید؟ همیشه تهیایی هست که همیشه پر می‏شود، و همواره پرایی هست که مدام خالی می‏شود. باری، جاودانگی، یا دقیق‏تر بگوییم: تهیای همیشه، همین‏ است: تهی شدن همیشه. این جاودانگی فقر است، در معنای عرفانیش.
تم دیگر،که به نظر می رسد، تم اصلی این شعر است، مطلق صدا یا آواز است در متن آن ها تهیا صدای انسانی باشد یا صدای موجودات زنده و نازنده ی دیگر، یا «ندای سبز» یا صدای ستاره، چنان که تاگور می‏گوید:
« من صدای ستاره‏ها و خاموشی درختان تو را می‏فهمم.» (نیلوفر عشق :۱۹۹)
تاگور موسیقیدان بزرگی بوده است. از شعرهایش هم پیدا است که جهان را تجلی موسیقی‏ می‏بیند.همیشه به هارمونی موسیقایی طبیعت و حیات و به جاودانگی این هارمونی‏ می‏اندیشد. (تاگور، ۱۳۸۸: ۳۳-۹)
۳-۲-۷٫ تاگور و داستان نویسی
رابیندرانات تاگور در طول زندگی ادبی و پربار خود بیش از نود داستان کوتاه نوشت. تاگور به خصوص در دههِی ۱۸۹۰ به نوشتن داستان های کوتاه روی آورد و پنجاه و نه داستان کوتاه او به این دوره تعلق دارد. بدون شک دههِای که تاگور در بنگال شرقی گذراند در تحول عاطفی، فرهنگی و معنوی او تأثیر گذاشت.
پانتیشم او (وحدت وجود)، درگیر شدن با تحول اقتصادی روستا، بیزاری او از شهر، دعوت مسلمانان وهندوها به اتحاد، علاقه به ادبیات عامیانه و آوازهای بائولِهای سرگردان، همه ریشه در این دهه دارند. سالِهایی که تاگور، این دوره ی حیاتی از عمر خود را به دور از فضای فرهنگی و در عین حال ملال انگیز جور اسانکو، خانه ی تاگور، در کلکته سپری کرد."با نکیم چاندرا چاترجی"(Bankimchandra Chatergee)، یک صاحب سبک بود حتی اگر سبک خشک و موجز او سبکی نبود که تاگور – که به سبک تغزلی علاقمند بود – از آن پیروی کند. این یک حقیقت است که نویسندگان بنگالی، خصوصا “ناجندرانات گوپتا” (Gupta (Nagendranath ، همزمان با تاگور نوشتن داستانِهای کوتاه را آغاز کردند. بنابراین تاگور تنها نویسندهِی داستان های کوتاه نبود. اما او اولین نویسندهِی بنگالی بود که به داستان کوتاه به عنوان یک فرم هنری جدی اندیشید، به جای آن که داستان کوتاه را صرفا فرم سرگرم کنندهِای برای پر کردن صفحات ماهنامهِها تلقی کند. او اولین کسی بود که درباره زندگی واقعی و معاصر و نه تاریخ عاشقانه و اساطیر داستان نوشت. اگر چه به برخی از الگوهای امریکایی و آنگلیسی دسترسی داشت – احتمالا برادرش"جیوترین درانات” ( jyotirindranath ) ،هم او را با الگوهای داستان نویسی فرانسه آشنا کرده بود – اما روش و منشأ داستانِهای کوتاه غربی در حقیقت آن قدر در بنگال دور از دسترس بود که نمی توانست با آثار تاگور مرتبط باشد. برخی معتقدند که داستانِهای ماورالطبیعه او تحت تأثیر” ادگارالن پو و تئوفل گوتیه” نوشته شده است. اما علاقه به آن چه هولناک و به ارواح مربوط میِشود سابقهِی زیادی در داستانِهای عامیانه بنگالی دارد و بین روش صریح و بی پرده ی داستان سرایی تاگور و نویسندگان پایان قرن نوزدهم اروپا فرسنگ ها فاصله است (دهباشی،۱۳۸۸: ۴۶۰ – ۴۵۹).
۳-۲-۸٫ تاگور و نمایشنامه نویسی
برای آشنا شدن با ارزش و نمایشنامهِهای تاگور باید اولا به شیوه و راه و رسم و اصول وسنن فلسفی و مذهبی مردم هندوستان آگاهی داشته باشیم. باید تاریخ تقریبا دوهزار ساله ی هنر درام آن کشور بر ما معلوم باشد و لااقل چند نفر از درام نویسان بزرگ دوران باستانی آن کشور از قبیل: بهاسا، ساومیلا، کاوی پوترا، شوندراکا و مهمِترین همه کالیداسا را بشناسیم.

بین ۳/۰ تا ۷/۰

 

بیشتر از ۷/۰

 

 

 

ضریب تمیز

 

کمتر از ۲/۰

 

-

 

-

 

۱(۲۸/۱%)

 

 

 

بین ۲/۰ تا ۳/۰

 

-

 

۲(۵۶/۲%)

 

۱(۲۸/۱%)

 

 

 

بیشتر از ۳/۰

 

۷(۹۷/۸%)

 

۶۰(۹۲/۷۶%)

 

۷(۹۷/۸%)

 

 

 

بر اساس داده ­های خام و کدگذاری شده، حدوداً ۸ درصد سوالات دشوارند که از ضریب تمیز بالاتر از ۳/۰ برخوردارند. همچنین، ۵۴/۱۱% سوالات آسان و مابقی، از دشواری متوسط برخوردارند. از دو جدول بالا، می توان دریافت که نتایج تحلیل کلاسیک با داده های خام و کدگذاری شده در درس زیست شناسی نیز، تا چه حد به هم نزدیک است.
سوال :آیا سوالات امتحانات نهایی بر اساس IRT از ویژگی های روان سنجی مطلوب برخوردارند؟ جهت پاسخ­گویی به این سوال، ابتدا لازم است مفروضات این نظریه در دو آزمون ادبیات­فارسی و زیست­شناسی مورد بررسی قرار گیرند. مفروضاتی که در صورت برقراری آنها نتایج معتبر و دقیقی بدست خواهد آمد. دو مفروضه اولیه و اساسی این نظریه عبارتند از: تک بعدی بودن و استقلال موضعی. در صورت برقراری این مفروضات، تحلیل سوالات در دو آزمون مذکور، با بهره گرفتن از نرم افزار BILOG-MG انجام می­ شود و پارامترهای هر سوال به همراه آزمون خی دو و سطح معناداری در دو مدل یک پارامتری و دو پارامتری ارائه می­گردد. سپس برازندگی تک تک سوالات با مدل­های مذکور بررسی و در ادامه ملاک های تفسیر پارامتر­های سوال ذکر می­ شود که براساس این ملاک ها، به توصیف و تحلیل مقادیر پارامترهای سوال پرداخته می­ شود. همچنین، روش­های معمول در نظریه پرسش پاسخ که به منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات مورد استفاده قرار می­گیرند، عبارتند از:
منحنی ویژگی سوالات به تفکیک مدل­ها
منحنی ویژگی و تابع آگاهی یک سوال نمونه
مقادیر بیشینه آگاهی سوالات و تتای ماکسیمم
تابع آگاهی آزمون و خطای استاندارد اندازه ­گیری
هیستوگرام توزیع توانایی آزمودنی­ها
تحلیل روان­سنجی سوالات آزمون ادبیات­فارسی بر­اساس مدل های IRT
بررسی مفروضات
همان­طور که همبلتون و همکاران(۱۹۹۱، ترجمه فلسفی نژاد، ۱۳۸۹) بیان کرده ­اند؛ تک بعدی بودن یک مفروضه اصلی است که در مدل های IRT به طور گسترده­ای مورد استفاده قرار گرفته است و به این معناست که تنها یک توانایی بوسیله مجموعه سوالاتی که آزمون را می­سازند، اندازه ­گیری شود. این مفروضه نمی­تواند بطور کامل برآورد گردد. زیرا عوامل متعددی عملکرد آزمودنی را تحت تاثیر قرار می­ دهند. آنچه در این میان مهم است، حضور عامل یا مؤلفه­ی غالب در هر آزمون است که عملکرد آزمودنی را متأثر می­سازد.
برای سنجش تک بعدی بودن آزمون روش­های متعددی پیشنهاد شده است که در این پژوهش، از نمودار اسکری استفاده می­ شود. جهت بررسی تک­بعدی بودن در این نمودار باید به دنبال افت شیب­دار بود. زیرا جایی است که ارزش­ها وضعیت ثابتی به خود ­گیرند. تعداد بارهای ارزشی قبل از افت نشان دهنده بعدیت است.

نمودار­۴-۱: نمودار اسکری آزمون ادبیات فارسی
نمودار اسکری آزمون ادبیات فارسی نشان می دهد که آزمون مذکور دارای یک عامل غالب است و به عبارتی تک بعدی است. وقتی که مفروضه تک بعدی بودن برقرار است استقلال موضعی نیز حاصل می­ شود از این حیث این دو مفهوم با هم معادل اند ( لرد، ۱۹۸۰؛ به نقل از همبلتون و همکاران، ۱۹۹۱، ترجمه ی فلسفی نژاد، ۱۳۸۹).
برآورد پارامتر­های سوال به تفکیک مدل
پس از اطمینان از برقراری مفروضات، نتایج تجزیه و تحلیل سوالات آزمون ادبیات فارسی بر اساس مدل یک پارامتری و دو پارامتری در جدول زیر ارائه می شود.
جدول۴-۲۷: مقادیر برآوردشده­ی پارامترهای سوال به همراه آزمون خی دو و سطح معناداری در مدل­های
یک پارامتری و دو پارامتری در آزمون ادبیات فارسی

 

 

سوال

 

یک پارامتری

 

دو پارامتری

 

 

 

دشواری

 

خی دو

 

سطح معناداری

می‏ترسم که مبادا او،
بامداد که من از خستگی به خواب رفته‏ام
ناگهان به در خانه‏ام بیاید.
یاران، راه بر او بگشایید، بازش مدارید.. .(گیتانجلی،۴۸)
از همین چند نمونه پیدا است که “تو” در گوهرش به «خلاّق بی‏جهات» مولانا می‏ماند، و این از تجلی “او"یا “تو” در راوی آشکار است. گویا تو یا او، یا به هر نامی که خوانده شود، هیچ قصدی در سر ندارد مگر تجلی بخشیدن به شادی و رضای خویش. کودک‏وار به بازی سرگرم است. این‏ بازی‏گر شگفت‏انگیز، گویی به بازی، خردینه‏یی را بی‏منتها می‏گرداند و سپس آن را به‏ هیأت یک واقعیت ساده ی روزمره ی یک سبوی شکننده در می‏آورد که شکنندگیش جاودانگی آن‏ است. او همیشه، به بازی‏گوشی، این سبو را پر می‏کند و باز خالی می‏کند، بی‏هیچ قصدی. یا شاید جادویی است که سبویی را بی‏منتها می‏کند و سپس آن را بدل به نی می‏کند و آن را بالای‏ این تپه و میان آن دره می‏برد و در آن می‏دمد و آوازها از آن برمی‏دمد،که همیشه نو و تازه‏اند اولب «دم ساز» این بی‏منتها است.لمس نوازش گونه ی دست‏های او بر اندام این سبو و دم‏های او بر این نی و این من، جاودانگی می‏آورد: جاودانگی خالی شدن، جاودانگی آواز. و جوهر سیال‏ جاودانگی یعنی شادی، از راه همین دست‏ها و همین دم‏ها در این بی‏منتها راه می‏یابد و از همین‏ احساس شادی است که دل کوچک او چهار حدش را گم می‏کند و ناگفتنی را باز می‏گوید. این‏ ناگفتنی،که با اشاره ی دست‏های تو تجلی پیدا کرده، «سرّ» و راز نیست. جز شادی بندبند هستی، جز عشق، چه می‏تواند باشد؟
باری نه تنها «من» راوی بل که هرچه در جلوه‏گاه تو باشد آن نیز بی‏منتها می‏شود:
سرورم،زمان در دست‏های تو بی‏منتهاست.
کسی نیست که دقایق تو را بشمارد.
روزان و شبان سپری می‏شوند و عمرها چون گل‏ها می‏شکفند و قرن‏های نو از پی هم می‏آیند و گل صحرایی کوچکی را کمال می‏بخشند (گیتانجلی،۸۲)
تاگور در بسیاری از شعرها از"استاد” یا “گورو” سخن می‏گوید که جلوه ی دیگری از همین” تو” است. از سویی چون خود را شاگرد و مرید"نته راجه” می‏داند،که او همان شیوای خدای رقص است، شاید مقصود از استاد همین"نته راجه"باشد که تاگور او را در هر لحظه‏یی در هر ذره و هر غبار عالم‏ پای افشان و در پیچ و تاب می‏بیند:
ای استاد، نمی‏دانم چه‏گونه آواز می‏خوانی،
من همیشه مات و خاموش به آوازت گوش می‏کنم.
روشنای موسیقی تو جهان را روشنی می‏بخشد و دم جان بخش، افلاک را سیر می‏کند،
رود مقدس نغمه‏ات سنگ‏ها را فرو می‏شکند و خروشان می‏گذرد.
دلم مشتاق پیوستن به آواز توست،
اما عبث می‏کوشد.
من سخن می‏گویم،اما سخن آواز نمی‏شود،
و من بیهوده فریاد می‏کشم.
آه،ای استاد،دلم اسیر بی‏پایان آواز توست .(گیتانجلی،۳)
یا
استاد!
آرزوهای من ابله گونه‏اند
که میان ترانه‏های تو هیاهو می‏کنند
مرا اما بگذار تا سراپاگوش باشم. (مرغان آواره)
تم بعدی، “من بی‏منتها” است، تاگور می‏نویسد: «در هنر،شخص درون ما پیام‏هایش را برای‏ والاترین شخص می‏فرستد،که او در تمام واقعیت‏های بی‏روشنایی، خود را در جهانی از زیبایی بی ‏منتها بر ما عیان می‏کند» این شخص درون یا او، پیش از آن که بتواند در هنر به چنین تعالی‏ برسد، نخست"من” محدود راوی است که تاگور آن را در دو شعر ۲۹ و ۳۰ گیتانجلی چنین وصف‏ می‏کند:

آن که من او را با نامم در بند می‏کنم
در این سیاه‏چال می‏گرید.
من همیشه گرد بر گرد او حصار می‏کشم،
و همان‏گونه که این حصار، روزبه‏روز، سر به آسمان می‏کشد،
من بینش هستی حقیقی‏ام را در سایه ی تاریک آن از دست می‏دهم.
من به این حصار بلند می‏بالم
و آن را با فرش آهک اندود می‏کنم
که مبادا کوچک‏ترین رخنه‏یی در این نام بماند،
و با این همه دقتی که من می‏کنم
بینش هستی حقیقی‏ام را از دست می‏دهم. ( گیتانجلی،۲۹)
تنها از خانه بیرون آمدم و به سوی وعده‏گاه به راه افتادم.
اما این کیست که در تاریکی خاموش به دنبالم افتاده؟
خود را کنار می‏کشم تا از حضور او بگریزم.
او با خودستایی اش گرد و خاک می‏کند؛
هر کلمه‏یی که من می‏گویم او صدای بلندش را به آن اضافه می‏کند.
سرورم، او من کوچک من است ، او شرم نمی‏داند؛
شرم‏سارم که با او به در خانه‏ات بیایم . (گیتانجلی،۳۰)
این والاترین شخص، یا شخص ازلی، این سرور، این تو یا استاد یا گورو، یا هر چه‏ بنامیم، خلاق هارمونی است نه یک سانی و یک شکلی. او حقیقت را حیات جاودانه و جوانی می‏بخشد. شعر تاگور نیرویش را از دعوتش به پیوستن به این شخصیت ازلی‏ می‏گیرد، یعنی از پیوستن منتها به بی‏منتها.
آیا این بی‏منتهایی سبو و پر شدن و خالی شدن همیشه‏اش؛ این بی‏منتهایی نی میان تهی و آوازهای همیشه نوش-که تو مدام در آن می‏دمد و نی نیز مدام از تهیای درون‏اش نفیرها برمی‏دمد- این بی‏منتهایی دل کوچک سرشار از شادی و وجد؛ این دست‏های بسیار کوچک که‏ هدیه‏های بی‏پایان می‏گیرند؛ این فرو ریختن‏ها و پر شدن‏های همیشه و این خالیای پذیرای این‏ فروریختن جاودانه و خالی شدن جاودانه و بی‏زمان- همه از تهیایی همیشه همان نمی‏گوید؟ همیشه تهیایی هست که همیشه پر می‏شود، و همواره پرایی هست که مدام خالی می‏شود. باری، جاودانگی، یا دقیق‏تر بگوییم: تهیای همیشه، همین‏ است: تهی شدن همیشه. این جاودانگی فقر است، در معنای عرفانیش.
تم دیگر،که به نظر می رسد، تم اصلی این شعر است، مطلق صدا یا آواز است در متن آن ها تهیا صدای انسانی باشد یا صدای موجودات زنده و نازنده ی دیگر، یا «ندای سبز» یا صدای ستاره، چنان که تاگور می‏گوید:
« من صدای ستاره‏ها و خاموشی درختان تو را می‏فهمم.» (نیلوفر عشق :۱۹۹)
تاگور موسیقیدان بزرگی بوده است. از شعرهایش هم پیدا است که جهان را تجلی موسیقی‏ می‏بیند.همیشه به هارمونی موسیقایی طبیعت و حیات و به جاودانگی این هارمونی‏ می‏اندیشد. (تاگور، ۱۳۸۸: ۳۳-۹)
۳-۲-۷٫ تاگور و داستان نویسی
رابیندرانات تاگور در طول زندگی ادبی و پربار خود بیش از نود داستان کوتاه نوشت. تاگور به خصوص در دههِی ۱۸۹۰ به نوشتن داستان های کوتاه روی آورد و پنجاه و نه داستان کوتاه او به این دوره تعلق دارد. بدون شک دههِای که تاگور در بنگال شرقی گذراند در تحول عاطفی، فرهنگی و معنوی او تأثیر گذاشت.
پانتیشم او (وحدت وجود)، درگیر شدن با تحول اقتصادی روستا، بیزاری او از شهر، دعوت مسلمانان وهندوها به اتحاد، علاقه به ادبیات عامیانه و آوازهای بائولِهای سرگردان، همه ریشه در این دهه دارند. سالِهایی که تاگور، این دوره ی حیاتی از عمر خود را به دور از فضای فرهنگی و در عین حال ملال انگیز جور اسانکو، خانه ی تاگور، در کلکته سپری کرد."با نکیم چاندرا چاترجی"(Bankimchandra Chatergee)، یک صاحب سبک بود حتی اگر سبک خشک و موجز او سبکی نبود که تاگور – که به سبک تغزلی علاقمند بود – از آن پیروی کند. این یک حقیقت است که نویسندگان بنگالی، خصوصا “ناجندرانات گوپتا” (Gupta (Nagendranath ، همزمان با تاگور نوشتن داستانِهای کوتاه را آغاز کردند. بنابراین تاگور تنها نویسندهِی داستان های کوتاه نبود. اما او اولین نویسندهِی بنگالی بود که به داستان کوتاه به عنوان یک فرم هنری جدی اندیشید، به جای آن که داستان کوتاه را صرفا فرم سرگرم کنندهِای برای پر کردن صفحات ماهنامهِها تلقی کند. او اولین کسی بود که درباره زندگی واقعی و معاصر و نه تاریخ عاشقانه و اساطیر داستان نوشت. اگر چه به برخی از الگوهای امریکایی و آنگلیسی دسترسی داشت – احتمالا برادرش"جیوترین درانات” ( jyotirindranath ) ،هم او را با الگوهای داستان نویسی فرانسه آشنا کرده بود – اما روش و منشأ داستانِهای کوتاه غربی در حقیقت آن قدر در بنگال دور از دسترس بود که نمی توانست با آثار تاگور مرتبط باشد. برخی معتقدند که داستانِهای ماورالطبیعه او تحت تأثیر” ادگارالن پو و تئوفل گوتیه” نوشته شده است. اما علاقه به آن چه هولناک و به ارواح مربوط میِشود سابقهِی زیادی در داستانِهای عامیانه بنگالی دارد و بین روش صریح و بی پرده ی داستان سرایی تاگور و نویسندگان پایان قرن نوزدهم اروپا فرسنگ ها فاصله است (دهباشی،۱۳۸۸: ۴۶۰ – ۴۵۹).
۳-۲-۸٫ تاگور و نمایشنامه نویسی
برای آشنا شدن با ارزش و نمایشنامهِهای تاگور باید اولا به شیوه و راه و رسم و اصول وسنن فلسفی و مذهبی مردم هندوستان آگاهی داشته باشیم. باید تاریخ تقریبا دوهزار ساله ی هنر درام آن کشور بر ما معلوم باشد و لااقل چند نفر از درام نویسان بزرگ دوران باستانی آن کشور از قبیل: بهاسا، ساومیلا، کاوی پوترا، شوندراکا و مهمِترین همه کالیداسا را بشناسیم.

بین ۳/۰ تا ۷/۰

 

بیشتر از ۷/۰

 

 

 

ضریب تمیز

 

کمتر از ۲/۰

 

-

 

-

 

۱(۲۸/۱%)

 

 

 

بین ۲/۰ تا ۳/۰

 

-

 

۲(۵۶/۲%)

 

۱(۲۸/۱%)

 

 

 

بیشتر از ۳/۰

 

۷(۹۷/۸%)

 

۶۰(۹۲/۷۶%)

 

۷(۹۷/۸%)

 

 

 

بر اساس داده ­های خام و کدگذاری شده، حدوداً ۸ درصد سوالات دشوارند که از ضریب تمیز بالاتر از ۳/۰ برخوردارند. همچنین، ۵۴/۱۱% سوالات آسان و مابقی، از دشواری متوسط برخوردارند. از دو جدول بالا، می توان دریافت که نتایج تحلیل کلاسیک با داده های خام و کدگذاری شده در درس زیست شناسی نیز، تا چه حد به هم نزدیک است.
سوال :آیا سوالات امتحانات نهایی بر اساس IRT از ویژگی های روان سنجی مطلوب برخوردارند؟ جهت پاسخ­گویی به این سوال، ابتدا لازم است مفروضات این نظریه در دو آزمون ادبیات­فارسی و زیست­شناسی مورد بررسی قرار گیرند. مفروضاتی که در صورت برقراری آنها نتایج معتبر و دقیقی بدست خواهد آمد. دو مفروضه اولیه و اساسی این نظریه عبارتند از: تک بعدی بودن و استقلال موضعی. در صورت برقراری این مفروضات، تحلیل سوالات در دو آزمون مذکور، با بهره گرفتن از نرم افزار BILOG-MG انجام می­ شود و پارامترهای هر سوال به همراه آزمون خی دو و سطح معناداری در دو مدل یک پارامتری و دو پارامتری ارائه می­گردد. سپس برازندگی تک تک سوالات با مدل­های مذکور بررسی و در ادامه ملاک های تفسیر پارامتر­های سوال ذکر می­ شود که براساس این ملاک ها، به توصیف و تحلیل مقادیر پارامترهای سوال پرداخته می­ شود. همچنین، روش­های معمول در نظریه پرسش پاسخ که به منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات مورد استفاده قرار می­گیرند، عبارتند از:
منحنی ویژگی سوالات به تفکیک مدل­ها
منحنی ویژگی و تابع آگاهی یک سوال نمونه
مقادیر بیشینه آگاهی سوالات و تتای ماکسیمم
تابع آگاهی آزمون و خطای استاندارد اندازه ­گیری
هیستوگرام توزیع توانایی آزمودنی­ها
تحلیل روان­سنجی سوالات آزمون ادبیات­فارسی بر­اساس مدل های IRT
بررسی مفروضات
همان­طور که همبلتون و همکاران(۱۹۹۱، ترجمه فلسفی نژاد، ۱۳۸۹) بیان کرده ­اند؛ تک بعدی بودن یک مفروضه اصلی است که در مدل های IRT به طور گسترده­ای مورد استفاده قرار گرفته است و به این معناست که تنها یک توانایی بوسیله مجموعه سوالاتی که آزمون را می­سازند، اندازه ­گیری شود. این مفروضه نمی­تواند بطور کامل برآورد گردد. زیرا عوامل متعددی عملکرد آزمودنی را تحت تاثیر قرار می­ دهند. آنچه در این میان مهم است، حضور عامل یا مؤلفه­ی غالب در هر آزمون است که عملکرد آزمودنی را متأثر می­سازد.
برای سنجش تک بعدی بودن آزمون روش­های متعددی پیشنهاد شده است که در این پژوهش، از نمودار اسکری استفاده می­ شود. جهت بررسی تک­بعدی بودن در این نمودار باید به دنبال افت شیب­دار بود. زیرا جایی است که ارزش­ها وضعیت ثابتی به خود ­گیرند. تعداد بارهای ارزشی قبل از افت نشان دهنده بعدیت است.

نمودار­۴-۱: نمودار اسکری آزمون ادبیات فارسی
نمودار اسکری آزمون ادبیات فارسی نشان می دهد که آزمون مذکور دارای یک عامل غالب است و به عبارتی تک بعدی است. وقتی که مفروضه تک بعدی بودن برقرار است استقلال موضعی نیز حاصل می­ شود از این حیث این دو مفهوم با هم معادل اند ( لرد، ۱۹۸۰؛ به نقل از همبلتون و همکاران، ۱۹۹۱، ترجمه ی فلسفی نژاد، ۱۳۸۹).
برآورد پارامتر­های سوال به تفکیک مدل
پس از اطمینان از برقراری مفروضات، نتایج تجزیه و تحلیل سوالات آزمون ادبیات فارسی بر اساس مدل یک پارامتری و دو پارامتری در جدول زیر ارائه می شود.
جدول۴-۲۷: مقادیر برآوردشده­ی پارامترهای سوال به همراه آزمون خی دو و سطح معناداری در مدل­های
یک پارامتری و دو پارامتری در آزمون ادبیات فارسی

 

 

سوال

 

یک پارامتری

 

دو پارامتری

 

 

 

دشواری

 

خی دو

 

سطح معناداری

می‏ترسم که مبادا او،
بامداد که من از خستگی به خواب رفته‏ام
ناگهان به در خانه‏ام بیاید.
یاران، راه بر او بگشایید، بازش مدارید.. .(گیتانجلی،۴۸)
از همین چند نمونه پیدا است که “تو” در گوهرش به «خلاّق بی‏جهات» مولانا می‏ماند، و این از تجلی “او"یا “تو” در راوی آشکار است. گویا تو یا او، یا به هر نامی که خوانده شود، هیچ قصدی در سر ندارد مگر تجلی بخشیدن به شادی و رضای خویش. کودک‏وار به بازی سرگرم است. این‏ بازی‏گر شگفت‏انگیز، گویی به بازی، خردینه‏یی را بی‏منتها می‏گرداند و سپس آن را به‏ هیأت یک واقعیت ساده ی روزمره ی یک سبوی شکننده در می‏آورد که شکنندگیش جاودانگی آن‏ است. او همیشه، به بازی‏گوشی، این سبو را پر می‏کند و باز خالی می‏کند، بی‏هیچ قصدی. یا شاید جادویی است که سبویی را بی‏منتها می‏کند و سپس آن را بدل به نی می‏کند و آن را بالای‏ این تپه و میان آن دره می‏برد و در آن می‏دمد و آوازها از آن برمی‏دمد،که همیشه نو و تازه‏اند اولب «دم ساز» این بی‏منتها است.لمس نوازش گونه ی دست‏های او بر اندام این سبو و دم‏های او بر این نی و این من، جاودانگی می‏آورد: جاودانگی خالی شدن، جاودانگی آواز. و جوهر سیال‏ جاودانگی یعنی شادی، از راه همین دست‏ها و همین دم‏ها در این بی‏منتها راه می‏یابد و از همین‏ احساس شادی است که دل کوچک او چهار حدش را گم می‏کند و ناگفتنی را باز می‏گوید. این‏ ناگفتنی،که با اشاره ی دست‏های تو تجلی پیدا کرده، «سرّ» و راز نیست. جز شادی بندبند هستی، جز عشق، چه می‏تواند باشد؟
باری نه تنها «من» راوی بل که هرچه در جلوه‏گاه تو باشد آن نیز بی‏منتها می‏شود:
سرورم،زمان در دست‏های تو بی‏منتهاست.
کسی نیست که دقایق تو را بشمارد.
روزان و شبان سپری می‏شوند و عمرها چون گل‏ها می‏شکفند و قرن‏های نو از پی هم می‏آیند و گل صحرایی کوچکی را کمال می‏بخشند (گیتانجلی،۸۲)
تاگور در بسیاری از شعرها از"استاد” یا “گورو” سخن می‏گوید که جلوه ی دیگری از همین” تو” است. از سویی چون خود را شاگرد و مرید"نته راجه” می‏داند،که او همان شیوای خدای رقص است، شاید مقصود از استاد همین"نته راجه"باشد که تاگور او را در هر لحظه‏یی در هر ذره و هر غبار عالم‏ پای افشان و در پیچ و تاب می‏بیند:
ای استاد، نمی‏دانم چه‏گونه آواز می‏خوانی،
من همیشه مات و خاموش به آوازت گوش می‏کنم.
روشنای موسیقی تو جهان را روشنی می‏بخشد و دم جان بخش، افلاک را سیر می‏کند،
رود مقدس نغمه‏ات سنگ‏ها را فرو می‏شکند و خروشان می‏گذرد.
دلم مشتاق پیوستن به آواز توست،
اما عبث می‏کوشد.
من سخن می‏گویم،اما سخن آواز نمی‏شود،
و من بیهوده فریاد می‏کشم.
آه،ای استاد،دلم اسیر بی‏پایان آواز توست .(گیتانجلی،۳)
یا
استاد!
آرزوهای من ابله گونه‏اند
که میان ترانه‏های تو هیاهو می‏کنند
مرا اما بگذار تا سراپاگوش باشم. (مرغان آواره)
تم بعدی، “من بی‏منتها” است، تاگور می‏نویسد: «در هنر،شخص درون ما پیام‏هایش را برای‏ والاترین شخص می‏فرستد،که او در تمام واقعیت‏های بی‏روشنایی، خود را در جهانی از زیبایی بی ‏منتها بر ما عیان می‏کند» این شخص درون یا او، پیش از آن که بتواند در هنر به چنین تعالی‏ برسد، نخست"من” محدود راوی است که تاگور آن را در دو شعر ۲۹ و ۳۰ گیتانجلی چنین وصف‏ می‏کند:

آن که من او را با نامم در بند می‏کنم
در این سیاه‏چال می‏گرید.
من همیشه گرد بر گرد او حصار می‏کشم،
و همان‏گونه که این حصار، روزبه‏روز، سر به آسمان می‏کشد،
من بینش هستی حقیقی‏ام را در سایه ی تاریک آن از دست می‏دهم.
من به این حصار بلند می‏بالم
و آن را با فرش آهک اندود می‏کنم
که مبادا کوچک‏ترین رخنه‏یی در این نام بماند،
و با این همه دقتی که من می‏کنم
بینش هستی حقیقی‏ام را از دست می‏دهم. ( گیتانجلی،۲۹)
تنها از خانه بیرون آمدم و به سوی وعده‏گاه به راه افتادم.
اما این کیست که در تاریکی خاموش به دنبالم افتاده؟
خود را کنار می‏کشم تا از حضور او بگریزم.
او با خودستایی اش گرد و خاک می‏کند؛
هر کلمه‏یی که من می‏گویم او صدای بلندش را به آن اضافه می‏کند.
سرورم، او من کوچک من است ، او شرم نمی‏داند؛
شرم‏سارم که با او به در خانه‏ات بیایم . (گیتانجلی،۳۰)
این والاترین شخص، یا شخص ازلی، این سرور، این تو یا استاد یا گورو، یا هر چه‏ بنامیم، خلاق هارمونی است نه یک سانی و یک شکلی. او حقیقت را حیات جاودانه و جوانی می‏بخشد. شعر تاگور نیرویش را از دعوتش به پیوستن به این شخصیت ازلی‏ می‏گیرد، یعنی از پیوستن منتها به بی‏منتها.
آیا این بی‏منتهایی سبو و پر شدن و خالی شدن همیشه‏اش؛ این بی‏منتهایی نی میان تهی و آوازهای همیشه نوش-که تو مدام در آن می‏دمد و نی نیز مدام از تهیای درون‏اش نفیرها برمی‏دمد- این بی‏منتهایی دل کوچک سرشار از شادی و وجد؛ این دست‏های بسیار کوچک که‏ هدیه‏های بی‏پایان می‏گیرند؛ این فرو ریختن‏ها و پر شدن‏های همیشه و این خالیای پذیرای این‏ فروریختن جاودانه و خالی شدن جاودانه و بی‏زمان- همه از تهیایی همیشه همان نمی‏گوید؟ همیشه تهیایی هست که همیشه پر می‏شود، و همواره پرایی هست که مدام خالی می‏شود. باری، جاودانگی، یا دقیق‏تر بگوییم: تهیای همیشه، همین‏ است: تهی شدن همیشه. این جاودانگی فقر است، در معنای عرفانیش.
تم دیگر،که به نظر می رسد، تم اصلی این شعر است، مطلق صدا یا آواز است در متن آن ها تهیا صدای انسانی باشد یا صدای موجودات زنده و نازنده ی دیگر، یا «ندای سبز» یا صدای ستاره، چنان که تاگور می‏گوید:
« من صدای ستاره‏ها و خاموشی درختان تو را می‏فهمم.» (نیلوفر عشق :۱۹۹)
تاگور موسیقیدان بزرگی بوده است. از شعرهایش هم پیدا است که جهان را تجلی موسیقی‏ می‏بیند.همیشه به هارمونی موسیقایی طبیعت و حیات و به جاودانگی این هارمونی‏ می‏اندیشد. (تاگور، ۱۳۸۸: ۳۳-۹)
۳-۲-۷٫ تاگور و داستان نویسی
رابیندرانات تاگور در طول زندگی ادبی و پربار خود بیش از نود داستان کوتاه نوشت. تاگور به خصوص در دههِی ۱۸۹۰ به نوشتن داستان های کوتاه روی آورد و پنجاه و نه داستان کوتاه او به این دوره تعلق دارد. بدون شک دههِای که تاگور در بنگال شرقی گذراند در تحول عاطفی، فرهنگی و معنوی او تأثیر گذاشت.
پانتیشم او (وحدت وجود)، درگیر شدن با تحول اقتصادی روستا، بیزاری او از شهر، دعوت مسلمانان وهندوها به اتحاد، علاقه به ادبیات عامیانه و آوازهای بائولِهای سرگردان، همه ریشه در این دهه دارند. سالِهایی که تاگور، این دوره ی حیاتی از عمر خود را به دور از فضای فرهنگی و در عین حال ملال انگیز جور اسانکو، خانه ی تاگور، در کلکته سپری کرد."با نکیم چاندرا چاترجی"(Bankimchandra Chatergee)، یک صاحب سبک بود حتی اگر سبک خشک و موجز او سبکی نبود که تاگور – که به سبک تغزلی علاقمند بود – از آن پیروی کند. این یک حقیقت است که نویسندگان بنگالی، خصوصا “ناجندرانات گوپتا” (Gupta (Nagendranath ، همزمان با تاگور نوشتن داستانِهای کوتاه را آغاز کردند. بنابراین تاگور تنها نویسندهِی داستان های کوتاه نبود. اما او اولین نویسندهِی بنگالی بود که به داستان کوتاه به عنوان یک فرم هنری جدی اندیشید، به جای آن که داستان کوتاه را صرفا فرم سرگرم کنندهِای برای پر کردن صفحات ماهنامهِها تلقی کند. او اولین کسی بود که درباره زندگی واقعی و معاصر و نه تاریخ عاشقانه و اساطیر داستان نوشت. اگر چه به برخی از الگوهای امریکایی و آنگلیسی دسترسی داشت – احتمالا برادرش"جیوترین درانات” ( jyotirindranath ) ،هم او را با الگوهای داستان نویسی فرانسه آشنا کرده بود – اما روش و منشأ داستانِهای کوتاه غربی در حقیقت آن قدر در بنگال دور از دسترس بود که نمی توانست با آثار تاگور مرتبط باشد. برخی معتقدند که داستانِهای ماورالطبیعه او تحت تأثیر” ادگارالن پو و تئوفل گوتیه” نوشته شده است. اما علاقه به آن چه هولناک و به ارواح مربوط میِشود سابقهِی زیادی در داستانِهای عامیانه بنگالی دارد و بین روش صریح و بی پرده ی داستان سرایی تاگور و نویسندگان پایان قرن نوزدهم اروپا فرسنگ ها فاصله است (دهباشی،۱۳۸۸: ۴۶۰ – ۴۵۹).
۳-۲-۸٫ تاگور و نمایشنامه نویسی
برای آشنا شدن با ارزش و نمایشنامهِهای تاگور باید اولا به شیوه و راه و رسم و اصول وسنن فلسفی و مذهبی مردم هندوستان آگاهی داشته باشیم. باید تاریخ تقریبا دوهزار ساله ی هنر درام آن کشور بر ما معلوم باشد و لااقل چند نفر از درام نویسان بزرگ دوران باستانی آن کشور از قبیل: بهاسا، ساومیلا، کاوی پوترا، شوندراکا و مهمِترین همه کالیداسا را بشناسیم.

بین ۳/۰ تا ۷/۰

 

بیشتر از ۷/۰

 

 

 

ضریب تمیز

 

کمتر از ۲/۰

 

-

 

-

 

۱(۲۸/۱%)

 

 

 

بین ۲/۰ تا ۳/۰

 

-

 

۲(۵۶/۲%)

 

۱(۲۸/۱%)

 

 

 

بیشتر از ۳/۰

 

۷(۹۷/۸%)

 

۶۰(۹۲/۷۶%)

 

۷(۹۷/۸%)

 

 

 

بر اساس داده ­های خام و کدگذاری شده، حدوداً ۸ درصد سوالات دشوارند که از ضریب تمیز بالاتر از ۳/۰ برخوردارند. همچنین، ۵۴/۱۱% سوالات آسان و مابقی، از دشواری متوسط برخوردارند. از دو جدول بالا، می توان دریافت که نتایج تحلیل کلاسیک با داده های خام و کدگذاری شده در درس زیست شناسی نیز، تا چه حد به هم نزدیک است.
سوال :آیا سوالات امتحانات نهایی بر اساس IRT از ویژگی های روان سنجی مطلوب برخوردارند؟ جهت پاسخ­گویی به این سوال، ابتدا لازم است مفروضات این نظریه در دو آزمون ادبیات­فارسی و زیست­شناسی مورد بررسی قرار گیرند. مفروضاتی که در صورت برقراری آنها نتایج معتبر و دقیقی بدست خواهد آمد. دو مفروضه اولیه و اساسی این نظریه عبارتند از: تک بعدی بودن و استقلال موضعی. در صورت برقراری این مفروضات، تحلیل سوالات در دو آزمون مذکور، با بهره گرفتن از نرم افزار BILOG-MG انجام می­ شود و پارامترهای هر سوال به همراه آزمون خی دو و سطح معناداری در دو مدل یک پارامتری و دو پارامتری ارائه می­گردد. سپس برازندگی تک تک سوالات با مدل­های مذکور بررسی و در ادامه ملاک های تفسیر پارامتر­های سوال ذکر می­ شود که براساس این ملاک ها، به توصیف و تحلیل مقادیر پارامترهای سوال پرداخته می­ شود. همچنین، روش­های معمول در نظریه پرسش پاسخ که به منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات مورد استفاده قرار می­گیرند، عبارتند از:
منحنی ویژگی سوالات به تفکیک مدل­ها
منحنی ویژگی و تابع آگاهی یک سوال نمونه
مقادیر بیشینه آگاهی سوالات و تتای ماکسیمم
تابع آگاهی آزمون و خطای استاندارد اندازه ­گیری
هیستوگرام توزیع توانایی آزمودنی­ها
تحلیل روان­سنجی سوالات آزمون ادبیات­فارسی بر­اساس مدل های IRT
بررسی مفروضات
همان­طور که همبلتون و همکاران(۱۹۹۱، ترجمه فلسفی نژاد، ۱۳۸۹) بیان کرده ­اند؛ تک بعدی بودن یک مفروضه اصلی است که در مدل های IRT به طور گسترده­ای مورد استفاده قرار گرفته است و به این معناست که تنها یک توانایی بوسیله مجموعه سوالاتی که آزمون را می­سازند، اندازه ­گیری شود. این مفروضه نمی­تواند بطور کامل برآورد گردد. زیرا عوامل متعددی عملکرد آزمودنی را تحت تاثیر قرار می­ دهند. آنچه در این میان مهم است، حضور عامل یا مؤلفه­ی غالب در هر آزمون است که عملکرد آزمودنی را متأثر می­سازد.
برای سنجش تک بعدی بودن آزمون روش­های متعددی پیشنهاد شده است که در این پژوهش، از نمودار اسکری استفاده می­ شود. جهت بررسی تک­بعدی بودن در این نمودار باید به دنبال افت شیب­دار بود. زیرا جایی است که ارزش­ها وضعیت ثابتی به خود ­گیرند. تعداد بارهای ارزشی قبل از افت نشان دهنده بعدیت است.

نمودار­۴-۱: نمودار اسکری آزمون ادبیات فارسی
نمودار اسکری آزمون ادبیات فارسی نشان می دهد که آزمون مذکور دارای یک عامل غالب است و به عبارتی تک بعدی است. وقتی که مفروضه تک بعدی بودن برقرار است استقلال موضعی نیز حاصل می­ شود از این حیث این دو مفهوم با هم معادل اند ( لرد، ۱۹۸۰؛ به نقل از همبلتون و همکاران، ۱۹۹۱، ترجمه ی فلسفی نژاد، ۱۳۸۹).
برآورد پارامتر­های سوال به تفکیک مدل
پس از اطمینان از برقراری مفروضات، نتایج تجزیه و تحلیل سوالات آزمون ادبیات فارسی بر اساس مدل یک پارامتری و دو پارامتری در جدول زیر ارائه می شود.
جدول۴-۲۷: مقادیر برآوردشده­ی پارامترهای سوال به همراه آزمون خی دو و سطح معناداری در مدل­های
یک پارامتری و دو پارامتری در آزمون ادبیات فارسی

 

 

سوال

 

یک پارامتری

 

دو پارامتری

 

 

 

دشواری

 

خی دو

 

سطح معناداری

می‏ترسم که مبادا او،
بامداد که من از خستگی به خواب رفته‏ام
ناگهان به در خانه‏ام بیاید.
یاران، راه بر او بگشایید، بازش مدارید.. .(گیتانجلی،۴۸)
از همین چند نمونه پیدا است که “تو” در گوهرش به «خلاّق بی‏جهات» مولانا می‏ماند، و این از تجلی “او"یا “تو” در راوی آشکار است. گویا تو یا او، یا به هر نامی که خوانده شود، هیچ قصدی در سر ندارد مگر تجلی بخشیدن به شادی و رضای خویش. کودک‏وار به بازی سرگرم است. این‏ بازی‏گر شگفت‏انگیز، گویی به بازی، خردینه‏یی را بی‏منتها می‏گرداند و سپس آن را به‏ هیأت یک واقعیت ساده ی روزمره ی یک سبوی شکننده در می‏آورد که شکنندگیش جاودانگی آن‏ است. او همیشه، به بازی‏گوشی، این سبو را پر می‏کند و باز خالی می‏کند، بی‏هیچ قصدی. یا شاید جادویی است که سبویی را بی‏منتها می‏کند و سپس آن را بدل به نی می‏کند و آن را بالای‏ این تپه و میان آن دره می‏برد و در آن می‏دمد و آوازها از آن برمی‏دمد،که همیشه نو و تازه‏اند اولب «دم ساز» این بی‏منتها است.لمس نوازش گونه ی دست‏های او بر اندام این سبو و دم‏های او بر این نی و این من، جاودانگی می‏آورد: جاودانگی خالی شدن، جاودانگی آواز. و جوهر سیال‏ جاودانگی یعنی شادی، از راه همین دست‏ها و همین دم‏ها در این بی‏منتها راه می‏یابد و از همین‏ احساس شادی است که دل کوچک او چهار حدش را گم می‏کند و ناگفتنی را باز می‏گوید. این‏ ناگفتنی،که با اشاره ی دست‏های تو تجلی پیدا کرده، «سرّ» و راز نیست. جز شادی بندبند هستی، جز عشق، چه می‏تواند باشد؟
باری نه تنها «من» راوی بل که هرچه در جلوه‏گاه تو باشد آن نیز بی‏منتها می‏شود:
سرورم،زمان در دست‏های تو بی‏منتهاست.
کسی نیست که دقایق تو را بشمارد.
روزان و شبان سپری می‏شوند و عمرها چون گل‏ها می‏شکفند و قرن‏های نو از پی هم می‏آیند و گل صحرایی کوچکی را کمال می‏بخشند (گیتانجلی،۸۲)
تاگور در بسیاری از شعرها از"استاد” یا “گورو” سخن می‏گوید که جلوه ی دیگری از همین” تو” است. از سویی چون خود را شاگرد و مرید"نته راجه” می‏داند،که او همان شیوای خدای رقص است، شاید مقصود از استاد همین"نته راجه"باشد که تاگور او را در هر لحظه‏یی در هر ذره و هر غبار عالم‏ پای افشان و در پیچ و تاب می‏بیند:
ای استاد، نمی‏دانم چه‏گونه آواز می‏خوانی،
من همیشه مات و خاموش به آوازت گوش می‏کنم.
روشنای موسیقی تو جهان را روشنی می‏بخشد و دم جان بخش، افلاک را سیر می‏کند،
رود مقدس نغمه‏ات سنگ‏ها را فرو می‏شکند و خروشان می‏گذرد.
دلم مشتاق پیوستن به آواز توست،
اما عبث می‏کوشد.
من سخن می‏گویم،اما سخن آواز نمی‏شود،
و من بیهوده فریاد می‏کشم.
آه،ای استاد،دلم اسیر بی‏پایان آواز توست .(گیتانجلی،۳)
یا
استاد!
آرزوهای من ابله گونه‏اند
که میان ترانه‏های تو هیاهو می‏کنند
مرا اما بگذار تا سراپاگوش باشم. (مرغان آواره)
تم بعدی، “من بی‏منتها” است، تاگور می‏نویسد: «در هنر،شخص درون ما پیام‏هایش را برای‏ والاترین شخص می‏فرستد،که او در تمام واقعیت‏های بی‏روشنایی، خود را در جهانی از زیبایی بی ‏منتها بر ما عیان می‏کند» این شخص درون یا او، پیش از آن که بتواند در هنر به چنین تعالی‏ برسد، نخست"من” محدود راوی است که تاگور آن را در دو شعر ۲۹ و ۳۰ گیتانجلی چنین وصف‏ می‏کند:

آن که من او را با نامم در بند می‏کنم
در این سیاه‏چال می‏گرید.
من همیشه گرد بر گرد او حصار می‏کشم،
و همان‏گونه که این حصار، روزبه‏روز، سر به آسمان می‏کشد،
من بینش هستی حقیقی‏ام را در سایه ی تاریک آن از دست می‏دهم.
من به این حصار بلند می‏بالم
و آن را با فرش آهک اندود می‏کنم
که مبادا کوچک‏ترین رخنه‏یی در این نام بماند،
و با این همه دقتی که من می‏کنم
بینش هستی حقیقی‏ام را از دست می‏دهم. ( گیتانجلی،۲۹)
تنها از خانه بیرون آمدم و به سوی وعده‏گاه به راه افتادم.
اما این کیست که در تاریکی خاموش به دنبالم افتاده؟
خود را کنار می‏کشم تا از حضور او بگریزم.
او با خودستایی اش گرد و خاک می‏کند؛
هر کلمه‏یی که من می‏گویم او صدای بلندش را به آن اضافه می‏کند.
سرورم، او من کوچک من است ، او شرم نمی‏داند؛
شرم‏سارم که با او به در خانه‏ات بیایم . (گیتانجلی،۳۰)
این والاترین شخص، یا شخص ازلی، این سرور، این تو یا استاد یا گورو، یا هر چه‏ بنامیم، خلاق هارمونی است نه یک سانی و یک شکلی. او حقیقت را حیات جاودانه و جوانی می‏بخشد. شعر تاگور نیرویش را از دعوتش به پیوستن به این شخصیت ازلی‏ می‏گیرد، یعنی از پیوستن منتها به بی‏منتها.
آیا این بی‏منتهایی سبو و پر شدن و خالی شدن همیشه‏اش؛ این بی‏منتهایی نی میان تهی و آوازهای همیشه نوش-که تو مدام در آن می‏دمد و نی نیز مدام از تهیای درون‏اش نفیرها برمی‏دمد- این بی‏منتهایی دل کوچک سرشار از شادی و وجد؛ این دست‏های بسیار کوچک که‏ هدیه‏های بی‏پایان می‏گیرند؛ این فرو ریختن‏ها و پر شدن‏های همیشه و این خالیای پذیرای این‏ فروریختن جاودانه و خالی شدن جاودانه و بی‏زمان- همه از تهیایی همیشه همان نمی‏گوید؟ همیشه تهیایی هست که همیشه پر می‏شود، و همواره پرایی هست که مدام خالی می‏شود. باری، جاودانگی، یا دقیق‏تر بگوییم: تهیای همیشه، همین‏ است: تهی شدن همیشه. این جاودانگی فقر است، در معنای عرفانیش.
تم دیگر،که به نظر می رسد، تم اصلی این شعر است، مطلق صدا یا آواز است در متن آن ها تهیا صدای انسانی باشد یا صدای موجودات زنده و نازنده ی دیگر، یا «ندای سبز» یا صدای ستاره، چنان که تاگور می‏گوید:
« من صدای ستاره‏ها و خاموشی درختان تو را می‏فهمم.» (نیلوفر عشق :۱۹۹)
تاگور موسیقیدان بزرگی بوده است. از شعرهایش هم پیدا است که جهان را تجلی موسیقی‏ می‏بیند.همیشه به هارمونی موسیقایی طبیعت و حیات و به جاودانگی این هارمونی‏ می‏اندیشد. (تاگور، ۱۳۸۸: ۳۳-۹)
۳-۲-۷٫ تاگور و داستان نویسی
رابیندرانات تاگور در طول زندگی ادبی و پربار خود بیش از نود داستان کوتاه نوشت. تاگور به خصوص در دههِی ۱۸۹۰ به نوشتن داستان های کوتاه روی آورد و پنجاه و نه داستان کوتاه او به این دوره تعلق دارد. بدون شک دههِای که تاگور در بنگال شرقی گذراند در تحول عاطفی، فرهنگی و معنوی او تأثیر گذاشت.
پانتیشم او (وحدت وجود)، درگیر شدن با تحول اقتصادی روستا، بیزاری او از شهر، دعوت مسلمانان وهندوها به اتحاد، علاقه به ادبیات عامیانه و آوازهای بائولِهای سرگردان، همه ریشه در این دهه دارند. سالِهایی که تاگور، این دوره ی حیاتی از عمر خود را به دور از فضای فرهنگی و در عین حال ملال انگیز جور اسانکو، خانه ی تاگور، در کلکته سپری کرد."با نکیم چاندرا چاترجی"(Bankimchandra Chatergee)، یک صاحب سبک بود حتی اگر سبک خشک و موجز او سبکی نبود که تاگور – که به سبک تغزلی علاقمند بود – از آن پیروی کند. این یک حقیقت است که نویسندگان بنگالی، خصوصا “ناجندرانات گوپتا” (Gupta (Nagendranath ، همزمان با تاگور نوشتن داستانِهای کوتاه را آغاز کردند. بنابراین تاگور تنها نویسندهِی داستان های کوتاه نبود. اما او اولین نویسندهِی بنگالی بود که به داستان کوتاه به عنوان یک فرم هنری جدی اندیشید، به جای آن که داستان کوتاه را صرفا فرم سرگرم کنندهِای برای پر کردن صفحات ماهنامهِها تلقی کند. او اولین کسی بود که درباره زندگی واقعی و معاصر و نه تاریخ عاشقانه و اساطیر داستان نوشت. اگر چه به برخی از الگوهای امریکایی و آنگلیسی دسترسی داشت – احتمالا برادرش"جیوترین درانات” ( jyotirindranath ) ،هم او را با الگوهای داستان نویسی فرانسه آشنا کرده بود – اما روش و منشأ داستانِهای کوتاه غربی در حقیقت آن قدر در بنگال دور از دسترس بود که نمی توانست با آثار تاگور مرتبط باشد. برخی معتقدند که داستانِهای ماورالطبیعه او تحت تأثیر” ادگارالن پو و تئوفل گوتیه” نوشته شده است. اما علاقه به آن چه هولناک و به ارواح مربوط میِشود سابقهِی زیادی در داستانِهای عامیانه بنگالی دارد و بین روش صریح و بی پرده ی داستان سرایی تاگور و نویسندگان پایان قرن نوزدهم اروپا فرسنگ ها فاصله است (دهباشی،۱۳۸۸: ۴۶۰ – ۴۵۹).
۳-۲-۸٫ تاگور و نمایشنامه نویسی
برای آشنا شدن با ارزش و نمایشنامهِهای تاگور باید اولا به شیوه و راه و رسم و اصول وسنن فلسفی و مذهبی مردم هندوستان آگاهی داشته باشیم. باید تاریخ تقریبا دوهزار ساله ی هنر درام آن کشور بر ما معلوم باشد و لااقل چند نفر از درام نویسان بزرگ دوران باستانی آن کشور از قبیل: بهاسا، ساومیلا، کاوی پوترا، شوندراکا و مهمِترین همه کالیداسا را بشناسیم.

بین ۳/۰ تا ۷/۰

 

بیشتر از ۷/۰

 

 

 

ضریب تمیز

 

کمتر از ۲/۰

 

-

 

-

 

۱(۲۸/۱%)

 

 

 

بین ۲/۰ تا ۳/۰

 

-

 

۲(۵۶/۲%)

 

۱(۲۸/۱%)

 

 

 

بیشتر از ۳/۰

 

۷(۹۷/۸%)

 

۶۰(۹۲/۷۶%)

 

۷(۹۷/۸%)

 

 

 

بر اساس داده ­های خام و کدگذاری شده، حدوداً ۸ درصد سوالات دشوارند که از ضریب تمیز بالاتر از ۳/۰ برخوردارند. همچنین، ۵۴/۱۱% سوالات آسان و مابقی، از دشواری متوسط برخوردارند. از دو جدول بالا، می توان دریافت که نتایج تحلیل کلاسیک با داده های خام و کدگذاری شده در درس زیست شناسی نیز، تا چه حد به هم نزدیک است.
سوال :آیا سوالات امتحانات نهایی بر اساس IRT از ویژگی های روان سنجی مطلوب برخوردارند؟ جهت پاسخ­گویی به این سوال، ابتدا لازم است مفروضات این نظریه در دو آزمون ادبیات­فارسی و زیست­شناسی مورد بررسی قرار گیرند. مفروضاتی که در صورت برقراری آنها نتایج معتبر و دقیقی بدست خواهد آمد. دو مفروضه اولیه و اساسی این نظریه عبارتند از: تک بعدی بودن و استقلال موضعی. در صورت برقراری این مفروضات، تحلیل سوالات در دو آزمون مذکور، با بهره گرفتن از نرم افزار BILOG-MG انجام می­ شود و پارامترهای هر سوال به همراه آزمون خی دو و سطح معناداری در دو مدل یک پارامتری و دو پارامتری ارائه می­گردد. سپس برازندگی تک تک سوالات با مدل­های مذکور بررسی و در ادامه ملاک های تفسیر پارامتر­های سوال ذکر می­ شود که براساس این ملاک ها، به توصیف و تحلیل مقادیر پارامترهای سوال پرداخته می­ شود. همچنین، روش­های معمول در نظریه پرسش پاسخ که به منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات مورد استفاده قرار می­گیرند، عبارتند از:
منحنی ویژگی سوالات به تفکیک مدل­ها
منحنی ویژگی و تابع آگاهی یک سوال نمونه
مقادیر بیشینه آگاهی سوالات و تتای ماکسیمم
تابع آگاهی آزمون و خطای استاندارد اندازه ­گیری
هیستوگرام توزیع توانایی آزمودنی­ها
تحلیل روان­سنجی سوالات آزمون ادبیات­فارسی بر­اساس مدل های IRT
بررسی مفروضات
همان­طور که همبلتون و همکاران(۱۹۹۱، ترجمه فلسفی نژاد، ۱۳۸۹) بیان کرده ­اند؛ تک بعدی بودن یک مفروضه اصلی است که در مدل های IRT به طور گسترده­ای مورد استفاده قرار گرفته است و به این معناست که تنها یک توانایی بوسیله مجموعه سوالاتی که آزمون را می­سازند، اندازه ­گیری شود. این مفروضه نمی­تواند بطور کامل برآورد گردد. زیرا عوامل متعددی عملکرد آزمودنی را تحت تاثیر قرار می­ دهند. آنچه در این میان مهم است، حضور عامل یا مؤلفه­ی غالب در هر آزمون است که عملکرد آزمودنی را متأثر می­سازد.
برای سنجش تک بعدی بودن آزمون روش­های متعددی پیشنهاد شده است که در این پژوهش، از نمودار اسکری استفاده می­ شود. جهت بررسی تک­بعدی بودن در این نمودار باید به دنبال افت شیب­دار بود. زیرا جایی است که ارزش­ها وضعیت ثابتی به خود ­گیرند. تعداد بارهای ارزشی قبل از افت نشان دهنده بعدیت است.

نمودار­۴-۱: نمودار اسکری آزمون ادبیات فارسی
نمودار اسکری آزمون ادبیات فارسی نشان می دهد که آزمون مذکور دارای یک عامل غالب است و به عبارتی تک بعدی است. وقتی که مفروضه تک بعدی بودن برقرار است استقلال موضعی نیز حاصل می­ شود از این حیث این دو مفهوم با هم معادل اند ( لرد، ۱۹۸۰؛ به نقل از همبلتون و همکاران، ۱۹۹۱، ترجمه ی فلسفی نژاد، ۱۳۸۹).
برآورد پارامتر­های سوال به تفکیک مدل
پس از اطمینان از برقراری مفروضات، نتایج تجزیه و تحلیل سوالات آزمون ادبیات فارسی بر اساس مدل یک پارامتری و دو پارامتری در جدول زیر ارائه می شود.
جدول۴-۲۷: مقادیر برآوردشده­ی پارامترهای سوال به همراه آزمون خی دو و سطح معناداری در مدل­های
یک پارامتری و دو پارامتری در آزمون ادبیات فارسی

 

 

سوال

 

یک پارامتری

 

دو پارامتری

 

 

 

دشواری

 

خی دو

 

سطح معناداری

می‏ترسم که مبادا او،
بامداد که من از خستگی به خواب رفته‏ام
ناگهان به در خانه‏ام بیاید.
یاران، راه بر او بگشایید، بازش مدارید.. .(گیتانجلی،۴۸)
از همین چند نمونه پیدا است که “تو” در گوهرش به «خلاّق بی‏جهات» مولانا می‏ماند، و این از تجلی “او"یا “تو” در راوی آشکار است. گویا تو یا او، یا به هر نامی که خوانده شود، هیچ قصدی در سر ندارد مگر تجلی بخشیدن به شادی و رضای خویش. کودک‏وار به بازی سرگرم است. این‏ بازی‏گر شگفت‏انگیز، گویی به بازی، خردینه‏یی را بی‏منتها می‏گرداند و سپس آن را به‏ هیأت یک واقعیت ساده ی روزمره ی یک سبوی شکننده در می‏آورد که شکنندگیش جاودانگی آن‏ است. او همیشه، به بازی‏گوشی، این سبو را پر می‏کند و باز خالی می‏کند، بی‏هیچ قصدی. یا شاید جادویی است که سبویی را بی‏منتها می‏کند و سپس آن را بدل به نی می‏کند و آن را بالای‏ این تپه و میان آن دره می‏برد و در آن می‏دمد و آوازها از آن برمی‏دمد،که همیشه نو و تازه‏اند اولب «دم ساز» این بی‏منتها است.لمس نوازش گونه ی دست‏های او بر اندام این سبو و دم‏های او بر این نی و این من، جاودانگی می‏آورد: جاودانگی خالی شدن، جاودانگی آواز. و جوهر سیال‏ جاودانگی یعنی شادی، از راه همین دست‏ها و همین دم‏ها در این بی‏منتها راه می‏یابد و از همین‏ احساس شادی است که دل کوچک او چهار حدش را گم می‏کند و ناگفتنی را باز می‏گوید. این‏ ناگفتنی،که با اشاره ی دست‏های تو تجلی پیدا کرده، «سرّ» و راز نیست. جز شادی بندبند هستی، جز عشق، چه می‏تواند باشد؟
باری نه تنها «من» راوی بل که هرچه در جلوه‏گاه تو باشد آن نیز بی‏منتها می‏شود:
سرورم،زمان در دست‏های تو بی‏منتهاست.
کسی نیست که دقایق تو را بشمارد.
روزان و شبان سپری می‏شوند و عمرها چون گل‏ها می‏شکفند و قرن‏های نو از پی هم می‏آیند و گل صحرایی کوچکی را کمال می‏بخشند (گیتانجلی،۸۲)
تاگور در بسیاری از شعرها از"استاد” یا “گورو” سخن می‏گوید که جلوه ی دیگری از همین” تو” است. از سویی چون خود را شاگرد و مرید"نته راجه” می‏داند،که او همان شیوای خدای رقص است، شاید مقصود از استاد همین"نته راجه"باشد که تاگور او را در هر لحظه‏یی در هر ذره و هر غبار عالم‏ پای افشان و در پیچ و تاب می‏بیند:
ای استاد، نمی‏دانم چه‏گونه آواز می‏خوانی،
من همیشه مات و خاموش به آوازت گوش می‏کنم.
روشنای موسیقی تو جهان را روشنی می‏بخشد و دم جان بخش، افلاک را سیر می‏کند،
رود مقدس نغمه‏ات سنگ‏ها را فرو می‏شکند و خروشان می‏گذرد.
دلم مشتاق پیوستن به آواز توست،
اما عبث می‏کوشد.
من سخن می‏گویم،اما سخن آواز نمی‏شود،
و من بیهوده فریاد می‏کشم.
آه،ای استاد،دلم اسیر بی‏پایان آواز توست .(گیتانجلی،۳)
یا
استاد!
آرزوهای من ابله گونه‏اند
که میان ترانه‏های تو هیاهو می‏کنند
مرا اما بگذار تا سراپاگوش باشم. (مرغان آواره)
تم بعدی، “من بی‏منتها” است، تاگور می‏نویسد: «در هنر،شخص درون ما پیام‏هایش را برای‏ والاترین شخص می‏فرستد،که او در تمام واقعیت‏های بی‏روشنایی، خود را در جهانی از زیبایی بی ‏منتها بر ما عیان می‏کند» این شخص درون یا او، پیش از آن که بتواند در هنر به چنین تعالی‏ برسد، نخست"من” محدود راوی است که تاگور آن را در دو شعر ۲۹ و ۳۰ گیتانجلی چنین وصف‏ می‏کند:

آن که من او را با نامم در بند می‏کنم
در این سیاه‏چال می‏گرید.
من همیشه گرد بر گرد او حصار می‏کشم،
و همان‏گونه که این حصار، روزبه‏روز، سر به آسمان می‏کشد،
من بینش هستی حقیقی‏ام را در سایه ی تاریک آن از دست می‏دهم.
من به این حصار بلند می‏بالم
و آن را با فرش آهک اندود می‏کنم
که مبادا کوچک‏ترین رخنه‏یی در این نام بماند،
و با این همه دقتی که من می‏کنم
بینش هستی حقیقی‏ام را از دست می‏دهم. ( گیتانجلی،۲۹)
تنها از خانه بیرون آمدم و به سوی وعده‏گاه به راه افتادم.
اما این کیست که در تاریکی خاموش به دنبالم افتاده؟
خود را کنار می‏کشم تا از حضور او بگریزم.
او با خودستایی اش گرد و خاک می‏کند؛
هر کلمه‏یی که من می‏گویم او صدای بلندش را به آن اضافه می‏کند.
سرورم، او من کوچک من است ، او شرم نمی‏داند؛
شرم‏سارم که با او به در خانه‏ات بیایم . (گیتانجلی،۳۰)
این والاترین شخص، یا شخص ازلی، این سرور، این تو یا استاد یا گورو، یا هر چه‏ بنامیم، خلاق هارمونی است نه یک سانی و یک شکلی. او حقیقت را حیات جاودانه و جوانی می‏بخشد. شعر تاگور نیرویش را از دعوتش به پیوستن به این شخصیت ازلی‏ می‏گیرد، یعنی از پیوستن منتها به بی‏منتها.
آیا این بی‏منتهایی سبو و پر شدن و خالی شدن همیشه‏اش؛ این بی‏منتهایی نی میان تهی و آوازهای همیشه نوش-که تو مدام در آن می‏دمد و نی نیز مدام از تهیای درون‏اش نفیرها برمی‏دمد- این بی‏منتهایی دل کوچک سرشار از شادی و وجد؛ این دست‏های بسیار کوچک که‏ هدیه‏های بی‏پایان می‏گیرند؛ این فرو ریختن‏ها و پر شدن‏های همیشه و این خالیای پذیرای این‏ فروریختن جاودانه و خالی شدن جاودانه و بی‏زمان- همه از تهیایی همیشه همان نمی‏گوید؟ همیشه تهیایی هست که همیشه پر می‏شود، و همواره پرایی هست که مدام خالی می‏شود. باری، جاودانگی، یا دقیق‏تر بگوییم: تهیای همیشه، همین‏ است: تهی شدن همیشه. این جاودانگی فقر است، در معنای عرفانیش.
تم دیگر،که به نظر می رسد، تم اصلی این شعر است، مطلق صدا یا آواز است در متن آن ها تهیا صدای انسانی باشد یا صدای موجودات زنده و نازنده ی دیگر، یا «ندای سبز» یا صدای ستاره، چنان که تاگور می‏گوید:
« من صدای ستاره‏ها و خاموشی درختان تو را می‏فهمم.» (نیلوفر عشق :۱۹۹)
تاگور موسیقیدان بزرگی بوده است. از شعرهایش هم پیدا است که جهان را تجلی موسیقی‏ می‏بیند.همیشه به هارمونی موسیقایی طبیعت و حیات و به جاودانگی این هارمونی‏ می‏اندیشد. (تاگور، ۱۳۸۸: ۳۳-۹)
۳-۲-۷٫ تاگور و داستان نویسی
رابیندرانات تاگور در طول زندگی ادبی و پربار خود بیش از نود داستان کوتاه نوشت. تاگور به خصوص در دههِی ۱۸۹۰ به نوشتن داستان های کوتاه روی آورد و پنجاه و نه داستان کوتاه او به این دوره تعلق دارد. بدون شک دههِای که تاگور در بنگال شرقی گذراند در تحول عاطفی، فرهنگی و معنوی او تأثیر گذاشت.
پانتیشم او (وحدت وجود)، درگیر شدن با تحول اقتصادی روستا، بیزاری او از شهر، دعوت مسلمانان وهندوها به اتحاد، علاقه به ادبیات عامیانه و آوازهای بائولِهای سرگردان، همه ریشه در این دهه دارند. سالِهایی که تاگور، این دوره ی حیاتی از عمر خود را به دور از فضای فرهنگی و در عین حال ملال انگیز جور اسانکو، خانه ی تاگور، در کلکته سپری کرد."با نکیم چاندرا چاترجی"(Bankimchandra Chatergee)، یک صاحب سبک بود حتی اگر سبک خشک و موجز او سبکی نبود که تاگور – که به سبک تغزلی علاقمند بود – از آن پیروی کند. این یک حقیقت است که نویسندگان بنگالی، خصوصا “ناجندرانات گوپتا” (Gupta (Nagendranath ، همزمان با تاگور نوشتن داستانِهای کوتاه را آغاز کردند. بنابراین تاگور تنها نویسندهِی داستان های کوتاه نبود. اما او اولین نویسندهِی بنگالی بود که به داستان کوتاه به عنوان یک فرم هنری جدی اندیشید، به جای آن که داستان کوتاه را صرفا فرم سرگرم کنندهِای برای پر کردن صفحات ماهنامهِها تلقی کند. او اولین کسی بود که درباره زندگی واقعی و معاصر و نه تاریخ عاشقانه و اساطیر داستان نوشت. اگر چه به برخی از الگوهای امریکایی و آنگلیسی دسترسی داشت – احتمالا برادرش"جیوترین درانات” ( jyotirindranath ) ،هم او را با الگوهای داستان نویسی فرانسه آشنا کرده بود – اما روش و منشأ داستانِهای کوتاه غربی در حقیقت آن قدر در بنگال دور از دسترس بود که نمی توانست با آثار تاگور مرتبط باشد. برخی معتقدند که داستانِهای ماورالطبیعه او تحت تأثیر” ادگارالن پو و تئوفل گوتیه” نوشته شده است. اما علاقه به آن چه هولناک و به ارواح مربوط میِشود سابقهِی زیادی در داستانِهای عامیانه بنگالی دارد و بین روش صریح و بی پرده ی داستان سرایی تاگور و نویسندگان پایان قرن نوزدهم اروپا فرسنگ ها فاصله است (دهباشی،۱۳۸۸: ۴۶۰ – ۴۵۹).
۳-۲-۸٫ تاگور و نمایشنامه نویسی
برای آشنا شدن با ارزش و نمایشنامهِهای تاگور باید اولا به شیوه و راه و رسم و اصول وسنن فلسفی و مذهبی مردم هندوستان آگاهی داشته باشیم. باید تاریخ تقریبا دوهزار ساله ی هنر درام آن کشور بر ما معلوم باشد و لااقل چند نفر از درام نویسان بزرگ دوران باستانی آن کشور از قبیل: بهاسا، ساومیلا، کاوی پوترا، شوندراکا و مهمِترین همه کالیداسا را بشناسیم.

بین ۳/۰ تا ۷/۰

 

بیشتر از ۷/۰

 

 

 

ضریب تمیز

 

کمتر از ۲/۰

 

-

 

-

 

۱(۲۸/۱%)

 

 

 

بین ۲/۰ تا ۳/۰

 

-

 

۲(۵۶/۲%)

 

۱(۲۸/۱%)

 

 

 

بیشتر از ۳/۰

 

۷(۹۷/۸%)

 

۶۰(۹۲/۷۶%)

 

۷(۹۷/۸%)

 

 

 

بر اساس داده ­های خام و کدگذاری شده، حدوداً ۸ درصد سوالات دشوارند که از ضریب تمیز بالاتر از ۳/۰ برخوردارند. همچنین، ۵۴/۱۱% سوالات آسان و مابقی، از دشواری متوسط برخوردارند. از دو جدول بالا، می توان دریافت که نتایج تحلیل کلاسیک با داده های خام و کدگذاری شده در درس زیست شناسی نیز، تا چه حد به هم نزدیک است.
سوال :آیا سوالات امتحانات نهایی بر اساس IRT از ویژگی های روان سنجی مطلوب برخوردارند؟ جهت پاسخ­گویی به این سوال، ابتدا لازم است مفروضات این نظریه در دو آزمون ادبیات­فارسی و زیست­شناسی مورد بررسی قرار گیرند. مفروضاتی که در صورت برقراری آنها نتایج معتبر و دقیقی بدست خواهد آمد. دو مفروضه اولیه و اساسی این نظریه عبارتند از: تک بعدی بودن و استقلال موضعی. در صورت برقراری این مفروضات، تحلیل سوالات در دو آزمون مذکور، با بهره گرفتن از نرم افزار BILOG-MG انجام می­ شود و پارامترهای هر سوال به همراه آزمون خی دو و سطح معناداری در دو مدل یک پارامتری و دو پارامتری ارائه می­گردد. سپس برازندگی تک تک سوالات با مدل­های مذکور بررسی و در ادامه ملاک های تفسیر پارامتر­های سوال ذکر می­ شود که براساس این ملاک ها، به توصیف و تحلیل مقادیر پارامترهای سوال پرداخته می­ شود. همچنین، روش­های معمول در نظریه پرسش پاسخ که به منظور تجزیه و تحلیل اطلاعات مورد استفاده قرار می­گیرند، عبارتند از:
منحنی ویژگی سوالات به تفکیک مدل­ها
منحنی ویژگی و تابع آگاهی یک سوال نمونه
مقادیر بیشینه آگاهی سوالات و تتای ماکسیمم
تابع آگاهی آزمون و خطای استاندارد اندازه ­گیری
هیستوگرام توزیع توانایی آزمودنی­ها
تحلیل روان­سنجی سوالات آزمون ادبیات­فارسی بر­اساس مدل های IRT
بررسی مفروضات
همان­طور که همبلتون و همکاران(۱۹۹۱، ترجمه فلسفی نژاد، ۱۳۸۹) بیان کرده ­اند؛ تک بعدی بودن یک مفروضه اصلی است که در مدل های IRT به طور گسترده­ای مورد استفاده قرار گرفته است و به این معناست که تنها یک توانایی بوسیله مجموعه سوالاتی که آزمون را می­سازند، اندازه ­گیری شود. این مفروضه نمی­تواند بطور کامل برآورد گردد. زیرا عوامل متعددی عملکرد آزمودنی را تحت تاثیر قرار می­ دهند. آنچه در این میان مهم است، حضور عامل یا مؤلفه­ی غالب در هر آزمون است که عملکرد آزمودنی را متأثر می­سازد.
برای سنجش تک بعدی بودن آزمون روش­های متعددی پیشنهاد شده است که در این پژوهش، از نمودار اسکری استفاده می­ شود. جهت بررسی تک­بعدی بودن در این نمودار باید به دنبال افت شیب­دار بود. زیرا جایی است که ارزش­ها وضعیت ثابتی به خود ­گیرند. تعداد بارهای ارزشی قبل از افت نشان دهنده بعدیت است.

نمودار­۴-۱: نمودار اسکری آزمون ادبیات فارسی
نمودار اسکری آزمون ادبیات فارسی نشان می دهد که آزمون مذکور دارای یک عامل غالب است و به عبارتی تک بعدی است. وقتی که مفروضه تک بعدی بودن برقرار است استقلال موضعی نیز حاصل می­ شود از این حیث این دو مفهوم با هم معادل اند ( لرد، ۱۹۸۰؛ به نقل از همبلتون و همکاران، ۱۹۹۱، ترجمه ی فلسفی نژاد، ۱۳۸۹).
برآورد پارامتر­های سوال به تفکیک مدل
پس از اطمینان از برقراری مفروضات، نتایج تجزیه و تحلیل سوالات آزمون ادبیات فارسی بر اساس مدل یک پارامتری و دو پارامتری در جدول زیر ارائه می شود.
جدول۴-۲۷: مقادیر برآوردشده­ی پارامترهای سوال به همراه آزمون خی دو و سطح معناداری در مدل­های
یک پارامتری و دو پارامتری در آزمون ادبیات فارسی

 

 

سوال

 

یک پارامتری

 

دو پارامتری

 

 

 

دشواری

 

خی دو

 

سطح معناداری

می‏ترسم که مبادا او،
بامداد که من از خستگی به خواب رفته‏ام
ناگهان به در خانه‏ام بیاید.
یاران، راه بر او بگشایید، بازش مدارید.. .(گیتانجلی،۴۸)
از همین چند نمونه پیدا است که “تو” در گوهرش به «خلاّق بی‏جهات» مولانا می‏ماند، و این از تجلی “او"یا “تو” در راوی آشکار است. گویا تو یا او، یا به هر نامی که خوانده شود، هیچ قصدی در سر ندارد مگر تجلی بخشیدن به شادی و رضای خویش. کودک‏وار به بازی سرگرم است. این‏ بازی‏گر شگفت‏انگیز، گویی به بازی، خردینه‏یی را بی‏منتها می‏گرداند و سپس آن را به‏ هیأت یک واقعیت ساده ی روزمره ی یک سبوی شکننده در می‏آورد که شکنندگیش جاودانگی آن‏ است. او همیشه، به بازی‏گوشی، این سبو را پر می‏کند و باز خالی می‏کند، بی‏هیچ قصدی. یا شاید جادویی است که سبویی را بی‏منتها می‏کند و سپس آن را بدل به نی می‏کند و آن را بالای‏ این تپه و میان آن دره می‏برد و در آن می‏دمد و آوازها از آن برمی‏دمد،که همیشه نو و تازه‏اند اولب «دم ساز» این بی‏منتها است.لمس نوازش گونه ی دست‏های او بر اندام این سبو و دم‏های او بر این نی و این من، جاودانگی می‏آورد: جاودانگی خالی شدن، جاودانگی آواز. و جوهر سیال‏ جاودانگی یعنی شادی، از راه همین دست‏ها و همین دم‏ها در این بی‏منتها راه می‏یابد و از همین‏ احساس شادی است که دل کوچک او چهار حدش را گم می‏کند و ناگفتنی را باز می‏گوید. این‏ ناگفتنی،که با اشاره ی دست‏های تو تجلی پیدا کرده، «سرّ» و راز نیست. جز شادی بندبند هستی، جز عشق، چه می‏تواند باشد؟
باری نه تنها «من» راوی بل که هرچه در جلوه‏گاه تو باشد آن نیز بی‏منتها می‏شود:
سرورم،زمان در دست‏های تو بی‏منتهاست.
کسی نیست که دقایق تو را بشمارد.
روزان و شبان سپری می‏شوند و عمرها چون گل‏ها می‏شکفند و قرن‏های نو از پی هم می‏آیند و گل صحرایی کوچکی را کمال می‏بخشند (گیتانجلی،۸۲)
تاگور در بسیاری از شعرها از"استاد” یا “گورو” سخن می‏گوید که جلوه ی دیگری از همین” تو” است. از سویی چون خود را شاگرد و مرید"نته راجه” می‏داند،که او همان شیوای خدای رقص است، شاید مقصود از استاد همین"نته راجه"باشد که تاگور او را در هر لحظه‏یی در هر ذره و هر غبار عالم‏ پای افشان و در پیچ و تاب می‏بیند:
ای استاد، نمی‏دانم چه‏گونه آواز می‏خوانی،
من همیشه مات و خاموش به آوازت گوش می‏کنم.
روشنای موسیقی تو جهان را روشنی می‏بخشد و دم جان بخش، افلاک را سیر می‏کند،
رود مقدس نغمه‏ات سنگ‏ها را فرو می‏شکند و خروشان می‏گذرد.
دلم مشتاق پیوستن به آواز توست،
اما عبث می‏کوشد.
من سخن می‏گویم،اما سخن آواز نمی‏شود،
و من بیهوده فریاد می‏کشم.
آه،ای استاد،دلم اسیر بی‏پایان آواز توست .(گیتانجلی،۳)
یا
استاد!
آرزوهای من ابله گونه‏اند
که میان ترانه‏های تو هیاهو می‏کنند
مرا اما بگذار تا سراپاگوش باشم. (مرغان آواره)
تم بعدی، “من بی‏منتها” است، تاگور می‏نویسد: «در هنر،شخص درون ما پیام‏هایش را برای‏ والاترین شخص می‏فرستد،که او در تمام واقعیت‏های بی‏روشنایی، خود را در جهانی از زیبایی بی ‏منتها بر ما عیان می‏کند» این شخص درون یا او، پیش از آن که بتواند در هنر به چنین تعالی‏ برسد، نخست"من” محدود راوی است که تاگور آن را در دو شعر ۲۹ و ۳۰ گیتانجلی چنین وصف‏ می‏کند:

آن که من او را با نامم در بند می‏کنم
در این سیاه‏چال می‏گرید.
من همیشه گرد بر گرد او حصار می‏کشم،
و همان‏گونه که این حصار، روزبه‏روز، سر به آسمان می‏کشد،
من بینش هستی حقیقی‏ام را در سایه ی تاریک آن از دست می‏دهم.
من به این حصار بلند می‏بالم
و آن را با فرش آهک اندود می‏کنم
که مبادا کوچک‏ترین رخنه‏یی در این نام بماند،
و با این همه دقتی که من می‏کنم
بینش هستی حقیقی‏ام را از دست می‏دهم. ( گیتانجلی،۲۹)
تنها از خانه بیرون آمدم و به سوی وعده‏گاه به راه افتادم.
اما این کیست که در تاریکی خاموش به دنبالم افتاده؟
خود را کنار می‏کشم تا از حضور او بگریزم.
او با خودستایی اش گرد و خاک می‏کند؛
هر کلمه‏یی که من می‏گویم او صدای بلندش را به آن اضافه می‏کند.
سرورم، او من کوچک من است ، او شرم نمی‏داند؛
شرم‏سارم که با او به در خانه‏ات بیایم . (گیتانجلی،۳۰)
این والاترین شخص، یا شخص ازلی، این سرور، این تو یا استاد یا گورو، یا هر چه‏ بنامیم، خلاق هارمونی است نه یک سانی و یک شکلی. او حقیقت را حیات جاودانه و جوانی می‏بخشد. شعر تاگور نیرویش را از دعوتش به پیوستن به این شخصیت ازلی‏ می‏گیرد، یعنی از پیوستن منتها به بی‏منتها.
آیا این بی‏منتهایی سبو و پر شدن و خالی شدن همیشه‏اش؛ این بی‏منتهایی نی میان تهی و آوازهای همیشه نوش-که تو مدام در آن می‏دمد و نی نیز مدام از تهیای درون‏اش نفیرها برمی‏دمد- این بی‏منتهایی دل کوچک سرشار از شادی و وجد؛ این دست‏های بسیار کوچک که‏ هدیه‏های بی‏پایان می‏گیرند؛ این فرو ریختن‏ها و پر شدن‏های همیشه و این خالیای پذیرای این‏ فروریختن جاودانه و خالی شدن جاودانه و بی‏زمان- همه از تهیایی همیشه همان نمی‏گوید؟ همیشه تهیایی هست که همیشه پر می‏شود، و همواره پرایی هست که مدام خالی می‏شود. باری، جاودانگی، یا دقیق‏تر بگوییم: تهیای همیشه، همین‏ است: تهی شدن همیشه. این جاودانگی فقر است، در معنای عرفانیش.
تم دیگر،که به نظر می رسد، تم اصلی این شعر است، مطلق صدا یا آواز است در متن آن ها تهیا صدای انسانی باشد یا صدای موجودات زنده و نازنده ی دیگر، یا «ندای سبز» یا صدای ستاره، چنان که تاگور می‏گوید:
« من صدای ستاره‏ها و خاموشی درختان تو را می‏فهمم.» (نیلوفر عشق :۱۹۹)
تاگور موسیقیدان بزرگی بوده است. از شعرهایش هم پیدا است که جهان را تجلی موسیقی‏ می‏بیند.همیشه به هارمونی موسیقایی طبیعت و حیات و به جاودانگی این هارمونی‏ می‏اندیشد. (تاگور، ۱۳۸۸: ۳۳-۹)
۳-۲-۷٫ تاگور و داستان نویسی
رابیندرانات تاگور در طول زندگی ادبی و پربار خود بیش از نود داستان کوتاه نوشت. تاگور به خصوص در دههِی ۱۸۹۰ به نوشتن داستان های کوتاه روی آورد و پنجاه و نه داستان کوتاه او به این دوره تعلق دارد. بدون شک دههِای که تاگور در بنگال شرقی گذراند در تحول عاطفی، فرهنگی و معنوی او تأثیر گذاشت.
پانتیشم او (وحدت وجود)، درگیر شدن با تحول اقتصادی روستا، بیزاری او از شهر، دعوت مسلمانان وهندوها به اتحاد، علاقه به ادبیات عامیانه و آوازهای بائولِهای سرگردان، همه ریشه در این دهه دارند. سالِهایی که تاگور، این دوره ی حیاتی از عمر خود را به دور از فضای فرهنگی و در عین حال ملال انگیز جور اسانکو، خانه ی تاگور، در کلکته سپری کرد."با نکیم چاندرا چاترجی"(Bankimchandra Chatergee)، یک صاحب سبک بود حتی اگر سبک خشک و موجز او سبکی نبود که تاگور – که به سبک تغزلی علاقمند بود – از آن پیروی کند. این یک حقیقت است که نویسندگان بنگالی، خصوصا “ناجندرانات گوپتا” (Gupta (Nagendranath ، همزمان با تاگور نوشتن داستانِهای کوتاه را آغاز کردند. بنابراین تاگور تنها نویسندهِی داستان های کوتاه نبود. اما او اولین نویسندهِی بنگالی بود که به داستان کوتاه به عنوان یک فرم هنری جدی اندیشید، به جای آن که داستان کوتاه را صرفا فرم سرگرم کنندهِای برای پر کردن صفحات ماهنامهِها تلقی کند. او اولین کسی بود که درباره زندگی واقعی و معاصر و نه تاریخ عاشقانه و اساطیر داستان نوشت. اگر چه به برخی از الگوهای امریکایی و آنگلیسی دسترسی داشت – احتمالا برادرش"جیوترین درانات” ( jyotirindranath ) ،هم او را با الگوهای داستان نویسی فرانسه آشنا کرده بود – اما روش و منشأ داستانِهای کوتاه غربی در حقیقت آن قدر در بنگال دور از دسترس بود که نمی توانست با آثار تاگور مرتبط باشد. برخی معتقدند که داستانِهای ماورالطبیعه او تحت تأثیر” ادگارالن پو و تئوفل گوتیه” نوشته شده است. اما علاقه به آن چه هولناک و به ارواح مربوط میِشود سابقهِی زیادی در داستانِهای عامیانه بنگالی دارد و بین روش صریح و بی پرده ی داستان سرایی تاگور و نویسندگان پایان قرن نوزدهم اروپا فرسنگ ها فاصله است (دهباشی،۱۳۸۸: ۴۶۰ – ۴۵۹).
۳-۲-۸٫ تاگور و نمایشنامه نویسی
برای آشنا شدن با ارزش و نمایشنامهِهای تاگور باید اولا به شیوه و راه و رسم و اصول وسنن فلسفی و مذهبی مردم هندوستان آگاهی داشته باشیم. باید تاریخ تقریبا دوهزار ساله ی هنر درام آن کشور بر ما معلوم باشد و لااقل چند نفر از درام نویسان بزرگ دوران باستانی آن کشور از قبیل: بهاسا، ساومیلا، کاوی پوترا، شوندراکا و مهمِترین همه کالیداسا را بشناسیم.

۲-۱-۱-۲-۳-۲. انواع طرد ۴۳
۲-۱-۱-۲-۳-۳. سطوح طرد ۴۵
۲-۱-۱-۲-۴. طردشدگان اجتماعی، طرد جنسیتی و زنان سرپرست خانوار ۴۶
۲-۱-۱-۲-۴-۱. وضعیت طرد اجتماعی و فقر زنان سرپرست خانوار ۴۷
۲-۱-۱-۲-۵. رویکردها و نظریه های طرد اجتماعی و شناسایی عوامل تأثیرگذار بر آن ۴۸
۲-۱-۱-۲-۵-۱. پارادایم همبستگی ۴۸
۲-۱-۱-۲-۵-۲. پارادایم تخصصی سازی ۴۹
۲-۱-۱-۲-۵-۳. رویکرد انحصاری ۵۰
۲-۱-۱-۲-۵-۴. دیدگاه امیل دورکیم ۵۱
۲-۱-۱-۲-۵-۵. دیدگاه کارل مارکس و ماکس وبر ۵۲
۲-۱-۱-۲-۵- ۶. کارل مارکس ۵۲
۲-۱-۱-۲-۵-۷. ماکس وبر ۵۳
۲-۱-۱-۲-۵-۸. دیدگاه گیدنز ۵۴
۲-۱-۱-۲-۵-۹. دیدگاه آمارتیاسن ۵۵
۲-۱-۱-۲-۵-۱۰. دیدگاه جیرون و همکاران .. ۵۷
۲-۱-۱-۲-۵-۱۱. دیدگاه مارتین زیبرا ۵۸
۲-۱-۱-۲-۵-۱۲. دیدگاه پاتنام ۵۹
۲-۱-۱-۲-۵-۱۳. دیدگاه بوردیو ۶۰
۲-۱-۱-۲-۵-۱۴. دیدگاه بردشا و دیگران ۶۰
۲-۱-۱-۲-۵-۱۵. دیدگاه وسلز و میدما ۶۱
۲-۱-۱-۲-۵-۱۶. بورچاردت و همکاران ۶۳
۲-۱-۱-۲-۵-۱۷. دیدگاه هیتلان ۶۳
۲-۱-۱-۲-۵-۱۸. فیتز پتریک ۶۴
۲-۱-۱-۲-۵-۱۹. مسعود چلبی ۶۵
۲-۱-۱-۲-۵-۲۰. جمع­بندی ادبیات نظری طرد اجتماعی و ارتباط آن با شادمانی زنان سرپرست خانوار ……………………………..۶۷
۲-۱-۲. بخش دوم: ادبیات تجربی ۶۸
۲-۱-۲-۱. ادبیات تجربی احساس شادمانی ۶۸
۲-۱-۲-۱-۱.ادبیات تجربی داخلی احساس شادمانی ۶۸
۲-۱-۲-۱-۲. ادبیات تجربی خارجی احساس شادمانی ۷۲
۲-۱-۲-۲. ادبیات تجربی زنان سرپرست خانوار ۷۵
۲-۱-۲-۲-۱. ادبیات تجربی داخلی زنان سرپرست خانوار ۷۵
۲-۱-۲-۲-۲. ادبیات تجربی خارجی زنان سرپرست خانوار ۷۹
۲-۱-۲-۳. ادبیات تجربی طرد اجتماعی ۸۲
۲-۱-۲-۳-۱. ادبیات تجربی داخلی طرد اجتماعی ۸۲
۲-۱-۲-۳-۲. ادبیات تجربی خارجی طرد اجتماعی ۸۴
۲-۱-۲-۴. جمع­بندی ادبیات تجربی ۸۸
۲-۱-۳. چارچوب نظری ۹۲
۲-۱-۴. مدل تحلیلی ۹۵
۲-۱-۵. فرضیه ­های پژوهش ۹۵
فصل سوم: روش تحقیق
۳-۱. مقدمه ۹۷
۳-۱-۱. روش تحقیق ۹۷
۳-۱-۲. جامعه آماری ۹۷
۳-۱-۳. شیوه نمونه گیری و حجم نمونه ۹۸
۳-۱-۴. واحد تحلیل ۹۹
۳-۱-۵. روش جمع­آوری اطلاعات ۹۹
۳-۱-۶. روش­های آماری و ابزار مورد استفاده برای تجزیه و تحلیل اطلاعات ۹۹

۳-۱-۷. تعریف نظری و عملی متغیرها ۹۹

۱۳۵۷

-

-

 

۱۳۵۸

۵۱۱۹/۰

۶۷/۲۶

 

 

شاید بارها از زبان نامزدها ی انتخابات مجلس شورای اسلامی وعده افزایش اعتبارات عمرانی یک شهرستان و یا احداث یک پروژه خاص را شنیده باشیم، چنین موضوعی بیانگر این واقعیت است که اختصاص درآمد نفت به مناطق مختلف کشور برپایه چانه زنی نمایندگان مجلس، وزرا و دیگر مسئولان ملی و محلی تعیین می گردد. در این نظام بودجه ریزی، مناطقی که دارای نیروهای بیشتری در میان نخبگان حاکم باشند، از مواهب نفت بیشتر بهره می برند. اساساً یکی از ویژگی های اقتصادهای نفتی تمرکز بیش از حد آنها می باشد به این معنی که یک یا چند مرکز شهری پرجمعیت به ویژه پایتخت،رشدی متفاوت باسایرمناطق دارند.
در ایران عصر پهلوی، نابرابری مناطق جغرافیایی در دهه های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ شمسی و بعد از رونق بازار نفت تشدید شد. طی سال های دهه ۱۳۴۰ جمعیت تهران رشد سالانه ای معادل ۶% (دوبرابر رشد متوسط جمعیت کشور) داشت. شهرهای اقماری آن مانند کرج نیز بالاترین رشد جمعیت مناطق شهری را داشتند. در سال ۱۳۵۱، تهران ۵۱% از ارزش افزوده صنایع، ۲۲% از نیروی کار شاغل و حدود ۵۰% از پزشکان را به خود اختصاص داده بود.^[۲۳۶] در سال ۱۳۵۴ نسبت تعداد افراد به هر پزشک در تهران ۹۷۴ نفر و برای کل کشور ۲۸۵۵ نفر بود و برای استانهایی همچون ایلام، زنجان، لرستان و همدان ۲ تا ۳ برابر بیشتر از متوسط ملی بود. تناسب جمعیت قابل تعلیم (۶ تا ۱۴ساله) که در سال ۱۳۵۱/۱۹۷۲ به تحصیل اشتغال داشتند، از ۷۶% در تهران تا حدود ۴۰% در کردستان، لرستان، سیستان و بلوچستان وسایر استانهای محروم متفاوت بود.^[۲۳۷] از پیروزی انقلاب اسلامی تلاش شد تا فاصله توسعه یافتگی مناطق محروم و مناطق برخوردار کاهش یابد. برهمین اساس دربرخی نهادها مانند ریاست جمهوری، واحدهای ویژه مناطق محروم ایجاد گردید اما براساس آمارها با گذشت بیش از سه دهه از پیروزی انقلاب، هنوز فاصله استانها از نظر توسعه اقتصادی و اجتماعی، چشمگیر است. بر پایه یک پژوهش میدانی، شاخص فقر برای مناطق چهارمحال و بختیاری، کهگیلویه و بویراحمد، ایلام و سیستان و بلوچستان بیش از سایر مناطق می باشد و استان های تهران، فارس، و اصفهان در مقایسه با سایر نواحی جغرافیایی، کمترین میزان فقر را دارند.^[۲۳۸]

بررسی شاخص هایی مانند بیکاری نیز همین اختلاف را نشان می دهد؛ براساس سالنامه های آماری، استان هایی مانند خوزستان، سیستان و بلوچستان، لرستان و کرمانشاه بیشترین میزان بیکاری را دارند. در یک پژوهش که برپایه معیار ترکیبی (توسعه اقتصادی و اجتماعی) صورت گرفته، مشخص شده است که اختلاف توسعه اجتماعی و اقتصادی میان محروم ترین استانها با تهران
اگر کسانی را که در قسمت های بالای جدول هستند با کسانی که در پایین ترین دهک آن هستند، مقایسه کنیم، و یا اینکه ضریب جینی را درنظرآورده و میزان انحراف از میانگین طبیعی را در منحنی زمان توزیع درآمدها بسنجیم، میزان افزایش اختلاف سطح درآمدها ، رقم قابل توجهی است. علاوه بر این، در مطالعات گسترده ای که در این باره در ایران به عمل آمده، نشان داده شده که در تمام ابعاد مهم، اختلاف سطح درآمدها افزایش یافته است: سطوح بالا و پایین جدول توزیع درآم دهک های مختلف از کل هزینه ها در برنامه سوم توسعه، نشان می دهد که در طول این برنامه (که درآمد نفت روند کاهشی نداشته است) فاصله طبقاتی افزایش یافته است. در فاصله سال های ۱۳۷۹ تا ۱۳۸۲ سهم ۴۰% فقیرترین مردم درجامعۀ شهری از هزینه کل، از ۰۹/۱۳ درصد به ۱/۱۲ درصد کاهش یافته است.^[۲۳۹] کاهش سهم طبقات پایین در شرایطی صورت گرفته که درآمد نفت از ۴/۴۴۱۷۰ میلیارد ریال در سال ۱۳۷۸ به ۵/۵۹۴۴۸ میلیارد ریال در سال ۱۳۷۹ افزایش یافته و تا سال ۱۳۸۲ این روند ادامه داشته است بطوری که در این سال ها درآمد نفت کاهش نیافته و در سال ۱۳۸۲ به ۹/۱۲۸۱۵۳ میلیارد ریال رسیده است.^[۲۴۰]
بنابراین افزایش درآمد نفت نه تنها نابرابری میان دها، و بین شهرها و روستاها، در داخل خود شهرها، و بالاخره در داخل روستاها. باوجود اعلام مکرّر دولت درخصوص اینکه تصمیم دارداختلاف ها راکاهش دهد، تفاوت سطح زندگی افزایش یافت. به هر جهت این طبقات مرفه بودند که از افزایش درآمدهای نفتی و سایر منابع مالی دولت بهره مند می شدند، و طبقات فقیر سهم بسیار کمی بدست می آوردند.^[۲۴۱]
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی بویژ در اولین دهه از دوره جمهوری اسلامی با اجرای برنامه های عدالت - محور(مانند خدمات رسانی به روستاها، پرداخت یارانه به کالاهای مورد نیاز مردم از محل فروش نفت و اقداماتی از این قبیل ) فاصله طبقاتی اندکی کاهش یافت اما تحولات بعدی به گونه ای بود که تغییر محسوسی در میزان نابرابری ایجاد نکرد. در مورد ضریب جینی در ایران، آمارهای متفاوت ارائه شده است. خوشبینانه ترین آمار، متعلق به بانک مرکزی است. (جدول شماره ۲۳) برخی آمارها نیز میزان نابرابری را بیشتر از ارقام بانک مرکزی اعلام کرده اند .با این حال، ویژگی مشترک همه ی این آمارها، تغییر ناچیز میزان نابرابری در دوره بعد از انقلاب است.
۱۳۶۴ است که مصادف بود با سومین شوک جهانی (کاهشی) نفت؛ در سال ۱۳۶۵ درآمد نفت ایران به ۷/۴۳۴ میلیارد ریال یعنی معادل یک سوم سال قبل از آن کاهش یافت. بنابراین در این سال ها( اواسط دهل ۱۳۶۰) همزمان با کاهش درآمدنفت، نابرابری کمتر شده است. در سایر آمارها نیز اگرچه میزان ضریب جینی متفاوت است اما روند تغییرات آن مشابه آمارهای بانک مرکزی است. به عنوان مثال سازمان مدیریت و برنامه ریزی در گزارش عملکرد ۲۵ساله نظام جمهوری اسلامی، ضریب جینی را به شرح جدول شماره۲۴ اعلام کرده است. مقایسه سهم دهک های مختلف از کل هزینه ها در برنامه سوم توسعه، نشان می دهد که در طول این برنامه (که درآمد نفت روند کاهشی نداشته است) فاصله طبقاتی افزایش یافته است. در فاصله سال های
تطبیق ارقام ضریب جینی اعلام شده از سوی بانک مرکزی با میزان درآمد نفت بیانگر این واقعیت است که نفت در کاهش نابرابری موثر نبوده و حتی در برخی موارد افزایش درآمد نفت و افزایش ضریب جینی همزمان صورت گرفته است. به عنوان مثال در سال ۱۳۵۸ که تحت تأثیر دومین شوک جهانی، درآمد نفت ایران افزایش یافت، ضریب جینی به بالاترین رقم در دوره جمهوری اسلامی یعنی ۴۶۱۸/۰ رسید. اما در سال بعد هم درآمد نفت و هم ضریب جینی کاهش یافت.
جدول شماره ۲۳، ضریب جینی از سال ۱۳۵۷ تا سال ۱۳۸۷ ^[۲۴۲]

 

سال

ضریب جینی

سال

ضریب جینی

 

 

۴۳۶۰۰/۰

۱۳۷۳

۳۹۹۳۰/۰

 

 

۴۶۱۸۰/۰

۱۳۷۴

۴۰۷۴۰/۰

 

 

۳۹۸۴۰/۰

۱۳۷۵

http://www.icc-cpi.int/Menus/Go?id=b7e416a8-54c9-413c-a09d-7f13f6b2abd2&lan=en-GB ↑
- http://www.icc-cpi.int/Menus/Go?id=e7d25b0c-e731-41e7-b5b3-0070a79c8377&lan=en-GB ↑
-http://www.icc-cpi.int/Menus/Go?id=d68354af-0f7c-45df-ab9d-57bede2e30a7&lan=en-GB ↑
-http://www.icc-cpi.int/Menus/Go?id=d68354af-0f7c-45df-ab9d-57bede2e30a7&lan=en-GB ↑
-http://www.icc.cpi.int/Menus/ICC/Situations+and+Cases/Situations/Situation+ICC+0204/Uganda.htm ↑
- Joseph Kony ↑
- Vincent Otti ↑
- Dominic Ongwen ↑
- Raska Lukwiya ↑
- Okot Odhiambo ↑
- http://www.icc-cpi.int/Menus/Go?id=f849c267-327a-4a72-9b11-fbfd8917de60&lan=en-GB ↑
-http://www.icc.cpi.int/menus/icc/situations%20and%20cases/situations/situation%20icc%200205/darfur%20sudan?lan=en-GB ↑
-www.icccpi.int/Menus/ICC/Situations+and+Cases/Situations/Situation+ICC+0105/Central+African+Republic.htm ↑
- Jean Pierre Bemba Gombo ↑
- www.icc-cpi.int/menus/icc/situations%20and%20cases/situations/situation%20icc%200105/related%20cases/icc%200105%200108/case%20the%20prosecutor%20v%20jean-pierre%20bemba%20gombo?lan=en-GB ↑
- http://www.icc-cpi.int/Menus/ICC/Structure+of+the+Court/Office+of+the+Prosecutor/Comm+and+Ref/Kenya/ ↑
- Kibaki ↑
- Odinga ↑
- http://www.icc-cpi.int/Menus/ICC/Structure+of+the+Court/Office+of+the+Prosecutor/Comm+and+Ref/Palestine/ ↑
- http://www.icc-cpi.int/Menus/ICC/Structure+of+the+Court/Office+of+the+Prosecutor/Comm+and+Ref/Guinea/ ↑
- Cassese, Antonio, International Criminal Law, Oxford University Press, Oxford 2003, P. 354 - 355 ↑
- به نحوی که بر اساس اظهارات مدیر اجرایی دادگاه بین المللی ویژه یوگسلاوی که در بازدید از آن دادگاه ایراد شد، میانگین مدت رسیدگی در آن مرجع بین المللی، سه سال برآورد شده است. ↑
- طرح صلاحیت تکمیلی معکوس Reverse Complementarity و یا صلاحیت تکمیلی نزولی Downward complementarity بر همین موضوع استوار است که مراجع ملی به تکمیل نارسایی های مرجع بین المللی همت گمارند و با محاکمه مرتکبین دون پایه و یا قضایایی که به مناسبتی همچون فقد شدت وخامت کافی در دیوان قابل پذیرش نیست در مبارزه موثر با بی کیفری مشارکت نمایند. ↑
- Adversary hearing ↑
- برای مطالعه در باره نظام دادرسی ترافعی (اتهامی) ر.ک : آشوری، محمد، آیین دادرسی کیفری، جلد اول، چاپ شانزدهم انتشارات سمت، (تهران ـ ۱۳۸۸) ص۱۹ به بعد. ↑

- برگرفته از بند ۴۴ رای دیوان دادگستری بین المللی در قضیه کنگو علیه بلژیک. ↑
-همچون ماده ۴/۲۳ قانون حدود صلاحیت قضایی اسپانیا مصوب ۱ جولای ۱۹۸۵ که بر اساس آن پرونده ای علیه نیروهای نظامی گواتمالا، جی یانگ زمین و همچنین در ۲۰۰۹ علیه برخی مقامات رژیم صهیونیستی به اتهام ارتکاب جنایت علیه بشریت در قضیه غزه تشکیل گردید. همچنین می توان به قانون صلاحیت جهانی بلژیک مصوب ۱۹۹۳ که به موجب آن محاکمات متعددی علیه عاملان نسل زدایی در رواندا که اکثرا به صدور احکام محکومیت دراز مدت گردید همچنین شکایاتی علیه شارون، یاسر عرفات، دیک چنی، جرج بوش، حسن هابره، یرودیا و سایرین اشاره نمود. ↑
-چرا که عقیده بر آن است جنایاتی که در عهود بین المللی منع شده اند جنایت علیه همه اعضای جامعه جهانی است و همه از آن تاثیر می پذیرند. ↑
-این رشته از شاخه های حقوق کیفری داخلی با دخالت یک عنصر خارجی می باشد.(droit penal international) ↑
- International offences ↑
- Principle of territoriality
این اصل به عنوان مهمترین اصل در رسیدگی به جرایم تلقی می گردد که حکایت از شایستگی دولت در واکنش علیه جرایم ارتکابی در قلمرو خود است؛ تا جایی که سایر اصول مربوط به صلاحیت مراجع قضایی به منظور تکمیل و تتمیم این اصل در مقررات گنجانده شده اند ماده ۳ قانون مجازات اسلامی، منعکس کننده این اصل است. ↑
- برای مطالعه بیشتر مراجعه کنید به:
Harvard Research Draft Convention 1935 ↑
- در این اصل دولت بر مبنای اصل حمایت از تبعه به صورت مثبت و یا منفی، حسب مورد در مقام امتناع از استرداد تبعه خود، اقدام به رسیدگی به جرایم ارتکابی در خارج از قلمرو خود_باجمع شرایط متعدد_ می پردازد (منعکس در ماده ۷ قانون مجازات اسلامی) و یا بر مبنای ترمیم جرایم وارده بر او کسانی را که علیه تبعه مرتکب جرم شده باشند را تعقیب و مجازات می کند.( این جنبه حمایتی از نظر مقنن ایرانی مغقول مانده است) ↑
- در این نوع صلاحیت، در عین حالی که قوانین ایران در قلمرو سرزمین عزیزمان نقض نشده بلکه مرتکب نیز تبعه ایران نمی باشد و عمل نیز لزوما در عداد جرایم بین المللی نمی باشد، بلکه منافع عالیه مملکتی مورد تهدید و تعرض واقع شده و از این رو اعمال صلاحیت جزایی ملی بر جرم ارتکابی واجد توجیه می باشد(موضوع ماده ۵ قانون مجازات اسلامی) ↑
- برای مطالعه بیشتر در این خصوص ر.ک : زمانی، سید قاسم، صلاحیت جهانی و بی کیفری، مجموعه مقالات همایش سازمان ملل متحد و مقابله با بی کیفری(۱۳۸۵)، چاپ اول ۱۳۸۷ ، ناشر: انجمن ایرانی مطالعات سازمان ملل متحد. ↑
- صلاحیت بین المللی در مواردی به جریان می افتد که دیوان بین المللی کیفری در سایه صلاحیت تکمیلی قدرت ورود به موضوع را بیابد. ↑
- کنوانسیون ضد تبعیض نژادی در پاراگراف ب از ماده ۴ ،کنوانسیون اول ژنو در پاراگراف دوم ماده ۴۹ ، کنوانسیون دوم ژنو در پاراگراف ۲ ماده ۵۰ ، کنوانسیون سوم ژنو در پاراگراف دوم ماده ۱۲۹ ، کنوانسیون چهارم ژنو در پاراگراف دوم ماده۱۴۶
و کنوانسیون ضد تبعیض نژادی در پاراگراف ۱ ماده ۶ ↑
- Absolute universality ↑
- البته با توجه به اینکه در برخی کشورها محاکمه غیابی در خصوص جرایم مهم معتبر شناخته نشده است، اعمال صلاحیت جهانی متعاقب حضور فرد در کشور به اجرا در می آید لکن دولت می تواند به محض اطلاع از وقوع جرم بین المللی، نسبت به آغاز تحقیق و تعقیب اقدام نموده، محاکمه را به حضور مرتکب موکول نماید. ↑
- Relative Universality ↑
- Impunity ↑
- Ne bis in idem ↑
- همچون تهدیداتی که متعاقب اعلام جرم علیه سران آمریکاو رژیم صهیونیستی در بلژیک علیه این این کشور صورت گرفت و از جمله بیان شد که مقر نهادهای بین المللی که خود منشایی برای تامین قدرت و منافع بلژیک در عرصه بین المللی است از آن کشور خارج خواهد شد. ↑
- در این پرونده که به نام وزیر امور خارجه کنگو، یرودیا، شهرت دارد ، دولت بلژیک در ۱۱ آوریل ۲۰۰۰ ، اقدام به تعقیب و صدور حکم بازداشت یرودیا نمود درحالی که وی همچنان در مقام وزارت امور خارجه در حال ایفای نقش بود. بلژیک با نفی اعتبار مصونیت بین المللی در مواقع ارتکاب جنایت بین المللی، صادر نمود. النهایه، پس از اقامه دعوای کنگو علیه بلژیک، دیوان با بر حق دانستن کنگو، تلویحا وجود رابطه میان جنایت ارتکابی با دولت رسیدگی کننده را لازم دانست. ↑

پنج قول اول نظریه‌های مختلف در مورد معرفت اضطراری و معرفت اکتسابی بود.در همه آنها نقطه مشترک، حجیّت عقل است.
در هیچکدام از این اقوال اسم زراره وجود نداشت، لذا اگر ما بخواهیم قبلاً به زراره چیزی را نسبت بدهیم باید زراره را جزء قول جمهور حساب کنیم.
یعنی جناب زراره رایی نداشته که او از جمهور شیعه جدا کند. بعبارت دیگر مراد شهرستانی این استکه زراره قائل است که تمام معارف اضطراری است و نظر و قیاس در حوزه معرفت، حداقل در معارف بنیادین، یا معتبر نیست و یا نیازی به آن نیست.
حال آیا این انتساب درست است یا خیر؟ قابل بحث است.
به نظر می‌رسد اصل معرفت اضطراری قابل انتساب به جناب زراره می‌باشد به دلیل اینکه، اوّلاً قول همه متکلمان شیعه است، البته با اختلافاتی که دربینشان وجود داشت. نکته دوم اینکه جناب زراره در نقل روایات و معارف اهل بیت(ع) در این حوزه، شخصیتی ممتاز است، البته نه تنها زراره بلکه خاندان جناب زراره اینگونه بودند.
وقتی به منابع روایی مراجعه می‌کنیم می‌بینیم دسته زیادی از روایات وجود دارد که آنها را ذیل دو آیه شریفه قرآنی ارائه فرمودند‌‌، که انسانها قبل از این عالم به نوعی در معرفت الله و بعضی از مبادی معرفت دینی صاحب معرفت و علم شده بودند. و انسانهایی که متولد می‌شوند با معرفت متولد می‌شوند. این دو آیه شریفه یکی آیه معروف به آیه فطرت است‌:
فأقم وجهک الدین حنیفاً فطره الله التی فطرالناس علیها لا تبدیل لخلق‌الله ذلک الدین القیّم و لکنّ اکثر الناس لا یعلمون. ^[۲۴۳]
و دیگری آیه: و اذا خذ ربّک من نبی آدم من ظهورهم ذریّتهم و اشهدهم علی أنفسهم ألست بربّکم قالوا بلی شهدنا أن تقولوا یوم القیامه إنّا کنّا عن هذا غافلین^[۲۴۴]، می‌باشد.
ذیل این دو آیه روایات فراوانی در مصادر نخستین شیعه از زراره باقی مانده است که نشان می‌دهد زراره در این زمینه با حساسیّت و عنایت موضوع را دنبال می‌کند.
روایات:
نکته قابل توجه اینستکه سعدبن عبدالله اشعری کتابی داشته به نام بصائر الدرجات که اصل آن به دست ما نرسیده و از مشایخ با واسطه جناب کلینی (ره) است. البته این کتاب غیر از بصائر الدرجات صفار می‌باشد. شاگرد شهید اول یعنی حسن‌بن سلمیان حلّی این کتاب را تلخیص کرده، که در اختیار ماست. خود حسن‌بن سلیمان حلی که منتخب بصائر را نوشته، بخش عمده آن کتاب را روایات عالم ذر معرفی می‌کند. او اینجا که می‌رسد می‌گوید، روایات در باب عالم ذر و عوامل پیشین بسیار بسیار بیشتر از آن چیزی است که در اینجا ما ذکر کردیم‌. ^[۲۴۵]
بعد خودش یک رساله می‌نویسد و ضمیمه به این منتخب نموده که چاپ شده است حسن‌بن سلیمان حلی جزء مدرسه کلامی حلّه به شمار می‌رود که بحث عالم ذر و معرفت اضطراری در این مدرسه اصلاً مطرح نشده بود. اما حسن‌بن سلیمان حلی علاوه بر ذکر روایات سعدبن‌عبدالله اشعری خودش در آن رساله‌ای که بصورت ویژه می‌نگارد، حدوداً هشتاد روایت دیگر هم اضافه می‌کند. استاد علامه جعفر سبحانی در کتاب موسوعه طبقات الفقهاء، از حسن‌بن سلیمان الحلی با تعابیری‌‌، چون (کان محدّثا جلیلاً و فقیهاً نبیهاً، زاهداً، عابداً) یاد می‌کندو بیان می‌کند که ایشان رساله‌ای به نام (رساله فی احادیث الذّر) داشته است‌.^[۲۴۶] در کتاب شریف بحارالانوار ج۳ کتاب التوحید باب ۱۱ هم احادیث مربوط به این بحث گفته شده است.
اینها نشان می‌دهد که مساله‌‌، خیلی پردامنه و با عمق تاریخی زیادی در مصادر ما مطرح شده است.
روایاتی که جناب زراره نقل فرمود و درمسند زراره‌بن اعین جمع‌ آوری شده است به شرح ذیل است، ص۴۴، روایات ۲۴-۲۵-۲۶-۲۷ و ص ۴۸‌‌، روایات ۲۸، ۲۹، ۴۰، ۴۲ و ۴۵.
مثلاً در روایتی اینگونه آمده است:
زراره از امام صادق (علیه السلام) درباره این آیه می‌پرسد‌: (فطره الله التی فطرالناس علیها، ^[۲۴۷] قال فطرهم علی‌التوحید.)^[۲۴۸]
بنابراین روایت خداوند متعال انسانها را بر فطرت توحیدی آفریده است و این همان معرفت اضطراری است.

در روایت دیگر اینگونه آمده است:
زراره از امام باقر(‌علیه السلام) در مورد آیه فطرت می‌پرسد، اما پاسخ می‌دهند که مراد این استکه خدواند مردم را بر فطرت توحیدی خلق نموده است.
زراره می‌گوید از امام(ع) پرسیدم آیا این بلی که مردم گفتند، مردم با خدا مواجه شدند، بعد اضافه می‌کند که حضرت(ع) سر مبارک را تکان دادند و فرمودند، بله، بعد فرمود: اگر این مخاطبه نبود و اگر آن میثاق نبود هیچ‌کس رب و خدای خودش را و رازق خودش را نمی‌شناخت. ^[۲۴۹]
باز در روایت دیگری از زراره چنین نقل شده است:
زراره می‌گوید از امام باقر(‌علیه السلام) راجع به این آیه (حنفاء لله غیر مشرکین).^[۲۵۰]
این حنیفیّت به چه معنا است؟ حضرت فرمود: منظور آن فطرتی است که آفرینش انسانها بر آن استوار است و خلقت آن قابل تبدیل نیست. بعد حضرت(ع) فرمود:
منظور اینستکه خلقت انسان بر توحید است. درادامه زراره می‌گوید ازحضرت(ع) راجع به آیه اعراف (وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلى‏ أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلى‏ شَهِدْنا أَنْ تَقُولُوا یَوْمَ الْقِیامَهِ إِنَّا کُنَّا عَنْ هذا غافِلِینَ ^[۲۵۱] ) پرسیدم، حضرت فرمود، خداوند از پشت حضرت آدم(ع) ذریه‌اش را تا روز قیامت خارج کرد، سپس صنع خود را بر آنها آشکار و شناساند، که اگر آن ارائه و تعریف نبود هیچکس خدای خود را نمی‌شناخت.
بعد امام باقر(‌علیه السلام) از رسول خدا(ص) نقل می‌کند که هر مولودی بر فطرت خودش به دنیا می‌آید. یعنی بر معرفت اینکه خداوند متعال والله تعالی‌‌، خالق اوست. و لذا خداوند در قرآن می‌فرماید: (ولئن سألتهم من خلق السماوات والارض لیقولنّ الله^[۲۵۲] ) وقتی از آنها سوال می‌کنی که چه کسی خالق آسمانها و زمین است، حتماً می‌گویند الله تعالی، خالق آسمانها و زمین است. ^[۲۵۳]
از این گونه روایات فراوان در روایات نقل شده از زراره وسایر بزرگان شیعی وجود دارد‌.
نکته قابل توجه آنستکه هیچ یک از اصحاب ائمه، نیست مگر اینکه یک روایت یا چند روایت در همین باب از او نقل نشده باشد. لذا وقتی اشعری می‌گوید جمهور شیعه، انتساب، انتساب درسی است.
نکته بسیار مهم دیگر اینستکه زراره از کسانی است که قائل به استطاعت است و هم او کسی است که می‌گوید معرفت اضطراری است.لذا یقیناً این تعبیر که معرفت مطلقاً اکتسابی نیست، پس نظروقیاس هیچ لازم نیست، این بیان قطعاً به زراره قابل استناد نیست.کسی که قائل به استطاعت است و قائل است به اینکه فعل در اختیار ماست، یعنی خداوند وقتی به من ابزارهای اولیه را دارد من مستطیع هستم و من هستم که خودم فعلم را انجام می‌دهم، او چگونه می‌تواند بگوید که معرفت بصورت مطلق اضطراری و الزامی است.
لذا تا حدودی معلوم شد که معرفت ضروری به چه معناست. و انتساب این دیدگاه به زراره به لحاظ تاریخی،احادیث و اجماع امامیه در آن دوره، به دور از واقعیت نیست. اما جزئیات آن قابل بحث است که زراره در معرفت اضطراری به چیزی قائل بود؟ آیا قول مؤمن الطاق را قبول داشت؟ و یا قول هشام‌بن حکم را ترجیح می‌داد؟ لذا برای فهم دقیق‌تر نظر جناب زراره لازم است اقوال بزرگان چون مومن الطاق و هشام‌بن حکم بررسی شود که می‌تواند به فهم نظر جناب زراره کمک کند.
جملۀ بعدی که شهرستانی ذکر می‌کند اینستکه (انه لا یسع جهل الائمه). ^[۲۵۴]
یعنی جایز نیست یا به تعبیر دیگر ممکن نیست، کسی نسبت به ائمه جهل داشته باشد.
این را بر معرفت ضروری متفرع کرده است. جناب اشعری در کتاب مقالات الاسلامیین اقوال علماء و متکلمان شیعه را در عصر حضور در این باب ذکر کرده است.
شیعیان در این مسأله اختلاف کرده‌اند که آیا جهل به ائمه (علیهم السلام) جایزو ممکن است؟ اختلاف دوم اینکه آیا علاوه بر اینکه معرفت امام لازم است آیا لازم است که انسان به شرایع و آنچه رسول خدا(ص) آورده است تعبّد هم داشته باشد یا نه؟^[۲۵۵] پس دو مساله است، یکی اینکه آیا جهل نسبت به امام(ع) جایز است؟ و دیگر اینکه اگر شناخت واجب شد، عمل به شریعت لازم است یا نه؟ بحث ما فعلاً مربوط به مساله اول است.
قول اوّل این است که هم معرفت به امام(ع) واجب است و هم عمل به شریعت الزامی است. و اگر کسی امام را نشناسد و از دنیا برود با مرگ جاهلی از دنیا دفته است.^[۲۵۶]
قول دوم قول غلات افراطی است که می‌گویند، اگر کسی به معرفت امام(ع) رسید دیگر لازم نیست به هیچ چیزی از شریعت عمل کند، لذا آنچکه فقط واجب است معرفت ائمه(علیهم السلام) است.
البته این قول امامیه نیست بلکه مربوط به غلات است. که می‌گفتند معرفت امام(ع) واجب است و کسی که به معرفت امام برسد دیگر تکلیفی ندارد. نماز و روزه و…. واجب نیست.^[۲۵۷]
به عبارت دیگر، معرفت به امام جای همه شریعت را می‌گرد. این قول غلات افراطی است. و طبعاً در بین بزرگان شیعه راهی نداشت. لذا این انتساب به روافض مورد قبول نیست. کسی هم در تاریخ اسمی نیاورده که یکی از علمای روافض و یا به تعبیر آنها یک امامیه چنین چیزی قایل باشد.
قول سوم قول عبدالله‌بن ابی یعفور است، که او از شخصیت‌های بزرگ و ازیاران ویژه امام(ع) است.می‌گوید، معرفت ائمه(علیهم السلام) واجب است این گروه می‌گویند جایز است جهل نسبت به ائمه(علیهم السلام) ولی چنین فردی نه مومن است و نه کافر. ^[۲۵۸]
این قول در مقابل قول اول است که می‌گفت اگر کسی نسبت به ائمه(علیهم السلام) جهل داشته باشد کافر است.
قول سوم قائل است که جهل به ائمه(علیهم السلام) ممکن است وجود داشته باشد. و این در مقابل قول بعدی است که می‌گوید کسی نمی‌تواند نسبت به ائمه (ع) جهل داشته باشد چون همۀ معارف اضطراری است.(‌و من جملتها معرفه الامام.)
به عبارت دیگر خداوند به شکلی شناخت امام(ع) را برای همه اضطراری می‌کند. همانطور که در بحث مؤمن الطاق به مناسبت گفتیم که او می‌گفت بر خداوند است که از گروهی معرفت را منع کند. و این در مقابل قول جمهور بود که قائل بودند، همه معارف اضطراری است. مصداق این بحث در مسأله معرفت امام بحث می‌شود. خلاصه آنکه عبدالله‌بن یعفور و اصحاب او قائل‌اند که معرفت در باب امام و امامت معرفت اضطراری نیست. اگر هم معرفت اضطراری باشد، شامل همه نمی‌شود. پس جمله (یسع جهل الائمه(علیهم السلام)) معنایش وسعت تکوینی است.
در مقابل سوم قول چهارم است. که به نظر می‌رسد آن قولی که شهرستانی به زراره نسبت می‌دهد همین قول چهارم است.
قول چهارم معرفت را ضروری می‌دانند. ^[۲۵۹] و تفاوتشان با قول یعفوریه در این استکه این گروه جهل نسبت به ائمه(علیهم السلام) را ممکن نمی‌دانند. چرا که قائل‌اند معرفت ضروری است و لذا حتماً برای انسان معرفت نسبت امام(ع) حاصل می‌شود. لذا اگر حکایت شهرستانی در باب زراره درست باشد، نزدیکترین قولی که می‌توان به زراره نسبت داد همین قول است. چرا که زراره در اراده قائل به استطاعت، در بحث معرفت هم معرفت را ضروری می‌داند، از کنار هم چیدن ایندو در بحث علم به امام(ع) هم قائل می‌شود که معرفت به امام(ع) ضروری است. لذا اگر کسی قائل به معرفت ضروری به معنای مطلق‌اش باشد باید قائل باشد که(‌لایسع جهل الائمه(ع)). چون از جمله معارف ضروری‌‌، علم به امام(ع) است.
نکته آنکه برخلاف اهل حدیث که مساله معرفت فطری را مستمسک جبر قرار داده‌اند، در شیعه معرفت ضروری و فطری مستمسک جبر نیست، اهل سنت روایات نبوی(ص) را بدون تفسیر معصومانه امامان معصوم(ع)، تقسیرها و تعبیرها کرده‌اند و لذا همه اهل حدیث جبری شده‌اند. مبنای بزرگ جبرهم یکی همین روایات عالم ذر و مساله معرفت فطری و امثال اینها بود.
ولی شیعه ضمن اینکه به استطاعت به معنای دقیق آن‌‌، حال با هر قولی قائل است‌‌، به این مساله هم اعتقاد دارد که معرفت فطری و اضطراری است.
فصل پنجم‌: مسأله فطری یا ضروری بودن علم امام(ع)
یکی از اندیشه‌های زراره‌بن اعین که منحصراً شهرستانی در ملل و نحل به زراره نسبت داده بحث فطری یا ضروری بودن علم امام است.
قبل از توضیح بیشتر در این رابطه لازم است به یک نکته مهم توجه شود، که این بحثی که شهرستانی مطرح می‌کند و آنرا به جناب زراره (ره) نسبت می‌دهد از انفرادات شهرستانی است. به عبارت دیگر از مباحثی است که غیر از او کسی دیگر بیان نکرده است.
ملل و نحل شهرستانی در بعضی از جهات برای محقق جنبه مرجعیّت و مأخذیت دارد‌. اگر چه از لحاظ زمانی متأخر است اما ویژگی‌هایی در این کتاب است که هیچ محقق تاریخ کلامی از آن بی‌نیاز نیست.
زیرا او یا مصادری در اختیار داشته که از آن مصادر نقل می‌کند، که سایر فرقه ‌نویسان اشعری با وجود اینکه قبل از او بودند نقل نکردند.
احتمال دیگر این است که او خودش مولّد است. این احتمال حداقل در پاره‌ای از انفرادات شهرستانی قوی است که خودش به دلیل آشنایی که با کتابهای ملل و نحل و آثار کلامی و روایات و حتی ارتباطات شخصی با صاحبان این اندیشه‌ها و آراء دارد، گاهی اوقات خود دست به تولید می‌زند. یعنی از درون روایات نقل شده توسط آن فرد مطلبی را استخراج می‌کند. ویا از درون کتابها و یا اقوالی که برای او شفاهی نقل شده قولی را بیرون می‌کشد.
زیرا کسی که در قرن ۵ و ۶ هجری زندگی می‌کند طبیعتاً نمی‌تواند خود بصورت مستقیم تولید مقالات داشته باشد و از کسی حرف بزند که در قرن ۲ و ۳ زندگی می‌کرده است. مگر از راههایی که بیان کردیم.
تعبیری که شهرستانی دارد این است‌:

خردل سفید

 

White mustard

 

Brassica hirta

 

 

 

خردل حبشی

 

Ethiopian mustard

 

Brassica carinata

 

 

 

2-12 مراحل فنولوژیکی یا رشد و نمو کلزا
فنولوژی کلزا توسط محققان زیادی از جمله هارپر،برکن کمپ،لی شات بررسی شده است ولی کامل ترین و دقیق ترین روند فنولوژیکی کلزا توسط سیلوستر برادلی بر مبنای دما و طول روز ارائه گردیده است.
براساس مشاهدات انجام شده ،پنج مرحله اصلی برای چرخه زندگی کلزا شناسایی گردیده است. این مراحل ممکن است به طور متوالی شروع شوند ولی آغاز آن ها وابسته به پایان مرحله قبلی نیست.

مراحل اصلی رویش کلزا به صورت پنج مرحله دسته بندی می شوند:
1)جوانه زنی و سبز شدن 2) نمو جوانه گل 3) گلدهی 4)نمو غلاف 5)نمو بذر
اثر متقابل رشد و نمو در هر مرحله بالقوه و سپس عملکرد گیاه زراعی را تعین می کند.هر مرحله و فرایند آن کم و بیش تحت کنترل ژنتیکی است و به طرق مختلف تحت تاثیر عوامل محیطی مثل دما قرار می گیرد. با بهره گرفتن از دمای پایه پنج درجه سانتی گراد و در صورت نیاز از دیگر دماهای پایه می توان میزان درجه روز رشدGDD را برای کمی کردن نمو گیاه محاسبه کرد. درجه روز رشد معمولا زمان حرارتی نیز نامیده می شود..
2-13شرایط آب و هوایی کشت کلزا
کلزا گیاهی مناسب برای مناظق معتدل ومرطوب است و کاشت آن در ابتدابه مناطقی از دو نیمکره شمالی و جنوبی که دارای این نوع آب و هوا هستند محدود بود.البته اصلاح نژاد و انتخاب،حدود کاشت آن را به نحو قابل ملاحظه افزایش داده و به طور کلی شرایط آب و هوای معتدل و مرطوب برای کلزا مطلوب تر از آب و هوای گرم و شرایط آب و هوای خیلی سرد و پر برف می باشد.
در مناطق با عرض جغرافیایی بالا ارقام بهاره و در مناطق معتدل ارقام پاییزه استفاده می شود.
در واکنش به فتو پریودیسم دراصل گیاهی روز بلند است و در روز هایی که طول دوره روشنایی روزانه به 12 ساعت می رسد ،شروع به گل دادن می نماید،ولی دامنه وسیعی از فتوپریود را نیز تحمل می کند.
کلزا در مناطقی که 500-400 میلیمتر باران در دوره رشد دارند محصول خوبی تولید می کند. 700 میلی متر بارندگی مناسب در این دوره می تواند تمامی نیاز رطوبتی گیاه را تامین کرده و حداکثر بازدهی را در پی داشته باشد. این گیاه در زمان گلدهی و تشکیل غلاف بیش از هر زمان دیگر به رطوبت نیاز دارد. چنانچه این دوره با گرمای زیاد و خشکی هوا مقارن شود وزن هزار دانه و درصد روغن تا حدود ی کاهش می یابد. (ناصری،1375 - آلیاری وشکاری،1386)
نیاز حرارتی کلزا برای جوانه زنی همانند غلاف سردسیری در محدوده دو تا چهار درجه سانتی گراد قرار دارد. ارقام پاییزه جهت ایجاد ساقه و گل به طور حتم باید در معرض حرارت های پایین قرار گیرند. دمای مناسب برای بهاره شدن یک تا 4 درجه سانتی گراد بوده که انجام آن بسته به نوع رقم مورد کشت بین 20 تا 60 روز طول می کشد.
مناسب ترین درجه برای جوانه زدن این گیاه 10 الی 12 درجه سانتی گراد و در مرحله ساقه روی و رشد سریع مناسب ترین دما 22-20 درجه سانتی گراد می باشد. دمای بالاتر در زمان گلدهی باعث ایجاد تنش رطوبتی ،عدم جذب مناسب غذایی و کاهش عملکرد می شود.
کلزا در هنگام رشد رویشی قادر است حرارت 40 درجه را به صورت محدودی تحمل کند. بروز سرمای شدید در مرحله روز ت برگ های پیر را از بین برده و طوقه ها معمولا سالم مانده و رشد مجدد توسط برگ های جوان یا از طریق مریستم های طوقه صورت می پذیرد.(ناصری1375 –والیاری وشکاری 1386 )
کلزا در انواع خاک ها می تواند رشد کند ولی در خاک های سنگین و با تلاقی ،خاک هایی که بعد از بارندگی به سختی سله می بندند محصول خوبی نمی دهد. اراضی دارای زهکشی مناسب ، خاک های رسی شنی هوموسی عمیق،تناسب بیش تری برای این زراعت دارند.
PH مناسب خاک در زراعت کلزا بین 2/6 الی 7 است. رشد آن در PH کم تر از 2/6 به خوبی صورت نمی گیرد.همچنین کلزا نسبت به شوری خاک مقاوم می باشد.
به طور کلی کشت کلزا در شرایط آبی و آبیاری بارانی در بسیاری از نقاط کشور مقدور بوده و این گیاه در صورت انجام مطالعات بیش تر می تواند جایگاه ویژه ای را بین دانه های روغنی و سایرمحصولات زراعی احراز نماید.میزان رطوبت برای جوانه زنی پایین بوده و حدود50% و گاهی تا70% نیز می رسد . برای گلدهی و ورود به دوره زایشی نیازمند شرایط روز بلند می باشد.(احمدی1380 )
در اصل خاص مناطق معتدله است .مطالعات آزمایشگاهی نشان داده است که دست کم 90% بذورکولیتوارهای کلزا در دمای 20 تا 25 درجه سانتی گراد جوانه می زنند.کلزا در تمام مرا حل رشد نسبتا مقاوم به سرما است اما در حالت روز ت تحمل آن بسیار زیاد است،در صورتی که در مرحله رویشی بالاتر از مرحله گلدهی و دانه بستن باشد، احتمالا کلزا بیش ترین عملکرد را خواهد داشت.دمای پایه برای کلزا 5 درجه سانتی گراد است.
در تحقیق انجام شده در استرالیا دمای پایه شلغم روغنی بین3 تا 7 درجه سانتی گراد و برای کلزا بین صفر تا 6 درجه سانتی گراد است.(دهشیری1387)
2-14 زراعت کلزا
طیف وسیع زیر گونه های کلزا ،زراعت آن را با شرایط اقلیمی و طول روز های متفاوت سازگار می سازد،در نتیجه روش های کشت و مسائل زراعی این محصول از کشوری به کشوردیگر و از منطقه ای به منطقه دیگر تا حدود زیادی متفاوت می باشد.بنابراین مطالب ذیل به عنوان یک راهنمای کلی و پایه برای درک مربوط به تغذیه کلزا می باشد.
- کلزای پاییزه ،درمناطق معتدل شمال اروپا با آب و هوای ساحلی در شهریور ماه (سپتامبر) کشت می شود و با یک دوره رویشی 220 روزه در اردیبهشت برداشت می شود.
- کلزای بهاره،در مناطق معتدل شمال اروپا با آب و هوای ساحلی مرطوب در فروردین ماه (آوریل)کشت و با یک دوره رویشی 160 روزه در شهریور برداشت می شود.
- کلزای بهاره ،در مناطق معتدل غرب کانادا ،با آب و هوای قاره ای در اردیبهشت ماه(مه) کشت می شود و با یک دوره رویشی 120 روزه در شهریور ماه (سپتامبر) برداشت می گردد.
- توریا،در پنجاب هندوستان با اقلیم موسمی در شهریور ماه و با یک رویشی 90 روزه در آذر ماه (دسامبر)برداشت می گردد(احمدی .جاویدفر1389 )
2-15 مقدار بذر
حدود 10-6 کیلو برای رقم آرژانتینی و حدود 10-6 کیلو برای واریته لهستانی در نظر گرفته می شود.فرمول عمومی برای بذر افشانی کلزا حدود 6 کیلو در هر هکتار می باشد.تفاوت عمده ای در مقدار بذر در واریته های مختلف کلزا وجود دارد ،این نقطه بسیار مهم است که پر پشت و تنک بودن بوته ها را سطح مزرعه ملاک بذر قرار ندهیم .پس بسیار ضروری است که تعداد بذر در هر هکتار زمین زراعی برای هر واریته خاص که تعداد بوته گیاهان را تشکیل می دهد قبلا مشخص باشد و بر اساس آن مقدار بذر تعیین می گردد
.2-17 عمق کاشت
محل قرار دادن بذر در عمق مناسب خاک به اندازه بذر ،بافت خاک ،شدت سله بندی و خسارات گنجشک بستگی دارد،در خاک های سبک و خشک بذر را در عمق پایین تر می گذارندوعمق کاشت بذر کلزا 2 تا 5 سانتی متر می باشد.
2-18 کوددهی
اگر در زمان کاشت ،بذر در نزدیک و یا در تماس باکود در خاک خشک قرار گیرد منجر به دیر جوانه زنی با سبز شدن بذر کلزا می شود یا باعث از بین رفتن بذر و یا گیاهچه می گردد.
عکس العمل کلزا به کودها شبیه محصولات غلات دانه ریز بوده وبستگی به حاصلخیزی خاک دارد،ازت و گوگرد کلید موفقیت برای رسیدن به عملکرد بالا می باشد.
مواد نیتروژن دارو پتاسی نمی توانند به صورت مستقیم با بذر تماس پیدا کنند و بایستی بذر به صورت نواری حداقل به فاصله 5 سانتی متر دور ترازبذرریخته شود،آزمایش خاک برای تعیین صحیح مقدار مواد غذایی مورد نیاز گیاه باید انجام شود.کلزا یک مصرف کننده زیاد گوگرد می باشد.2250 کیلو گرم حاصل از هر هکتار کلزا دارای 13/5 کیلوگرم گوگرد در ساقه و برگ و حدود 17 کیلو گرم گوگرد در بذر می باشد. در صورتی که همین مقدار در گندم فقط دارای6/5 کیلو گرم گوگرد در بذر و 8 کیلو گرم در ساقه و برگ دارد .در نتیجه مقدار گوگرد در خاک در تولید کلزا نقش بسزایی دارد و حتی کمبود گوگرد در خاک عدم وجود کلزا در مزرعه را رقم می زند.
بر اساس آزمایش خاک ، خاک هایی که دارای گوگرد متوسط یا کم هستندمقدار آن حدود 25تا 35 کیلو گرم و برای خاک های با گوگرد زیاد 15 تا 20 کیلو گرم کود گوگردی در هر هکتار لازم است. کلزا گوگرد را به شکل سولفات جذب می کند،کود گوگرد به شکل سولفات آمونیوم یا ترکیب سولفات آمونیوم و با عنصر گو گرد قابل تجزیه می باشد. برای کلزا کود مرکب توصیه می شود زیرا در خاک های شنی در اثر بارش زیاد باران سولفات شسته می شود در صورتی که عنصر گوگرد ممکن است در طی فصل مرطوب تجزیه شود و در سال بعد بر اساس نیاز مورد استفاده قرار گیرد.بهتر است گوگرد را قبل یا در حین کاشت تهیه کرد .

اصل به معنای آنچه برای تشخیص پاره ای از احکام ظاهری یا تشخیص وظایف مکلف در جاییکه به حکم واقعی دسترسی نیست قانونگذاری شده است. مانند اصل استصحاب، اصل برایت و غیره^۱.

اصل (فقه)در معانی زیر به کار می رود:
الف- مدرک قانونی چیزی اعم از آیه یا حدیث یا اجماع یا عقل در همین معنا است که گفته اند: اجتهاد عبارت است از رد فرع به اصل.
ب- قاعده
ج- به معنی مدرک از نص حدیث- در همین معنا در عبارت حدیث:"علینا القاء الاصول و علیکم التفریع” به کار رفته است.
د- کتابی که جامع مقداری خبر (فقره ج)باشد. در علم رجال وقتی که گفته می شود ” له اصل ” همین معنا را در نظر می گیرند.
ه- به معنی استصحاب.
و- به معنی دستورالعمل شارع نسبت به افراد در حالات شک و تردید بدون اینکه در دستور مزبور جهت کشف از واقع ملحوظ باشد. اصل به این معنا در مقابل ظاهر و دلیل و اماره به کار می رود.چنانکه گفته اند: اصل موقعی حجت است که دلیل نباشد(الاصل دلیل حیث لا دلیل) اصل به این معنا را در حقوق جدید فرض قانونی گویند و در فقه آنرا اصل عملی هم گویند.
ز- مرادف مقیس علیه در حقوق جدید قواعد وسیع حقوقی را اصل می گویندو آنرا ترجمه لغت principe قرارمی دهند.
ماده ۳۵۷ آیین دادرسی مدنی یک اصل عملی fiction است ولی مدلول ماده ۳۵ قانون مدنی اصل عملی نیست بلکه اماره presomption است.^۲
در علم اصول فقه، أماره آن است که ناظر به کشف از واقع باشد، و به همین لحاظ هم حجیت یافته باشد و اصل آن است که برای رفع تحیر و تردید در مقام عمل،حجیت شناخته شده باشد. هر چند روایات مربوط به قرعه را می توان به دو دسته تقسیم بندی کرد:
________________________________________________________________
۱- فیض، علیرضا، مبادی فقه و اصول، صص۲۶- ۲۹
۲- جعفری لنگرودی، محمدجعفر، ترمینولوژی حقوق، ص ۴۸
یک دسته روایت داریم که اشعار دارد قرعه ما را به واقع می رساند و مقتضای این روایات این است که قرعه را أماره بدانیم مانند روایت((هیچ مردمی قرعه نمی زنند و کار خود را به خداوند وا نمی گذارند جز آنکه دارنده حق به حقش می رسد)).قال رسول الله(ص) لعلی (ع):(( لَیسَ مِن قومِ تنازعوا ثم فوضوا أمرهم إلی الله إلا خرج سهم الحق)) قاعده القرعه^۱ .
دوم:روایاتی که ما را به اصل بودن آن راهنمایی می کند که اشعار دارند بر این که حجیت قرعه به واسطه رعایت عدالت و جلوگیری از خودسری ها و خود رایی ها است مانند روایت ((چه حکمی عادلانه تر از حکم قرعه؟…))^۲
در پاسخ به پرسش بالا نخست اظهار نظر کرده اند که((میتوان گفت که میان این دو ملاک منافاتی نیست و مانعی ندارد که حجیت قرعه را به واسطه ی هر دو ملاک بدانیم))و در جای دیگر آورده اند)) انصاف این است که از آن روایات فراوان که ظاهرند در اینکه قرعه دائماً یا غالباً أماره بر واقع است نمی توان دست کشید))ولی در آخر افزوده اند که ((معلوم است که بحث از أماره بودن یا نبودن قرعه تنها در جایی است که واقع ثابت مجهولی وجود داشته باشد ولی جاهایی که چنین نیست به این نتیجه می رسیم که با توجه به ماهیت غیر شرعی قرعه و مبنای حجیت آن که بنای عقلاست برای یافتن راهی جهت حل و فصل اختلاف به نظر می رسد قرعه اماره نیست و اصل است زیرا ملاک حجیت آن نزدیک به عدالت بودن و دور از ترجیح بی مرجح بودن است که همان اصل است.^۳
مبحث چهارم: مبانی فقهی قرعه :
نویسندگانی که در مورد قرعه سخن گفته اند،عمدتا مطالب خود را متوجه مبانی فقهی قرعه نموده اند. مهمترین مستندات قواعد فقهی ، دلیل شرعی (آیات -روایات)یا دلیل عقلی (اجماع - سیره عقلا ) است که میزان د لالت آنها متفاوت است. به عنوان نمونه دلیل لفظی ،صراحت بیشتر داردبر خلاف دلیل عقلی یا لبی که در موارد ابهام و تردید باید توقف نمود ^۴ . برخی از فقها مساله استخاره را هم از مصادیق قاعده قرعه قرار داده اند^۵ .
________________________________________________________________
۱- موسوی بجنوردی ، سید محمد حسن ، القواعد الفقهیه ، دورهء ۵ جلدی ، چاپ اول ، قم ، نشر الهادی ، ۱۳۷۷ ، ج۱ ، ص۶۹
۲- مکارم شیرازی ، ناصر ، القواعد الفقهیه ، دورهء ۲ جلدی ، چاپ دوم ، قم ، نشر انتشارات مدرسهء الامام امیرالمؤمنین (ع) ، ۱۴۱۱ ه . ق ، ج۲، ص۱۶۰
۳- همان، جلد۲، صص۱۶۰-۱۶۲
۴- هاشمی ، سید محمود ، بحوث فی علم الاصول ، چاپ اول ، قم ، نشر المجمع العلمی للشهید الصدر ، ۱۴۰۵ ه . ق ، جلد ۶ ، ص۱۵۱
۵- موسوی بجنوردی ، سید محمد حسن ، قواعد فقه ، چاپ اول ، تهران ، نشر مؤسسهء عروج ، ۱۳۷۹ ، ص۱۴۱
گفتار اول : آیات :
در قرآن کریم آیه شریفه ۴۴ سوره مبارکه آل عمران و آیات ۱۳۹-۱۴۴ سوره مبارکه صافات که هر یک به تنهایی بر ثبوت قرعه و در ادیان گذشته برای حل و فصل اختلاف به آن استناد شده است دلالت می کند.و از اینجا می توان مشروعیت قرعه را در دین اسلام نیز ثابت کرد، جرا که قرآن مطلبی را نقل می کند و آن را قبول نداشته باشد بایستی آن را انکار نماید.مثلا اینکه در مورد داستان حضرت یونس (ع) این استناد شده است که آن حضرت خود را تسلیم قرعه کرد و قرعه را انکار نکرد و در فعلشان نیز شریک شده و این تسلیم را نیز می توان دلیلی بر مشروعیت قرعه در شریعت آن حضرت دانست.و اینکه قرآن آن را نقل فرموده و نقد یا انکار و یا نسخ نکرده است،دلالت بر مشروعیت آن دارد.مضافا بر اینکه ما بنا بر ظاهر آیه یقین داریم که قرعه در امم سابق نیز مشروعیت داشته و اکنون شک می کنیم که آیا در دین اسلام نیز مشروعیت دارد یا نه،آن را استصحاب می کنیم و همچنان بر مشروعیت آن باقی می مانیم.زیرا که در بسیاری از مسایل فقه هنگامی که شخصی در فعلی به بن بست می رسد از طرف فقها به قرعه ارجاع داده می شود،همچنان که در بسیاری از روایات که توضیح آن خواهد آمد از لسان ایمه اطهار به آیه مبارکه (فساهم فکان من المدحضین) استناد شده است و در ادامه به شرح آیات می پردازیم:
آیات ۱۴۴-۱۳۹ سوره مبارکه صافات هر یک از آنها به تنهایی دلیل بر ثبوت قرعه می نماید که شرح آن خواهد گذشت .
شرح : آیات مذکور که از سوره مبارکه صافات می باشد ، بر داستان انداختن حضرت یونس (ع) به دریا اشعار دارد با این بیان که حضرت یونس پیامبر(ع) همانند سایر انبیا از مرسلین و بعنوان رسول الهی بوده است که حضرت یونس پیامبر دعوت خود را از توحید و مبارزه با بت پرستی شروع کرد وسپس با مفاسدی که در محیط رایج بود، به مبارزه پرداخت . اما آن قوم متعصب که چشم و گوش بسته از نیاکان خود تقلید می کردند ، در برابر دعوت او تسلیم نشدند. یونس پیامبر (ع) همچنان از روی دلسوزی و خیر خواهی آن قوم را انذار می داد. ولی در برابر این منطق حکیمانه چیزی جزء مغالطه وسفسطه از دشمنان نمی شنید در نتیجه در قضیه کشتی قرعه انداخته شد و بنام او افتاد.خود حضرت به دریا رفت و در شکم ماهی قرار گرفت ، خداوند هم می فرماید : چون او از مسبحین است ، نجاتش دادیم واگراز مسبحین نبود تا روز قیامت در شکم ماهی می ماند.و خداوند در قرآن از حضرت یونس (ع) با آن مقامی که داشت و رسول وفرستاده شده از طرف خدا بود تعبیر به اباق می کند و عبد آبق شد. عبد آبق یعنی عبدی که از مولای خودش دور شد .در میان قوم یونس (ع) تنها گروه اندکی که شاید از دو نفر هم تجاوز نمی کرد .که یکی عالم و دیگری عابد بود به او ایمان آوردند. یونس (ع) آنقدر تبلیغ کرد که تقریبا از ایمان آوردن همه آنها مأیوس شد عابد بلافاصله به یونس گفت : تو مستجاب الدعوت هستی اینان که به حرف تو گوش ندادند نفرینشان کن. اما عالم به او گفت چون مستجاب الدعوت هستی آنان را نفرین نکن خداوند بندگانش را دوست دارد.اما حضرت یونس (ع) به حرف او گوش نکرد وحرف عابد را پذیرفت ، خداوند وعده عذاب داد و زمانی را معین فرمود اما بنا نبود که یونس قبل از آمدن عذاب و امر خداوند از آن شهر خارج شود.لیکن وی زودتر از آن موعد مقرر خارج شد.به همین اندازه او عبد آبق شد. حضرت یونس قبل از این ماجرا و قبل از اینکه در شکم ماهی قرار گیرد از کسانی بوده که حمد وتسبیح خداوند را می گفته است هر چند که در شکم ماهی نیز ذکری داشته است که به ذکر یونسیه معروف است .معلوم می شود که اگر انسان هنگام آسایش و عدم گرفتاری از مسبحین باشد .آن تسبیح در حال شدت وسختی دستگیر او خواهد بود . انسان نباید در حال گرفتاری و سختی وفقر به در گاه خداوند تضرع کرده و به یاد خدا باشد ، بلکه اگر در حال فراخ وآسایش واقعا خداوند را تسبیح کند در زمانی که دچار سختی و مشکلات می شود دستگیر او خواهد بود ..البته بیان استدلال در قسمت (فساهم فکان من المدحضین ) است و (( ساهم)) به معنای قرعه زدن است. و مساهمه به معنای مقارعه است. وعلت اینکه عنوان قرعه را مساهمه می گویند این است که چون قرعه را به وسیله همان تیری که پرتاب می کردند انجام می دادند. لذا تعبیر به قرعه را در اینجا به عنوان سهم ومساهمه می گویند از همین جهت است.
در کتاب قاموس نیز معنای بهره و نصیب نیز برای مساهمه ذکر شده است .که این شاید با قرعه مناسبت بیشتری داشته باشد زیرا نصیب در بعضی از کتاب های لغت عرب مثل لسان العرب آمده است .که القرعه (السهمت) و سهمت نیز یعنی نصیب . همان نصیبی که بعد از عملیات قرعه مشخص می شود . اینها نکاتی است که در تعبیر مساهمه وجود دارد. که ما مساهمه را از سهم به معنای وسیله ای می گیریم که با آن قرعه انجام می شده است یا از سهم به معنای حظ و نصیب بگیریم که به نظر ما این احتمال اظهر از قبلی است .در((ساهم)) نیز همین است که از سهم به معانی نصیب و بهره است و در آیه شریفه نمی توانیم آن را از سهم به معنای وسیله تیر اندازی بگیریم ((فساهم)) یعنی ((فقارع)) قرعه زده شده ((فکان من المدحضین)) مدحضین از دحض به معنای زلق است و دراین جا یعنی یونس جزء مغلوبین قرار گرفت هنگامی که قرار شد یک نفر را در دریا بیندازند کسی که جزء مغلوبین قرار گرفت یونس است .در مورد جریان یونس (ع) دو بخش وجود دارد یکی آن است که حضرت چگونه آمد و سوار کشتی شد و این کشتی کجا بود ؟ زیرا بر طبق بعضی از نقل ها به حضرت خبر دادند که عذاب قرار است نازل شود.اما حضرت یونس اطلاع پیدا نکردکه مردم آنجا توسط عالمی که در میان آنها بود توبه کردند وخداوند نیز توبه آنان را پذیرفت و عذاب را از آنان برگرداند.
حضرت یونس از این جریان خبر نداشت تصمیم گرفت که از آن مکان به مکان دیگری برود.دوم این است که بعد از سوار شدن بر کشتی چه اتفاقاتی افتاد.
در اینجا ۴ نقل وجود دارد :
نقل اول: این است که با سوار شدن حضرت بر کشتی،کشتی حرکت نکرد.ناخدای کشتی گفت:کشتی ای که در آن فرد آبقی باشد حرکت نخواهد کرد،حضرت فرمود،من آبق هستم،آنها ابتدا قبول نکردند بعد قرعه کشیدند و به نام حضرت افتاد.
نقل دوم: این است که کشتی حرکت کرد، اما یک ماهی بزرگی به امر خداوند در جلوی کشتی ایستاد؛ آنان گفتند باید یک نفر را در دهان ماهی و یا دریا بیندازیم که ماهی از آن استفاده کند،قرعه کشیدند و به اسم حضرت یونس درآمد. و عجیب هم این است که در همه این نقل ها آمده است که سه بار قرعه کشیدند وهر سه بار به نام حضرت یونس (ع) افتاد.
نقل سوم: که نقل سوم مطابق با ظاهر آیه شریفه نیز هست، این است که جمعیت و وسایل در کشتی زیاد بود،البته باید به این نکته توجه داشت که وضعیت کشتی های آن زمان با زمان ما فرق می کرد و یک نفر کم یا زیاد شدن،درغرق شدن کشتی تاثیر داشت،گفتند باید یک نفر در دریا انداخته شود،قرعه زدند و نام حضرت یونس(ع) در آمد. مشحون در آیه شریفه یعنی: مملو از مردم و اشیاء .
نقل چهارم: آنگونه که در روایات نقل شده به این صورت است که باد شدیدی وزیدن گرفت و مسئولین کشتی گفتند که این باد نشانه آن است که یک فرد خطاکاری در این کشتی وجود دارد. حضرت فرمود:آن خطا کار من هستم، آنها قبول نکردند و قرعه کشیدند و هر سه بار هم به نام حضرت یونس افتاد.^۱
________________________________________________________________
۱- طباطبایی ، سید محمد حسین ، المیزان فی تفسیر القرآن ، ج ۱۷ ، چاپ چهاردهم ، تهران ، نشر دارالکتب الاسلامیه ، ۱۳۶۲ ، ص ۱۷۴
آیه شریفه ۴۴ سوره ی مبارکه آل عمران که اشعار دارد بر داستان تخاصم عده ای با حضرت یحیی (ع) بر سر کفالت حضرت مریم (س) : توضیح اینکه، این آیه اشاره به گوشه دیگری از داستان حضرت مریم (س) نموده می فرماید: آنچه را درباره سرگذشت مریم (س) و زکریا (ع) برای تو بیان کردیم، از خبرهای غیبی است که به تو وحی می کنیم. زیرا این داستانها به صورت صحیح و خالی از هر گونه خرافه در هیچ یک از کتب پیشین که تحریف یافته اند، وجود ندارد و سند آن تنها وحی آسمانی، قرآن است. آنگاه در ادامه سخن می گوید؛ یعنی در آن هنگام که علمای یهود قلم های خود را برای قرعه کشی و تعیین سر پرستی حضرت مریم (س) در آب انداختند تو حاضر نبودی، و نیز هنگامی که علمای بنی اسراییل برای کسب افتخار، سرپرستی مریم (س) را بر عهده گیرند و بر سر این مساله اختلاف داشتند. تو ای محمد (ص) ما همه اینها را از طریق وحی به تو گفتیم نزد آنان نبودی.
داستان مریم (س) دختر عمران از پیامبران بنی اسرائیل و مادر حضرت عیسی (ع) چندین بار در چند جای قرآن آمده است، مادر مریم پس از وضع حمل، نوزاد خود را در پارچه ای پیچیده و به معبد آورد، و به علما و بزرگان بنی اسرائیل خطاب کرد: این نوزاد برای خدمت خانه خدا نذر شده است، سرپرستی او را به عهده بگیرید و از آنجا که مریم از خانواده ای بزرگ و معروف به پاکی و درستی بود (خانواده عمران) که پس از فوت حضرت عمران، علمای یهود و عابدان بنی اسرائیل برای سرپرستی و کسب افتخار یا پاداش اخروی یا هر دو بر یکدیگر پیشی می گرفتند و چون شمار آنان کم نبود این خواسته مایه اختلاف گردید، چاره ای جز قرعه نیافتند و به حکم قرعه رضایت دادند و به کنار نهری آمدند و قلم ها و چوب هایی که به وسیله آن قرعه می زدند، حاضر کردند و نام هر یک را به یکی از آنها نوشتند هر قلمی در آب فرو می رفت برنده قرعه نبود، تنها قلمی که بر روی آب باقی ماند قلمی بود که نام زکریا (ع) بر روی آن نوشته شده بود.به این ترتیب سرپرستی زکریا نسبت به حضرت مریم مسلَم شد و در واقع از همه سزاوارتر بود، زیرا علاوه بر دارا بودن مقام نبوت، شوهر خاله مریم هم بود.^۱
در نقل این دو داستان از مذاهب پیشین و رد و ردع نکردن آن اشاره ای است بر اینکه قرعه در اسلام هم نامشروع نمی باشد، چه ، اگر این کار نامشروع بود مناسب بود که به حرمت آن اشاره می شد. گر چه به حلیت آن هم تصریح نشده، ولی نقل آن بدون رد، تأییدی است بر جواز حلیت آن.^۲
________________________________________________________________
۱- مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، جلد۱۴، نشر نسیم حیات ، قم ، ۱۳۸۸ ، ص۱۷۴
۲- محمدی ، ابوالحسن ، قواعد فقه ، چاپ دوم ، تهران ، نشر میزان ، ۱۳۸۲ ، ص۱۰۳
بر استدلال بر این دو آیه چهار مناقشه وجود دارد که به آنها اشارتی می رود :
در داستان حضرت یوسف (ع) ، کریمه صافات قصه ای را نقل می کند که مشتمل بر حادثه ای است که در آن قرعه صورت گرفته است ، و دلیلی بر امضای این نقل حتی در شریعت آن زمان نداریم، چه رسد به اعتبار آن در زمان ما. البته شایان توجه است که شرکت حضرت یوسف (ع) یا سکوت در برابر این واقعه هیچ کدام نمی تواند این دلیل را به حدی از اعتبار برساند که مستند قاعده قرعه باشد. این مناقشه در مورد آیه کریمه آل عمران نیز جاری است.
شاید حکم مذکور مخصوص شرایع سابق باشد و دلیلی بر امضاء و تأیید آن در شریعت ما نداریم. تمسک به استصحاب حکم شرایع سابق و عدم نسخ آن نیز خود اول کلام است و دلیلی ندارد^۱.
این دو آیه کریمه ، اگر دلالتی بر حجیت قرعه داشته باشند ، که ندارند، حجیت آنها به این نحو نیست که قرعه ، یک مرجع متعین از جانب شارع مقدس در موارد برخورد با مشکل باشد ، بلکه شاید تدبیری باشد از باب رویه طرفین دعوا در عمل به قرعه و یا آن چه که نزدیک به قرعه است. و با این احتمال ، وجهی برای عمل و استناد به این دو آیه کریمه نیست.
این دو آیه کریمه در صورت دلالت هم دلیلی بر شمول نسبت به غیر مورد ندارد.^۲. این دو آیه نشان می دهند که حضرت یحیی و یونس (ع) قرعه کشی را قبول داشته و آن را مشروع می دانستند و اگر مشروعیت آن در ادیان سابق معلوم شود، با استصحاب احکام شرایع سابق ، مشروعیت آن هم در دین ما هم ثابت می شود^۳ .
گفتار دوم : روایات:
عمده دلیل ما بعد از آیات قرآنی جهت مشروعیت و حجیت قرعه روایات است که آن قدر زیاد است که حتی می توان در آن ادعای تواتر معنوی نمود و با توضیحات موارد ذیل به این نتیجه خواهیم رسید.

آمده است، با توجه به عدم امکان جمع مسئولیت مدنی با اجبار به انجام تعهد، فسخ قرارداد از سوی متعهدله استنتاج می شود.
نتیجه مهمی که از این تحلیل بدست می آید این است که همان گونه که در حقوق کشورهای دیگر در مبحث ضمانت اجرای عدم اجرای قرارداد، تعهدات اصلی و فرعی را تفکیک می کنند و نقض تعهدات اصلی را یک نقض اساسی و موجب حق فسخ برای زیاندیده می دانند و نقض تعهدات غیر اساسی را صرفاً موجب جبران خسارت. بدین ترتیب، در حقوق ایران هم این تفکیک و آثار آن بدست می آید. با این توضیح که تعهدات موضوع شرط، جزء تعهدات جزیی و فرعی است که فسخ در آن راه ندارد و قانونگذار اجبار مشروط علیه و اجرای تعهد به هزینه او را ضمانت اجرای نقض چنین تعهداتی تعیین کرده است. در حالی که تعهدات مذکور در عقد (تعهداتی که قید قرارداد هستند) جزء تعهدات اصلی هستند که نقض آن یک نقض اساسی خواهد بود و قانونگذار ضمانت اجرای آن را با آن که در مقام بیان بوده است(مواد ۲۲۱ و ۲۲۲ ق.م)اجبار متخلف به انجام تعهدذکرنکرده است.^[۱۰۱]

بلکه مسؤلیت مدنی متخلف در مقابل زیاندیده دانسته است که به جهت این که مسئولیت مدنی عدم انجام تعهد با اجبار به انجام تعهد قابل جمع نیست و خسارت، بدل اصل تعهد است نتیجه شد. که این امر به دلالت التزامی، موجب حق فسخ برای متعهدله است و بدین ترتیب مانع اصل لزوم که به نظر مشهور یکی از موانع حق فسخ برای زیاندیده بود برداشته می شود و نقض تعهدات اصلی هم از اسباب خیار فسخ خواهد بود. خیاری که برخی از فقها آن را خیار الامتناع نامیده اند.^[۱۰۲]

 

3. 3. همان گونه که ملاحظه شد بسیاری از فقها بویژه فقهای معاصر، عدم انجام تعهد را موجب حق فسخ برای متعهدله می دانند تا با فسخ عقد، ضرر از او دفع شود. بنابراین قاعده فسخ به جهت عدم انجام تعهد، واجد پشتوانه فقهی نیز خواهد بود.

 

3. 3. در عقود معین هم موادی به چشم می خورد که صراحتاً عدم انجام تعهد را موجب حق فسخ برای متعهدله دانسته است. برخی از این مواد عبارتند از:

 

3. 3. مطابق ماده ۷۰۱ ق.م. تخلف از« مقررات » عقد ضمان که همان تعهدات اصلی طرفین عقد ضمان است یکی از اسباب فسخ عقد ضمان بشمار آمده است؛ بدین عبارت: « ضمان عقدی است لازم و ضامن یا مضمونٌ له نمی توانند آن را فسخ کنند مگر در صورت اعسار ضامن به طوری که در ماده ۶۹۰ مقرر است یا در صورت حق فسخ نسبت به دین مضمون به و یا در صورت تخلف از مقررات عقد».

 

ماده۶۹۰- در ضمان شرط نیست که ضامن مالدار باشد لیکن اگر مضمون له در وقت ضمان بعدم تمکن ضامن جاهل بوده باشد می تواند عقد ضمان را فسخ کند ولی اگر ضامن بعد از عقد غیر ملی شود مضمون له خیاری نخواهد داشت.
ماده۷۰۱- ضمان عقدی است لازم و ضامن یا مضمون له نمی توانند آن را فسخ کنند مگر در صورت اعسار ضامن به طوری که در ماده۶۹۰ مقرر است یا در صورت بودن حق فسخ نسبت بدین مضمون له و یا در صورت تخلف از مقررات عقد.
۲- بندهای ۷، ۸ و ۹ ماده ۱۴ قانون روابط موجر و مستاجر سال ۱۳۵۶ تغییر شغل، تعدی و تفریط و عدم پرداخت اجاره بها را که جزء تخلفات مستأجر از تعهدات ناشی از عقد اجاره است موجب حق فسخ و تخلیه برای موجر قرار داده است.
ماده ۱۴ ـ در موارد زیر موجر می‌تواند حسب مورد صدورحکم فسخ اجاره یا تخلیه را از دادگاه درخواست کند دادگاه ضمن‌حکم فسخ اجاره دستور تخلیه مورد اجاره را صادر می کند و این‌حکم علیه مستأجر یا متصرف اجرا و محل تخلیه خواهد شد.
۷ ـ در مورد محل کسب و پیشه و تجارت هرگاه مورد اجاره برای‌شغل معینی اجاره داده شده و مستأجر بدون رضای موجر شغل‌خود را تغییر دهد مگر اینکه شغل جدید عرفاً مشابه شغل سابق‌باشد.
۸ ـ در صورتی که مستأجر در مورد اجاره تعدی یا تفریط کرده‌باشد.
۹ ـ در صورتی که مستأجر در مهلت مقرر در ماده ۶ این قانون ازپرداخت مال‌الاجاره یا اجرت‌المثل خودداری نموده و با ابلاغ اخطاردفترخانه تنظیم‌کننده سند اجاره یا اظهارنامه (در موردی که‌اجاره‌نامه عادی بوده یا اجاره‌نامه‌ای در بین نباشد) ظرف ده روزقسط یا اقساط عقب افتاده را نپردازد. در این مورد اگر اجاره‌نامه‌رسمی باشد موجر می‌تواند از دفترخانه یا اجرای ثبت صدوراجرائیه بر تخلیه و وصول اجاره‌بها را درخواست نماید.
هرگاه پس از صدور اجرائیه مستأجر اجاره‌بهای عقب افتاده راتودیع کند اجرای ثبت تخلیه را متوقف می‌کند ولی موجر می‌تواندبه استناد تخلف مستأجر از پرداخت اجاره‌بها از دادگاه درخواست‌تخلیه عین مستأجره را بنماید.
هرگاه اجاره‌نامه عادی بوده یا سند اجاره تنظیم نشده باشد موجرمی‌تواند برای تخلیه عین مستأجره و وصول اجاره‌بها به دادگاه‌مراجعه کند.
در موارد فوق هرگاه مستأجر قبل از صدور حکم دادگاه اضافه براجاره‌بهای معوقه صدی بیست آن را به نفع موجر در صندوِدادگستری تودیع نماید حکم به تخلیه صادر نمی‌شود و مستأجر به‌پرداخت خسارت دادرسی محکوم و مبلغ تودیع شده نیز به موجرپرداخت می‌گردد، ولی هر مستأجر فقط یکبار می‌تواند از این ارفاِاستفاده کند، حکم دادگاه در موارد مذکور در این بند قطعی است‌.

 

3. 3. مطابق قسمت اخیر ماده ۶ و ماده ۱۶ قانون پیش فروش ساختمان سال ۱۳۸۹عدم تحویل واحد پیش فروش شده از سوی پیش فروشنده و عدم پرداخت اقساط بهاء یا عوض قراردادی در مواعد مقرر از سوی پیش خریدار که مهمتر ین تعهدات اصلی پیش فروشنده و پیش خریدار است موجب حق فسخ قرارداد پیش فروش ساختمان است. ^[۱۰۳]

 

 

مبحث دوم: مبانی انحلال ناشی از نقض قابل پیش‌بینی قرارداد در حقوق ایران

در حقوق ایران،قاعدهء نقض قابل پیش‌بینی و انحلال عقد در اثر آن، صراحتاً در متون‌ قانونی مورد پذیرش واقع نگردیده است.با این همه،برخی از مصادیق آن را در تعدادی از مواد قوانین یا تحت لوای دیگر قواعد حقوقی موجود می‌توان یافت؛به گونه‌ای که می‌توان‌ ادعا نمود، در حقوق ما به‌طور غیر مستقیم از طرف متضرر در موارد نقض قابل پیش‌بینی‌ حمایت گردیده است.از آن جمله:
۱- در مواردی که یکی از طرفین قرارداد پیش از فرا رسیدن موعد اجرای تعهداتش اعلام‌ می‌کند یا از رفتار وی برمی‌آید که قصد انجام تکالیف قراردادی ‌اش را ندارد و به انحلال عقد راضی است، طرف دیگر می‌تواند با تلقی این امر به عنوان ایجاب فسخ قرارداد و قبول لفظی یا عملی آن،خود را از التزام به قرارداد موصوف رها سازد. چنین ایجاب و قبولی تشکیل‌دهنده‌ نهاد «اقاله» در حقوق ایران است که از موارد انحلال عقود به شمار می‌رود(مواد ۳۸۲ به بعد قانون مدنی).
۲- در مواقعی که در عقود معوض مورد تعهد یکی از متعاقدین،عین معین است و پیش از موعد تسلیم تلف می‌گردد، از آنجا که مشخص است متعهد سر موعد قادر به ایفای تعهد خود نخواهد بود،عقد منفسخ می‌شود و در نتیجه طرف دیگر تا زمان تسلیم ملتزم به عقد باقی‌ نمی‌ماند(ماده ۷۸۳ قانون مدنی).
۳-در مواردی که یکی از طرفین متعهد به پرداخت وجوهی می‌شود و پیش از تادیه آن‌ ورشکسته می‌گردد،طرف دیگر مستند به مواد ۳۸۰ قانون مدنی و ۲۳۵ و ۳۳۵ قانون تجارت از اختیار فسخ قرارداد برخوردار خواهد بود.^[۱۰۴]
برخی نویسندگان به این‌ دلیل که ورشکستگی موجب حال شدن دیون می‌شود(ماده ۱۲۴ قانون تجارت)و لذا پیش‌بینی‌ نقض بی‌معنا خواهد بود، فسخ قرارداد را در موارد ورشکستگی از مصادیق اجرای قاعده نقض‌ قابل پیش‌بینی در حقوق ایران ندانسته‌اند. به نظر می‌رسد، با توجه به این‌ که در موارد مزبور،عدم توانایی ورشکسته به پرداخت دیونش به روشنی قابل پیش‌بینی است، لذا مقنن منتظر نهادن داین را بیهوده تلقی نموده و اختیار فسخ معامله را به وی سپرده است. بدین ترتیب در کنار قاعده،حفظ تساوی طلبکاران،پیش‌بینی نقض نیز می‌تواند مبنایی برای‌ حال شدن دیون ورشکسته یا حق فسخ طلبکاران او به حساب آید. ^[۱۰۵]
۴- در صورتی که وجود عرف و عادت محلی یا تجاری ثابت شود که بر عدم التزام طرف‌ متضرر به عقد در فرضی دلالت دارد که ظن قوی می‌رود طرف دیگر سر موعد موفق به انجام‌ تعهداتش نخواهد گردید،طرفین پایبند به این عرف خواهند بود(مواد ۲۲۰ و ۵۲۲ قانون‌ مدنی). چنین فرضی می‌تواند از مصادیق خیار تخلف از شرط ضمنی قرارداد تلقی گرددد.
ماده۲۲۰- عقود نه فقط متعاملین را به اجرای چیزی که در آن تصریح شده است ملزم می نماید بلکه متعاملین به کلیه نتایجی هم که به موجب عرف و عادت یا به موجب قانون از عقد حاصل می شود ملزم می باشند.
ماده۵۲۲- در عقد مزارعه لازم نیست که متصرف زمین مالک آنهم باشد ولی لازم است که مالک منافع بوده باشد یا بعنوانی از عناوین از قبیل ولایت و غیره حق تصرف در آنرا داشته باشد.
۵- در برخی فروض دیگر مشمول قاعده به نظر می‌رسد با تفسیر موسع از ماده ۲۴۰ قانون‌ مدنی می‌توان به اختیار فسخ برای طرف متضرر بالقوه معتقد شد.عبارت ماده مزبور چنین‌ تفسیری را ممکن می‌سازد.در این ماده می‌خوانیم:«اگر بعد از عقد انجام شرط ممتنع‌ شود…کسی که شرط بر نفع او شده است اختیار فسخ معامله را خواهد داشت…».ملاک در اعطای این حق فسخ،احراز تعذر انجام شرط است خواه این تعذر در پایان موعد انجام شرط ثابت شود خواه پیش از موعد نیز عدم امکان اجرا محرز و قطعی باشد.
لازم به تذکر است که ماده ۳۷۰ نمی‌تواند مانع پذیرش تفسیر فوق گردد؛چرا که ماده مذکور،مبین ضرورت متعارف بودن یا آگاهی طرفین به قدرت بر تسلیم مورد تعهد،به هنگام‌ حال شدن موعد آن در زمان انعقاد عقد است،حال آن‌که محل بحث ما در جایی است که‌ عدم توانایی متعهد به تسلیم مورد تعهد،پس از انعقاد عقد و پیش از هنگام تسلیم آن مشخص‌ می‌شود.لذا موضوع از دایره شمول ماده فوق خارج است.
بدیهی است که تمسک به موارد فوق به مواقعی اختصاص دارد که طرفین ترتیبی را میان‌ خود در موارد مواجه با نقض قابل پیش‌بینی مقرر ننموده باشند وگرنه مطابق توافق آنان عمل‌ خواهد شد.
با توجه به مراتب فوق،می‌توان ادعا کرد که در برخی از مواردی که پیش‌بینی می‌شود متعهد به هنگام فرارسیدن موعد انجام تعهداتش مرتکب نقض قرارداد خواهد شد،حقوق ما متعهدله را مختار در رهایی از قرارداد می‌سازد اگرچه گاه نیز عقد را قهرا منحل شده تلقی‌ می‌کند.با این حال باید توجه داشت که در اعطای این اختیار نباید زیاده‌روی ننمود و اصل‌ یعنی لزوم قراردادها را به دست فراموشی سپرد.بر این اساس،در فرضی که انتظار نقص‌ غیر اساسی قرارداد می‌رود یا در وقوع نقض تردید وجود دارد،شایسته است با عدم احراز ممتنع بودن اجرای عقد،متعهدله را برخوردار از حق فسخ ندانست.همچنین،نباید از نظر دور داشت که از موارد منصوص نباید پا فراتر گذاشت چرا که در حقوق ما،اصل بر این است که‌ تعهدات حتی پس از حال شدن و عدم اجرای آنها توسط متعهد نیز،با الزام او به اجرا نهاده‌ شوند و تنها در صورتی که اجبار متعهد علیه برای انجام تعهد ممکن نباشد و فعل مشروط هم‌ از جمله اعمالی نباشد که دیگری بتواند از جانب او واقع سازد،به طرف مقابل حق فسخ‌ معامله اعطا خواهد شد(مواد ۷۳۲،۸۳۲ و ۹۳۲ قانون مدنی). ^[۱۰۶]
ماده۷۳۲- حواله عقدی است لازم و هیچیک از محیل و محتال و محال علیه نمیتواند آنرا فسخ کند مگر در مورد ماده ۷۲۹ و یا در صورتی که خیار فسخ شرط شده باشد.
ماده۸۳۲- موصی له می تواند وصیت را نسبت به قسمتی از موصی به قبول کند در این صورت وصیت نسبت به قسمتی که قبول شده صحیح و نسبت به قسمت دیگر باطل میشود.
ماده۹۳۲- در صورتی که اعمام امی و اعمام ابوینی یا ابی با هم باشند عم یا عمه امی اگر تنها باشند سدس ترکه به او تعلق میگیرد و اگر متعدد باشند ثلث ترکه و این ثلث را مابین خود بالسویه تقسیم می کنند و باقی ترکه به اعمام ابوینی یا ابی میرسد که در تقسیم ذکور دو برابر اناث میبرند.

مبحث سوم: آثار حق فسخ

اعمال حق فسخ دارای آثاری است که ذیحق جهت دستیابی به این آثار و نتایج به اجرای آن مبادرت می نماید. مهمترین اثر فسخ، گسیختن عقد و بازگشت طرفین به وضعیت قبل از عقد می باشد. چنانچه در فسخ عقد، تنها ضرر را مبنای اجرای آن قلمداد کنیم، اعمال حق موجب می شود که ذوالخیار را از ضرر ناخواسته ای که دچارش شده، برهاند.
آنچه که در این مبحث به آن می پردازیم آثاری است که حق فسخ پس از اجراء و اعمال، از خود به جا می گذارد. اگر چه هر یک از خیارات ده گانه قانونی از حیث موضوع و آثار اختصاصی خود، از یکدیگر متفاوتند ولی همه آنها باضافه خیاراتی که براساس ماده ۱۰ ق. م در عقد ایجاد و شرط می شوند، دارای یک ماهیت اساسی و مشترک و همچنین آثار اصولی و مشترک می باشند. در این مبحث آثار خیارات و حقوق فسخ که مشترک میان تمام آنها است مد نظر قرار گرفته، چرا که خیارات اصولاً از آثار اختصاصی برخوردار نیستند وقانونگذار نیز آنها را صرفاً از حیث موضوع و شرایط ایجادی و احکام ناظر به آن تفکیک و جدا نموده است لیکن از باب آثار، همه آنها از تابع احکام یکسانی داشته است. این بخش اگر چه حجمی کمتر از مطالب و عناوین بخش اول را داراست لیکن سعی شده آثار اصولی و مهم حق فسخ مورد تشریح قرارگیرد.

گفتار اول: انحلال و اعاده وضعیت قبل از عقد

اعمال حق فسخ دارای آثاری است که ذیحق جهت دستیابی به این آثار و نتایج به اجرای آن مبادرت می نماید. مهمترین اثر فسخ، گسیختن عقد و بازگشت طرفین به وضعیت قبل از عقد می باشد. چنانچه در فسخ عقد، تنها ضرر را مبنای اجرای آن قلمداد کنیم، اعمال حق موجب می شود که ذوالخیار را از ضرر ناخواسته ای که دچارش شده،برهاند. به همین دلیل مباحثی را که حول محور این آثار مهم طرح می گردد، بر شمرده و آن را مورد بررسی قرار خواهیم داد.

بند اول: انحلال عقد

مهمترین اثر اجرای خیار، بهم خوردن عقد لازم است. گسیختن پیوند ناشی از قرارداد اصولاً از زمان اعمال حق و نسبت به آینده صورت می پذیرد و نتیجتاً ماهیت عقد را از هنگام تولد، حذف می کند^[۱۰۷].
اساساً می توان گفت که انحلال ارادی یا قهری عقد لازم از قبیل فسخ، رجوع (در هبه) و انفساخ ( ماده ۳۸۷ ق.م) یا به هم خوردن عقد جایز، از زمان پیدایش موجب انحلال، آثار خود را می بخشد. زیرا عقدی که با شرایط قانونی و به نحو صحت ایجاد شده باشد، آثار خود را قهراً به جا می گذارد. مگر اینکه سبب ارادی یا قانونی از ادامه آثار مزبور جلوگیری نماید. تنها موردی که اثر عقد را از ابتدای ظهور و تحقق ظاهری آن از بین می برد، بطلان عقد است. که فی الواقع استثنایی بر اصل وعمومی فوق الاشعار محسوب نمی گردد زیرا فرض بطلان عمدتاً در مواقعی است که قانوناً بعلت فقدان یکی از ارکان وعناصر اصلی عقد، اساساً عقد ایجاد نمی گردد تا اینکه بتواند آثاری را داشته باشد. اینکه عده ای سهواً از عبارت «عقد باطل» در محاورات ومقالات و کتب خود استفاده می کنند، غلط مشهوری است که باید تصحیح شده و صحیحاً از عبارت جایگزین استفاده شود. زیرا رابطه حقوقی که باطل تلقی می شود، اساساً محقق نشده تا تسمیه عقد بر آن مجاز و درست باشد.
علیهذا برخلاف فسخ یا اقاله که ازجمله اعمال حقوقی ارادی می باشند، بطلان حکم قانونی است که بدون اراده طرفین و قهراً توسط قانونگذار بر روابط طرفین بار شده و از تحقق عقد جلوگیری می کند به همین لحاظ است که پس از کشف بطلان در زمانی موخر بر ایجاب و قبول متعاملین، آثار عقد را از ابتداء کان لم یکن و منتفی می دانیم.

۱-۱- پایان پذیرفتن رابطه قراردادی

در حقوق مدنی ایران هیچ ماده قانونی که بیانگر اصل فوق باشد وجود ندارد اما با وجود این از مواد ۳۸۷ (تلف مبیع قبل از قبض)، ۳۹۷ (خیار مجلس)، ۳۹۸ (خیار حیوان)، ۴۰۲ (خیار تأخیر ثمن)، ۴۱۰ (خیار رؤیت و تخلف وصف)، ۴۱۶ (خیار غبن)، ۴۲۲ (خیار عیب(، ۴۲۸ (خیار تدلیس) و ۴۴۱ (خیار تبعض صفقه) می‎توان همین اصل را استنباط کرد. گسیختن پیوند ناشی از قرارداد، نسبت به آینده صورت می‎گیرد و وجود عقد را از آغاز حذف نمی کند. بنابراین اگر طرفی که به موجب عقد مالک شده تصرفی در ملک کرده باشد، فسخ آن را باطل نمی کند. قانون مدنی دو فرض شایع از این گونه تصرفها را در احکام خود آورده است:
۱ - ماده ۴۵۴ قانون مدنی: « هرگاه مشتری مبیع را اجاره داده باشد و بیع فسخ شود اجاره باطل نمی گردد، مگر اینکه عدم تصرفات ناقله در عین و منفعت بر مشتری صریحاً یا ضمناً شرط شده که در این صورت اجاره باطل است».
۲ - ماده ۴۵۵ قانون مدنی: «اگر پس از عقد بیع مشتری تمام یا قسمتی از مبیع را حق غیر قرار دهد، مثل اینکه نزد کسی رهن گذارد، فسخ معامله موجب زوال حق شخصی مزبور متعلق نخواهد شد، مگر اینکه شرط خلاف شده باشد».

دادن…………………………………………………………………………………………………………………….۴۸
فصل سوم: مواد و روش کار
۳-۱- مکان و زمان اجرای طرح……………………………………………………………………………………………………….۵۰
۳-۲- نحوه اجرای طرح …………………………………………………………………………………………………………………..۵۰
۳-۳- مدیریت گوساله‌‌ها ………………………………………………………………………………………………………………….۵۱
۳-۴- اندازه گیری ها و نمونه برداری ها………………………………………………………………………………………….۵۲
۳-۴-۱- خوراک مصرفی………………………………………………………………………………………………………………….۵۲
۳-۴-۲- وزن بدن…………………………………………………………………………………………………………………………….۵۳
۳-۴-۳- امتیاز مدفوع………………………………………………………………………………………………………………………۵۳
۳-۴-۴- رشد اسکلتی………………………………………………………………………………………………………………………۵۳
۳-۴-۵- نمونه‌گیری از خون ۵۳
۳-۵- تجزیه و تحلیل آماری ۵۴
فصل چهارم: بحث و نتایج
۴- مصرف جیره آغازین, ماده خشک مصرفی، افزایش وزن روزانه, بازده خوراک ,وزن از شیرگیری و وزن نهایی…………………………………………………………………………………………………………………………………………۵۸
۴ـ۱- جیره آغازین مصرفی……………………………………………………………………………………………………………….۵۸
۴ـ۲- ماده خشک مصرفی…………………………………………………………………………………………………………………۶۱
۴ـ۳- بازده خوراک……………………………………………………………………………………………………………………………۶۳
۴ـ۴- افزایش وزن روزانه…………………………………………………………………………………………………………………..۶۷
۴-۵- وزن از شیرگیری و وزن نهایی………………………………………………………………………………………………..۶۹
۴ـ۶- امتیاز مدفوع…………………………………………………………………………………………………………………………….۷۰
۴ـ۷- صفات مربوط به رشد اسکلتی………………………………………………………………………………………………..۷۱
۴-۷-۱- دور سینه…………………………………………………………………………………………………………………………….۷۱
۴-۷-۲- عرض بین استخوان هیپ…………………………………………………………………………………………………..۷۲
۴ـ۸- فراسنجه‌های سرم خون در دوره‌های ۹، ۳۰، ۴۰ و ۷۰ روزگی…………………………………………….۷۲
۴ـ۸-۱- بتا- هیدروکسی بوتیرات…………………………………………………………………………………………………….۷۶
۴ـ۸-۲- گلوکز…………………………………………………………………………………………………………………………………..۷۶
۴ـ۸-۳- آلبومین……………………………………………………………………………………………………………………………….۷۹
۴ـ۸-۴- پروتئین کل………………………………………………………………………………………………………………………..۸۱
۴ـ۸-۵- گلوبولین……………………………………………………………………………………………………………………………..۸۲
فصل پنجم: نتیجه گیری
۵ـ نتیجه گیری…………………………………………………………………………………………………………………………………۸۵
۵ـ۱ـ مشکلات و محدودیت‌های این پژوهش…………………………………………………………………………………..۸۵
۵ـ۲ـ پیشنهادات……………………………………………………………………………………………………………………………….۸۵
منابع………………………………………………………………………………………………………………………………………………….۸۸
فهرست جداول و نمودار
عنوان صفحه
جدول ۲-۱: انرژی قابل متابولیسم و پروتئین مورد نیاز در گوساله ۵۰ کیلوگرمی با نرخ مختلف افزایش وزن بدن تحت شرایط خنثی حرارتی…………………………………………………………………………………………………………………………………………۱۴
جدول ۲-۲: اسیدهای آمینه‌ ضروری مورد نیاز گوساله ۵۰ کیلوگرمی با نرخ رشد ۲۵/. کیلوگرم در روز در مقایسه با مقادیر موجود در شیر کامل گاو………………………………………………………………………………………………………………………………۱۶
جدول ۲-۳: انرژی قابل متابولیسم مورد نیاز نگهداری تحت تاثیر وزن بدن و دمای محیط در گوساله‌های زیر ۲۱ روز………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..۱۷
جدول ۳-۱: آنالیز شیمیایی شیر مورد استفاده در تغذیه گوسالههای شیرخوار………………………………………………………..۵۱
جدول ۳-۲: ترکیب و مواد مغذی جیره آغازین گوسالهها…………………………………………………………………………………………۵۲
جدول ۴-۱: آنالیز فراسنجههای اندازه گیری شده پیش از شیرگیری………………………………………………………………………۵۶
جدول ۴-۲: آنالیز فراسنجه های اندازه گیری شده بعد از شیرگیری…………………………………………………………………………۵۷
جدول ۴-۳: فراسنجه های خونی پیش از شیرگیری………………………………………………………………………………………………….۷۴
جدول ۴-۳: فراسنجههای خونی پس از شیرگیری…………………………………………………………………………………………………….۷۵
نمودار ۲-۱: مقایسه شیر کامل با شیر جایگزین بر رشد گوسالهها…………………………………………………………………………..۲۵
چکیده
برای مطالعه اثر درصد ماده خشک شیر و ترکیبی از گیاهان دارویی بر عملکرد گوسالههای شیرخوار آزمایشی در قالب طرح پایه کاملا تصادفی با آرایش فاکتوریل ۲×۲ بر روی ۴۰ راس گوساله نر هلشتاین از سن ۱۰ روزگی تا ۷۰ روزگی طراحی شد. که هر تیمار شامل ۱۰ تکرار بود تیمار آزمایشی عبارت بودند از: تیمار۱) ۷ کیلوگرم شیر حاوی ۵/۱۲ درصد ماده خشک (CO)، تیمار۲) ۷ کیلوگرم شیر حاوی ۵/۱۲ درصد ماده خشک همراه با افزودنی گیاهی (PCO)، تیمار ۳) ۷ کیلوگرم شیر حاوی ۲۰ درصد ماده خشک (HD)، تیمار ۴) ۷ کیلوگرم شیر حاوی ۲۰ درصد ماده خشک همراه با افزودنی گیاهی (PHD) بودند. افزودنی گیاهان دارویی ترکیبی از گیاه خشک شده رزماری، زنجبیل و مرزه بود که روزانه ۱۰ گرم از این مخلوط آسیاب شده به شیر وعده صبح اضافه شد. برای بالا بردن ماده خشک شیر در هر وعده ۵/۲۶۲ گرم شیر کامل خشک شده را به ۵/۳ لیتر شیر اضافه و مخلوط کردیم. داده های بدست آمده در مورد ماده خشک مصرفی، وزن بدن، امتیاز مدفوع، رشد اسکلتی، فراسنجههای خونی توسط نرم افزار SAS مورد تجزیه و آنالیز قرار گرفتند. در پیش از شیرگیری آنالیز داده ها نشان داد که میانگین ماده خشک مصرفی روزانه و کل دوره ، افزایش وزن روزانه و کل دوره تا ۴۰ روزگی در گوسالههای تغذیه شده با شیر حاوی۲۰ درصد ماده خشک نسبت به گروه تغذیه شده با شیر حاوی۵/۱۲ درصد ماده خشک به طور معنیداری بالاتر بود (۰۰۰۱/۰=P)، اما پس از شیرگیری تفاوت معنیداری بین عملکرد تیمارها مشاهده نشد، عرض بین استخوان هیپ به طور معنیداری در گروهی که شیر با ماده خشک بالاتر خورده بودند بالاتر بود (۰۰۰۱/۰=p). افزودن مخلوط گیاهان دارویی اثر معنیداری بر روی عملکرد گوسالهها نداشت(۰۵/۰<P). اما گیاهان دارویی، سطح ماده خشک شیر و اثرمتقابل گیاهان دارویی و سطح ماده خشک شیر به طور معنیداری باعث بهبود در فراسنجهای خون گوسالهها شدند، به طوریکه باعث افزایش گلوکز، کاهش پروتئین کل، افزایش آلبومین و کاهش گلوبولین سرم خون شدند. در مجموع خوراندن شیر با ماده خشک بالاتر باعث بهبود سرعت رشد و شاخصهای سلامتی در گوسالهها گردید.

کلمات کلیدی: شیر، ماده خشک شیر، گیاهان دارویی، افزایش وزن
فصل اول
« مقدمه و طرح پژوهش »
مقدمه

GSI اطلاعاتی راجع به تعدادى علائم و شدت ناراحتی ناشی از آن را بدست می‌دهد.

 

نمره کل آزمون	GSI=
۹۰

:PST
به طور ساده شمارش تعداد علائمی است که بیمار به صورت مثبت گزارش می کند. یعنی آنهایی که خود بیمار به دارا بودن آن تا حدی ازعان دارد.
تعداد پاسخ صفر -۹۰ PST=
PSDI:
یک سنجش خالص از شدت ناراحتی است یعنی یک سنجش اصلاح شده برای تعداد علائم است. عمل آن بیشتر مانند یک سنجش جواب در جهت ابلاغ این است که آیا بیمار علائم افسردگی خود را در فرم گزارش از خود بیشتر یا کمتر ارائه می‌دهد.

 

نمره کل آزمون	GSI=
PST

هر گاه PSTو GSI به کار رود اطلاعات راجع به فرم جواب وتعداد علائم ثبت شده می‌تواند در فهم یک نیمرخ بالینی کمک زیادی باشد.
روش انجام آزمون SCL-90-R به این صورت است که ابتدا آزمون توسط مصاحبه کننده به بیمار داده می‌شود. یه مدت ۱-۲ دقیقه راجع به آن به بیمار توضیح داده می‌شود و بیمار خودش به سوالات پاسخ می‌دهد. تحت شرایط عادی آزمون SCL-90-R حدود ۱۵-۲۰ دقیقه زمان برای تکمیل نیاز دارد. افراد وسواسی در حدود ۳۰ دقیقه این آزمون را تمام می‌کنند. پس از تکمیل، جوابها به سادگی با هم جمع و تفریق می‌شوند وحاصل تا دو رقم اعشارمحاسبه می‌شود. (۳۲)
۳-پرسشنامه جمعیت شناختی:
این پرسشنامه توسط مولفین تحقیق و بر اساس کتب و مقالات موجود تنظیم شد. موارد این پرسشنامه شامل: سن، جنسیت، سطح تحصیلات، رتبه تولد، تحصیلات پدر، تحصیلات مادر، شغل پدر، شغل مادر، تعداد اعضای خانواده، نوع مالکیت منزل، وجود یا عدم وجود رایانه شخصی در منزل و علت استفاده از کافی نت بود. (۳۳)
پایایی ابزارهای پژوهش:
۱-پرسشنامه اختلال اعتیاد به اینترنت Young (IAS):
برای سنجش پایایی پرسشنامه از روش آلفای کرونباخ استفاده کردیم. پرسشنامه دارای آلفای کرونباخ برابر با ۷۶/۰ بود که اعتبار نسبتا خوبی برای پرسشنامه اعتیاد به اینترنت می‌باشد. به توجه به اینکه تحقیقات دیگری که از این تست در ایران استفاده کرده باشد یافت نشد، لذا به ذکر اعتبار در همین پژوهش اکتفا گردید.
۲- پرسشنامه SCL-90-R:
این آزمون ۹۰ ماده ای نشانه‌های نه گانه شایع روانپزشکی شامل: جسمانی سازی، وسواس، حساسیت روابط بین فردی، افسردگی، اضطراب، حالات پارانوئیدی، خصومت و پرخاشگری، حالات سایکوتیک و فوبیا را در مقیاس کسرت پنج درجه ای می‌سنجد، همچنین این آزمون سه شاخص به دست می‌دهد:
۱-ضریب کلی علائم مرضی که سطح روانی فرد را بدون تاکید بر نوع خاص اختلال نشان می‌دهد.
۲-جمع علائم مرضی مثبت
۳-شاخص علائم مثبت ناراحتی که شدت بیماری را به تفکیک سالم، مرزی و به شدت بیمار نشان می‌دهد.
این آزمون در بررسیهای مختلف همه‌گیر شناسی مورد استفاده قرار گرفته است. (باقری، یزدی، بوالهری، شاه محمدی، معتمدی، نیکیان، تارزی؛۱۳۷۸، معتمدی، یاسمی، کرباسی، بنی واهب، ۱۳۷۶) و کارایی آن بیش از ۹۰% ارزیابی شده است(باقری، یزدی و همکاران، ۱۳۷۳، بهادرخان۱۳۷۲) در ایران پایایی این آزمون بیشتر از ۸۰%(میرزایی، ۱۳۵۹) و در بررسیهای همه‌گیر شناسی، پایایی آن ۹۷% بوده است. (۳۲)
روش انجام پژوهش:
این بررسی از نوع بررسی های توصیفی مقطعی است و به منظور شناسایی اختلالهای روانپزشکی در کاربران اینترنت شهر مشهد انجام گردید. جهت اجرای آزمون، پرسشنامه ها با هماهنگی کافی نتها و مجری طرح، بین کاربران اینترنت توزیع گردید و اهداف آن شرح داده شد. از کاربران بالاتر از ۱۵ سال و با تحصیلات سوم راهنمایی و بالاتر که سابقه مصرف داروهای روانپزشکی نداشتند، در خواست کردیم در مطالعه ما شرکت کنند. به کاربران گفته شد در صورت تمایل، می‌توانند در مطالعه شرکت نکنند و همچنین در اولین صفحه از آنان خواسته شد که به سوالها صادقانه پاسخ دهند و یادآوری گردید که پرسشنامه ها کاملا محرمانه خواهد ماند و خواسته شد که نامشان را در هیچ جایی ننویسند. جمع آوری اطلاعات وتکمیل پرسشنامه ها، هر یک حدود ۱ ساعت طول کشید. پس از جمع آوری، از نرم افزارSPSS، برای یافتن ضریب همبستگی، آزمون آماریT وغیره استفاده شد.
جدول ۱ : توزیع فراوانی نمونه مورد بررسی بر حسب سن

 

شاخصهای آماری سن	فراوانی	درصد فراوانی
۱۹-۱۶	۲۴	۲۴

۳- استفاده از زمین های بایر برای جایگزینی نیازها ـ برگرفته از نظرات ساکنین ـ وکمبودهای موجود در محدوده شامل کاربری فرهنگی، فضای سبز، پارکینگ و حفظ ویژگی مسکونی ـ محلی بافت و کنترل کاربری های مزاحم

۴- افزایش تعامل با پهنه های سکونتی و فعالیتی پیرامون و افزایش توسعه درونی (ارتفاع و…)
۵- بهره گیری از فرصت های توسعه ساحلی و رونق کسب و کار محلی و ایجاد کارکردهای گردشگری تفریحی و ورزشی در مقیاس منطقه و شهر
۶- وام های کم بهره و…
۵-۴- طرح پیشنهادی برای تحقیقات آتی
برای جاری ساختن زندگی امروزی در محدوده محله سورو بندرعباس و جلوگیری از فرسودگی بیش از حد آن و ارائه راهکارهایی جهت ساماندهی محله مورد بحث و رفع مشکلات ساکنان آن پیشنهادهای زیر مطرح شده است.
۱- تشکیل سازمان اجرای ی نیرومندی که ابزارهای قانونی، فنی، اجرائی، مالی و مدیریتی را در اختیار داشته باشد و بتواند تمام فرایند مطالعه تا اجرا را دنبال نماید، از ارکان موفقیت در نظام بهسازی و نوسازی بافت های قدیمی است.
۲-روشنایی عامل اساسی تامین امنیت رفاه معابر و زیبایی منظره آن در شب است. در بافتهای فرسوده یکی ار عامل اساسی جرم و دزدی نبود روشنایی است. در این بافت ها به چند نوع روشنایی نیاز است
الف)- روشنایی مسیر سواره. ب)- روشنایی گذر عابر پیاده و سواره. ج)- روشنایی پیاده روها. د)- فضاهای باز عمومی. ه)- روشنایی گذر عابر پیاده.
۳- مبلمان شهری محلات مختلف در این بافت باید به مبلمان شهری تجهیز شوند.
۴- جهت نما سازی ساختمان ها از اندود سیمانی و رنگ سفید که مناسب وصعیت آب و هوا و پارامترهای اقلیمی است استفاده شود.

منابع و مأخذ
۱- رهنما، محمد رحیم(۱۳۷۵)، احیاء بافت قدیم و توسعه شهری، نمونه بافتهای مسکونی مرکزی مشهد، رساله دکتری دانشگاه تربیت مدرس،
۲- انصاری، عبدالمعبود (۱۳۵۵): نظریه انسان حاشیه نشینی در جامعه شناسی، نامه علوم اجتماعی، دوره دوم، شماره ۱٫
۳- برزین، آذز(۱۳۸۴): حاشیه نشینی و راهکارهای ساماندهی آن در جهان، انتشارات هادی زاده
۴- زعیمی، غلامرضا(۱۳۸۱)، تنگه هرمز. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی،.
۵- حامیان،فرخ- اعتماد، گیتی- حائری،محمدرضا (۱۳۶۱) : شهرنشینی در ایران، انتشارات آگاه.
۶- افلاطون(۱۳۴۸)، جمهوری، ترجمه فئواد روحانی، بنگاه ترجمه و نشر کتاب.
۷- دانش، ابوالحسن (۱۳۶۲)، مقدمه ای بر تئوری حاشیه نشینی و مهاجرتهای بی رویه در کشورهای جهان سوم، مطالعه مموردی درباره ایران، تهران، سازمان برنامه و بودجه.
۸- سرفراز، نسرین- نوروزیان پرویز (۱۳۸۳): حاشیه نشینی طرح های بلند مدت و کوتاه مدت برای حل مشکل تهران، انتشارات بی تا.
۹- نوربخش(۱۳۶۹)،حسین.جزیره قشم و خلیج فارس.تهران:امیرکبیر
۱۰-سالنامه آماری تهران (۱۳۶۳)، سازمان برنامه و بودجه، مرکز آمار ایران.
۱۱- ابلقی، علیرضا (۱۳۸۰)، بافت تاریخی، حفاظت، مرمت، بهسازی و نوسازی، فصلنامه شهر، سال دوم، شماره چهارم..
۱۲- بوچانی، محمد حسین (۱۳۷۰) ، نوسازی بافت کهن قزوین آزمونی برای مدیریت شهری، مجله شهرداریها، سال ششم.
۱۳- توسلی،محمود (۱۳۶۸)، طراحی در بافت قدیم شهر یزد، مرکز مطالعات و تحقیقات شهر سازی و معماریدر ایران.
۱۴- تکمیل همایون (۱۳۸۴)،ناصر.خلیج فارس. تهران: دفتر پژوهشهای فرهنگی.
۱۵- حبیبی، سید محسن (۱۳۷۶)، بهسازی و نوسازی بافتها ی فرسوده شهری، جزوء درسی، دانشکده هنرهای زیبا دانشگاه تهران.
۱۶- دستمالچیان، محمد جواد (۱۳۷۴)، بافت های تاریخی را خفظ کنیم، مجمعه مقالات کنگره تاریخ معماری و شهرسازی ایران، سازمان میراث فرهنگی، جلد چهارم..
۱۷- سازمان ملل متحد، رهنمود های برنامه ریزی مسکن در کشورهای در حال توسعه، ترجمه:کمال اطهاری و محمد کاظم تاج بخش(۱۹۴۷)، وزارت مسکن و شهر سازی.
۱۸- شماعی، علی(۱۳۸۰)، اثرات توسعه فیزیکی شهر یزد بر بافت قدیم و راهکارهای ساماندهی و احیای آن، رساله دکتری، دانشگاه تهران.
۱۹- احمد پور احمد (۱۳۸۴)، بهسازی و نوسازی شهری از دیدگاه علم جغرافیا، انتشارات دانشگاه تهران.
۲۰- شیعه، اسماعیل(۱۳۷۰)، مقدمه ای بر مبانی برنامه ریزی شهری، دانشگاه علم و صنعت ایران، چاپ دوم،۷تهران.
۲۱- فلامکی، محمد منصور(۱۳۶۹)، بازسازی بناها و شهرهای تاریخی، چاپ دوم، دانشگاه تهران.
۲۲- بلوکباشی،علی(۱۳۷۹)، جزیره قشم، صدف ناشکافته خلیج فارس. تهران:دفتر پژوهشهای فرهنگی.
۲۳- مشهدی زاده دهاقانی، ناصر (۱۳۷۸)، تحلیلی از ویژگیهای برنامه ریزی شهری در ایران، انتشارات دانشگاه علم وصنعت ایران، چاپ سوم، تهران.
۲۴- مرکز آمار ایران (۱۳۸۵) نتایج تفصیلی سرشماری عمومی نفوس و مسکن سال های ۱۳۸۵ شهرستان بندرعباس.
۲۵- مرکز امار ایران (۸۵-۱۳۷۵) اطلاعات جمعیتی سالهای ۸۵-۷۵ واحد اطلاع رسانی مرکز آمار ایران (بندرعباس).
۲۶- حاتمی نژاد، حسین (۱۳۸۴)، اسکان غیر رسمی در جهان؛ مجله شهرداری ها سال پنجم، شماره ۵۰
۲۷- اقتداری،احمد(۱۳۴۸)، آثار شهرهای باستانی سواحل و جزایر خلیج فارس و دریای عمان.تهران: انجمن آثار ملی.
۲۸-شکری، حسین (۱۳۵۲): حاشیه نشینان شهری، خانه های ارزان قیمت و سیاست مسکن تبریز موسسه تحقیقات و مطالعات جتماعی دانشگاه تهران.
۲۹- مرکز آمار ایران، سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵ . محاسبات منهدس مشاور پرداراز.
۳۰- امانی، سید مهدی(۱۳۸۰)، جمعیت شناسی عمومی‌ایران، انتشارات سمت، تهران.
۳۱- شکویی، حسین (۱۳۷۳)، دیدگاه های نو در جغرافیای شهری، انتشارات سمت، تهران.
۳۲- مرکز مطالعات و تحقیقات شهرسازی و معماری ایران (۱۳۷۰)، مقررات شهرسازی و معماری و طرحهای جامع، وزارت مسکن و شهرسازی، چاپ اول.
۳۳-زنده دل، دستیاران، حسن. (مجموعه کتابهای راهنمای جامع ایرانگردی استان هرمزکان) ج۱. چاپ وانتشار سال ۱۹۹۸ میلادی.
۳۴-.مهندسان مشاور شارمند(۱۳۷۸): طرح بهسازی و نوسازی بافت مسئله دار شهر بندرعباس.

در این نیازسنجی همواره به گرداوری و تجزیه و تحلیل اطلاعات دربار ه طراحی،اجرا و ارزشیابی برنامه پرداخته می شودوبرآن اساس (تحلیل شکاف)،در خصوص حفظ یا تغییر اجزای مختلف برنامه تصمیم گیری می شود.بنابراین ممکن است بخشی از برنامه تغییر کند بدون آنکه سایر اجزای آن دچار تحول شوند.

رویکرد زیر بنائی به نیازسنجی آموزشی
از جمله متغیرهای مهم در بخش نیازسنجی ،رویکردهای اساسی نیازسنجی است که به دو رویکرد شناخته شده در این حوزه پرداخته می شود:
۱- رویکرد همه سازمان:این رویکرد بر این فرض استوار است که که هر فردی حتی در بالاترین کیفیت ممکن باشد باز هم می تواند رشد یابد.از این رو لازم است تمام سازمان بطور مستمر مورد نیازسنجی آموزشی قرار گیرد و تصویری جامع از آن بدست آید.غالبا این روش در سازمان بلوغ یافته بصورت خودسنجی و برنامه ریزی برای رفع نیازها اجرا می شود.در این روش همه اعضای سازمان از مدیر ارشد تا نیروهای خط ،وظایف،اهداف و نیازهای خود را در ارتباط با برنامه کاری سازمان مشخص نموده و با مشورت و مساعدت واحد آموزش برای رفع آن راسا اقدام می نماید.
۲- رویکر آموزش وبهسازی مبتنی بر استثنا:در این رویکرد بررسی می شود که کدام واحد یا کدام فرد بنحو رضایت بخشی کار نمی کند،سپس نیاز آن شناسایی و رفع می شود. این رویکرد به شناسایی نیازهایی منجر می شود که اولویت بیشتری برای سازمان دارند و یا اینکه از درجه فوریت با لاتری برخوردارند.
اولویت بندی نیازهای آموزشی
محدودیتهای زمان و بودجه و الزامات اثربخشی ،اقتضاء می کند. که نیازهای آموزشی پس از شناسایی،اولویت بندی^[۲۹]شوند.اهمیت اولویت از آن جهت است که نیازهایی که برای سازمان یا شغل ارزشمند است را مشخص می کند و داده هایی را که برنامه آموزشی برآن بنا خواهد شد را تعیین می کند(رامبروگ^[۳۰]،۱۹۹۶).
از مهم ترین روش ها یا معیارهای اولویت بندی نیازهای آموزشی(عباس زادگان،۱۳۸۱) را می توان به موارد زیر اشاره کرده است:
۱- هزینه اثربخشی رفع نیازها:اولویت بندی نیازهای آموزشی از این طریق مستلزم انجام تحلیل هزینه اثربخشی^[۳۱]در مورد رفع نیازهایی است.چنین تحلیلی ،هزینه ها و نتایج حاصل از یک بازده موفقیت آمیز را در ارتباط با یکدیگر مد نظر قرار می دهد.در این فن دو پرسش زیر به طور همزمان مطرح می شود:
هزینه ای که باید برای رفع نیازهای آموزشی X پرداخت شود چقدر است؟
نتایج(فواید)حاصل از رفع نیاز آموزشیXچیست و چقدر برای سازمان مفید و ارزشمند است؟
سپس نسبت ستاده(فواید)به داده ها(هزینه ها)محاسبه می شود و نیازهای آموزشی بر حسب نسبنهای بدست آمده به ترتیب نزولی اولویت بندی می شود.
حسن استفاده از این فن تلاش برای هرچه روشنتر کردن اهمیت و ارزش هر یک از نیازهای آموزشی در بهبود اثربخشی سازمان و چگونگی رفع و میزان هزینه های آنها و اولویت بندی آسان نیازها است.از جمله محدودیتهای آن نیز می توان به دشواری محاسبه نتایج و فواید رفع نیازها و امکان بروز اشتباه در محاسبه هزینه ها اشاره کرد.
۲- اهداف استراتژیها و خط مشی سازمان
اهداف،استراتژیها و خط مشی های سازمان در واقع مرکز ثٍقل و کانون مشتر همه فعالیتها و اقدامات سازمانی محسوب می شود و از این رو می توان معیار بسیار مهمی برای جهت دهی و ارزیابی کلیه امور و فعالیتهای سازمانی تلقی می شود.فعالیتهای آموزش و بهسازی نیز قاعدتا باید در راستا و در خدمت تحقق و ارتقای سطح اثربخشی و کارایی بهسازی نیز قاعدتا باید در راستا و در خدمت تحقق و ارتقای سطح اثربخشی و کارایی سازمان باشند.فلذا اهداف و استراتژیها و خط مشی های سازمان در هر برهه می تواند به عنوان معیار ترسیم وضعیت مطلوب و سنجش و اولویت بندی نیازهای آموزشی در سطوح و طبقات مختلف قرار گیرد.
۳- هزینه فرصت از دست رفته در صورت عدم رفع نیاز
در این روش،حالت برعکس روش قبل در نظر گرفته می شود فلذا عدم النفعهایی که سازمان در صورت عدم رفع هریک از نیازهای آموزشی دچار خواهد شد برآورد می شود و برآن اساس نیازهای به ترتیب نزولی اولویت بندی می شوند.بدین صورت که هر نیازی که پیش بینی می شود در صورت عدم ارضا،عدم ارضا،عدم النفع بیشتری را برای سازمان در پی خواهد داشت در اولویت بالای قرار می گیرد.
۴- طول مدت و زمان منابع لازم و موجود برای رفع نیازها
در این روش،برای تعیین درجه اولویت نیاز،سه فعالیت عمده انجام می شود:
نخست طول و مدت زمان و منابعی که برای رفع هریک یا هردسته از نیازهای آموزشی لازم است با یک ضریب اطمینان قابل برآورد می شود.
دوم مدت زمان و منابع و امکانات موجود و در دسترس که می توان به رفع نیازهای آموزشی اختصاص داد محاسبه و پیش بینی می شود.
در مرحله سوم از طریق مقابله داده های حاصل از مراحل قبلی در مورد هریک و یا هدسته از نیازها،نیازهای آموزشی که زمان و منابع و امکانات لازم برای رفع آنها،بیشتر در محدوده زمان و منابع موجود و سپس در دسترس ،قرار گیرد در اولویت ارضاء قرار می گیرند.
۵- مقایسه هزینه های رفع یا عدم رفع نیازهای آموزشی
در این روش ،همچنانکه از عنوان آن بر می آید اولویت بندی بر اساس تفاضل یا نسبت هزینه های رفع وعدم رفع نیازهای آموزشی برای سازمان انجام می پذیرد.بدین منظور لازم است اقدامات زیر انجام می شود.بدین منظور لازم است اقدامات زیر انجام می شود:
برآورد هزینه های رفع هریک یا هردسته از نیازهای آموزشی
برآورد هزینه هایی که سازمان در صورت عدم ارضای نیازهای مورد نظر متحمل می شود.
در این رابطه لازم است هم هزینه های ناشی از اتلاف و اشتباه در کار و هم هزینه های ناشی از عدم النفع ارضای نیازهای آموزشی مد نظر قرار می گیرد.
۶- تعداد افرادی که درگیر یک نیاز هستند
تعیین اولویت نیازهای آموزشی بر اساس تعداد افرادی که در گیر یک نیاز هستند روش ساده و در عین متداولی است.اما از دقت و اعتبار اندکی برخوردار است.محدودیت عمده این روش در آن است محتوا و ارزش ذاتی و ابزاری هر نیاز برای اثربخشی سازمان را مد نظر قرار نمی دهد.
۷- استفاده از فنون توافقی یا پیمایشی
استفاده از فنون توافقی(دلفی،فیش بول و تل استار)و پیمایشی نیز از جمله روش های ساده و متداول شناسایی و اولویت بندی نیازهای آموزشی محسوب می شود.
۸- اولویت بندی چند عاملی درونی
روش اولویت بندی چند عاملی درونی برای تعیین نیازهای آموزشی در سطح شغلی مناسب است.مفروضه زیربنایی این روش آن است که هریک از دانشها ،مهارتها و نگرشها مورد نیاز را می توان با توجه به خصایص یا معیارهای مورد ارزیابی قرار داده و ارزشگذاری نمود.
در این روش چها مفهوم ضرورت و اهمیت ،فراوانی تکرار سطح بازخوانی و سختی یادگیری برای استفاده جهت اولویت بندی دانش،مهارت ونگرش مورد استفاده قرار می گیرد.بدین صورت که هریک از د.م.ن ها برحسب هر کدام از مفاهیم مذکور مورد ارزیابی قرار می گیرند. مجموع یا میانگین نمرات حاصل از هر مفهوم ،بیانگر نمره خام اولویت د.م.ن مربوطه خواهد بود.پس از محاسبه نمره خام اولویت برای همه د.م.ن ها،آنها را برحسب نمرات بدست آمده به ترتیب نزولی مرتب و اولویت گذاری می شود.هرچه مجموع نمرات یا میانگین حاصل بزرگتر باشد از درجه اولویت بیشتری برخوردار خاهد شد.(ص ۱۴۷-۱۵۵)
الگوهای نیازسنجی آموزشی
الگو در معنای وسیع کلمه ،به هر نوع ارائه در اشکال ذهنی،تصویری یا ریاضی از یک سیستم اطلاق می شود.الگوها ابزاری هستند که برای معرفی یا توصیف یک فرایند با یک سیستم واقعی یا ذهنی از آن استفاده می کنیم آنها درک و پیش بینی یک سیستم را میسر می سازد از این رو می توانند به عنوان کلیدی برای موفقیت در طرح ریزی،اجرا و ارزشیابی سیستم های ذهنی و عملیاتی مطرح شود(عباس زادگان،ترک زاده،۱۳۷۹،ص۷۷)
الگو به معنای مدل عبارت است از:اطلاعات و داده ها یا اصولی که در اشکال کلامی،تصویری(و گاه صورت ریاضی)دسته بندی شده اند تا شی ،عقیده،وضعیت یا پدیده معینی را معرفی یا توصیف کنند.در این مبحث به معرفی الگوهای پر کاربرد نیازسنجی آموزشی پرداخته می شود که عبارتند از:
۱ـالگوی کافمن و هرمن
این دو نیازسنجی آموزشی را در یک زمینه برنامه ریزی استراتژیک مد نظر قرار داده اندو الگوی پیشنهادی آنها یک الگوی عمومی فرایندی است که می توان آن را در سطوح مختلف سازمانی ،شغلی و فردی مورد استفاده قرار داد.
مراحل الگو به شرح ذیل است:
۱- تصمیم گیری درباره استفاده از داده ها برای نیازسنجی
۲- تعیین سطح مورد نظر که می تواند در سه سطح فراسوی کلان^[۳۲] ،کلان^[۳۳]،و خرد ^[۳۴]طراحی و اجرا نمود.
۳- شناسایی افراد ذیربط در نیازسنجی.
۴- جلب مشارکت افراد در نیازسنجی.
۵- جلب توافق جمعی درباره سطح نیازسنجی
۶- گردآوری داده ها مرتبط با نیازهای درون سازمانی و برون سازمانی.
۷- فهرست کردن نیازهای شناسایی شده و تایید و توافق جمعی درباره آنها.
۸- رتبه بندی نیازها بر حسب اولویت.
۹- جلب توافق همکاران درباره مسایلی که برای چاره جویی انتخاب شده اند و باید برای آنها چاره جویی کرد.

مذاکره میان مدیریت منابع مختلف: طی این مذاکره دو مدیر منبع مختلف در حین اجرا با هم مذاکره نموده و منابع را برای اجرای چندین سفارش به طور همزمان مدیریت می­ کنند. اجرای این مذاکره منجر به برقراری مذاکراتی با زمانبند نیز خواهد شد.

شکل ۳٫۳۰ مذاکره میان مدیریت منابع مختلف
بخشی از مذاکرات کنترل فرایند اجرای سفارش: این بخش در حقیقت جنبه کنترلی اجرای تولید از جانب مدیر سفارش و کنترل نحوه تخصیص منابع است.
شکل ۳٫۳۱ بخشی از مذاکرات کنترل فرایند اجرای سفارش
مذاکرات بین مدیر منابع و بازرس: هدف انجام این مذاکره این است تا بازرس تولید را قادر سازد به جمع­آوری اطلاعات از مدیر بپردازد. این اطلاعات می ­تواند شامل در دسترس بودن منابع، قابلیت منابع، وضعیت برنامه ­های کنترلی و داده ­های مرتبط با هریک.
شکل ۳٫۳۲ مذاکرات بین مدیر منابع و بازرس
مذاکرات میان مدیر منابع و بازرس: در حین این مذاکره مدیربا بازرس درباره اجرای تولید مذاکره می­ کند، ضمن اینکه زمانبند را در حین مذاکره درگیر می­سازند.
مذاکره میان سرویس­های سطح بالاتر و مدیر سفارش: میانجی­ها صرفاً برای برقراری ارتباط با ماژول­های درون سیستم­های اجرایی تولید نمی ­باشد، بلکه برای برقراری ارتباط اعم از تغییر اطلاعات سفارش از لایه­ های بالاتر نیز دیده می­شوند.
شکل ۳٫۳۳ مذاکره میان سرویس­های سطح بالاتر و مدیر سفارش
ارائه گزارش: برای دریافت گزارش از جریان اجرای تولید که این کار یکی از اهداف شکل­ گیری این سیستم­ها است ، با میانجی واسطی را بین سرویس­های سطوح بالاتر و مدیر سفارش قرار می­دهیم.
شکل ۳٫۳۴ ارائه گزارش
برای دریافت وضعیت فعلی تولید نیز مذاکراتی بین بازرس و مدیر منابع صورت می­گیرد، این مذاکرات می ­تواند شامل اطلاعاتی مبنی بر ترکیب یا تجزیه سفارش­های مختلف نیز می­باشد.
شکل ۳٫۳۵ مذاکره بین بازرس و مدیر
در حین اجرا مذاکراتی برای کنترل میان چندین مدیر منبع نیز صورت می­گیرد که کنترل اجرای تولید را از دید چندین مدیر منبع که از منابع مشترک استفاده می­ کنند، فراهم می ­آورد.
شکل ۳٫۳۶ مذاکراتی برای کنترل میان چندین مدیر منبع
در بخش گذشته مراحل چارچوب از دید محاسبات ابری مرور شد و با تحلیل سرویس­گرا زیر­سیستم­های اصلی و سرویس­های جزئی­تر که در سیستم­های اجرایی تولید وجود دارد شناسایی شدند. با شناسایی این موجودیت­ها، برای بسط و تعمیم موضوع، نیازمندی­های اصلی ایجاد یک معماری در محیط محاسباتی ابر شرح داده­می­ شود.
در ابتدا جایگاه ماژول­های سیستم­های اجرایی تولید را در محیط محاسباتی ابر از دیدگاه کلان بررسی می­کنیم، سپس با در نظر گرفتن ویژگی­های این سیستم و الگوهای طراحی سرویس­گرا که در فصل پیش مناسب این سیستم­ها در نظر گرفته شد، یک معماری کنترلی مناسب برای کنترل برنامه­کاربردی در محیط ابر شناسایی می­ شود، در گام بعدی نیازمندی­های این ماژول­های اصلی را از دیدگاه تامین کننده، سازمان و کاربر نهایی در محیط ابرشناسایی می­کنیم.

۳٫۷ توابع سیستم­های اجرایی تولید به عنوان سرویس

هدف نهایی محاسبات ابری فراهم آوردن سرویس­های محاسباتی درجا، با قابلیت اعتماد بالا، با مقیاس پذیری وسیع و دسترس­پذیری گسترده در محیط­های توزیع­شده است. با وجود چنین هدفی، برای محاسبات ابری تعاریف متعددی ایجاد شده است. آزمایشگاه فناوری اطلاعات در موسسه ملی استاندارد و تکنولوژی(NIST^[36])، تعریفی عملیاتی از از محاسبات ابری ارائه داده­است که آن را مبنای توزیع ماژول­های سیستم­های اجرایی تولید در محیط ابر قرار می­دهیم.طبق این تعریف ، محاسبات ابری عبارتست از: “یک مدل برای فراهم آوردن دسترسی راحت ، درجا و حاضر در همه جا به مخزنی اشتراکی از منابع محاسباتی قابل پیکربندی (نظیر شبکه ها،سرورها،محل های ذخیره سازی، برنامه های کاربردی و سرویس ها ) است که به سرعت می توان آنها را تحت نظارت قرار داد و با کمترین تعامل با پشتیبانی کننده سرویس آنها را تحت مدیریت قرار داد . این مدل ابری ، دسترسی پذیری را ترویج داده و متشکل از پنج ویژگی اساسی ( خاصیت الاستیکی بالا ، سرویس های اندازه گیری شده ، ارائه سرویس درلحظه ، دسترسی شبکه جامع و مخازن منابع مستقل از مکان ) ، سه مدل تحویل ( نرم افزار تحت عنوان سرویس ، سکو تحت عنوان سرویس ، و زیرساختار تحت عنوان سرویس ) و چهار مدل استقرار ( ابر عمومی ، ابر خصوصی ، ابر انجمنی و ابر ترکیبی ) است .”
با توجه به تعریف ارائه شده از مدل محاسبات ابری ، از لحاظ مفهومی در پردازش ابری همه چیز تحت عنوان سرویس خوانده می شود، لذا تمامی ماژولهای اصلی سیستم های اجرایی تولید نیز قابل توزیع در محیط ابری باشند ، هر کدام از این ماژولها برای حضور در محیط ابر می بایست ملزومات خود را به درستی رعایت کنند .
شکل ۳٫۳۷ همه چیز تحت عنوان سرویس
نکته شایان ذکر این است که مفهوم مدل محاسبات ابری مفهوم جدیدی نیست ، اما مفاهیم جدیدی که در سالهای اخیر متداول شده اند باعث شده اند که این پدیده قدرتمندتر شده و به کارگیری آن آسانتر شود . پدیده هایی نظیر محاسبات توزیع شده) distributed computing (پردازش گریدی) (Grid computing ، محاسبات بر مبنای سودمندی(utility computing) ، مجازی سازی (virtualization)و سرورهای کلاستری . این جنبه های این مدل به خوبی در چهارچوب فعلی لحاظ شده است . از طرفی مدل محاسبات ابری گاهی اوقات تحت عنوان جنبه ی مبتنی بر کسب و کار محاسبات گریدی در نظر گرفته می شود . که جوانب این موضوع نیز در چارچوب پیشنهادی مطرح شده است .
در ادامه مهمترین جوانب معماری برای سیستم های محاسباتی ابری از نگاه کاربران سازمان نظیر زیر ساختار ، ذخایر ، مقیاس پذیری و رقابت و امنیت بررسی می شود . بررسی این جوانب نقشه راهی برای خلق چارچوب مطلوب فراهم می آورد . چارچوبی که برای معماران نرم افزار و توسعه دهندگان هنگام طراحی سیستم های اجرایی تولید مفید خواهد بود .
ملزومات مورد بررسی به سه دسته تامین کنندگان ابر ، سازمانها و کاربران نهایی دسته بندی می شوند و در نهایت یک دسته بندی سه لایه ای از ملزومات سیستم های ابری ایجاد می شود . چنانچه در شکل ۲ دیده می شود از دیدگاه تامین کننده سرویس ، معماری سرویس گرا بسیار کار آمد، برای پشتیبانی از زیرساختار و سرویس ها مورد نیاز است تا بتوان سرویس های پویا و مجازی شده را خلق کرد. مدیریت داده امن و با سازمان دهی مناسب و مکانیزم ذخیره سازی مناسبی لازم است تا متناسب با مدل هزینه های تامین کننده باشد .
از دیدگاه سازمان ، اول از همه یک سیستم مقیاس پذیر ، امن و با کیفیت سرویس مطلوب مورد نیاز است . ضمن آنکه سازمان بایستی قادر باشد تا سرویس های مدیریت کسب و کار مناسبی به همراه مکانیزم های قابلیت کار متقابل به صورت داخلی و خارجی فراهم آورد . چنین چیزی توسط مدل ها ، ابر متفاوت قابل به کارگیری است . نهایتاً اینکه از دیدگاه کاربران ابر ملزومات پایه آنها به ساده ترین نحو در یک واسط سازگاری پذیر و با قابلیت یادگیری مناسب خلاصه می شود . این واسط بایستی قابلیت خودآموزی ، قیمت گذاری شفاف و قراردادهای سطح سرویس مناسب را داشته باشد . ضمن آنکه محرمانگی سمت کاربر ، رمز گذاری و رمز گشایی بایستی به خوبی لحاظ شود .
ارتباط بینابینی ، در این ملزومات از این سه نظر وجود دارد . به عنوان مثال اگر یک تامین کننده سرویس به خوبی از مسائل شفافیت و یا نظارت بر داده ها آگاه نباشد، کاربران ابر همواره نگران این موضوع خواهند بود که هزینه پرداختی ، به درستی محاسبه شده است یا نه . مشابه این موضوع اگر در سرویس ابر مشکلات امنیتی وجود داشته باشد، سازمانهای بزرگ تمایلی برای قرار دادن برنامه های کاربردی خودشان در محیط ابر نخواهند داشت . علاوه بر آن امنیت ، مشارکت ، قابلیت اتحاد ، مهاجرت داده ها و قرارداد سطح سرویس کاملاً مرتبط با کارایی سرویس های ابر است . آن ملزومات ، نقش حیاتی را برای سازمانها برای توسعه استراتژی های کسب و کار خود در محیط ابر خواهند داشت .

۳٫۸ سبک معماری مناسب برای کنترل سیستم های اجرایی تولید توزیع شده در ابر

به طور کلی در جنبه کنترلی رویکرد سرویس گرا ، هدف این است که بتوان چندین سرویس را با هم ترکیب کرد تا بتوان ارزش افزوده ای را در قالب سرویس های پیچیده تر ارائه داد . تعامل بین سرویس ها معمولاً به صورت توالی از رویه ها که در اکثر موارد متعلق به موجودیت های کسب و کار متفاوت هستند و نیاز دارند تا با هم تعامل داشته باشند تا بتوانند هدف مشترکی را برآورده سازند، شکل می­گیرد .
شکل ۳٫۳۸ مدیریت چرخه حیات سفارش
همانطور که در بخش قبل اشاره شد متدولوژی هایی که معمولاً مورد استفاده قرار می گیرد تا این تعامل ها به خوبی سازماندهی شوند عبارتست از ارکسترازیسیون و چیروگرافی و یا ترکیبی از هر دو که
شکل ۳٫۳۹ ملزومات کاربران، سازمان­ها و تامین کنندگان
ممکن است توسط مدلهای مختلف یا حتی زبانهای مختلف پیاده سازی شوند.
باتوجه به ماژولهای شناسایی شده در بخش گذشته و الگوهای طراحی عنوان شده در متدولوژیSOMA می توان دریافت که موجودیت اصلی در سیستم های اجرایی تولید موجودیت مدیریت سفارش آن است که ماژولهای دیگر به نحوی از آن خارج شده و تحت عنوان سرویس ابر ارائه می شوند. برای اتخاذ رویکرد کنترلی مناسب برای چنین سیستم هایی مناسب است که تعاملات سرویس های موجودیت سفارش به صورت ارکسترازیسیون صورت گیرد.
در رویکرد ارکسترازیسیون مجموعه ای متمرکز از منطق های جریان های کاری تعامل بین سرویس های مختلف را تسهیل می کند. در این رویکرد، فرایند های مجزا دیگر نیازی ندارند تا راه حل هایی را مجددا برای خودکارسازی خود توسعه دهند.منطق جریان کاری که در ارکسترازیسیون وجود دارد متشکل از قوانین متعدد، شرایط و رویدادهایی است که مشخص می کند که چگونه اجزای دیگر با گره مرکزی تعامل داشته باشند تا بتوان یک وظیفه خاص را انجام داد. منطق فرایند به صورت متمرکز وجود دارد ولی قابل گسترش و ترکیب است. در این رویکرد حتی می توان دیدی سلسله مراتبی داشت به نحوی که ارکستراتور های مختلف در سطوح مختلف قرار گیرند. در اینجا نیز منطق اصلی تولید یک سفارش با رویکرد ارکسترازیسیون کپسوله می شود.
شکل ۳٫۴۰ ارکسترازیسون ماژول مدیریت سفارش
از آنجا که هر ارکستراتور منطق خاص خود را داردگاهی اوقات لازم می شود که هر ارکستراتور در حین اجرا سرویس هایی که توسط یک ارکستراتور دیگر اجرا می شود را فراخوانی کند و یا برعکس در چنین شرایطی ارکستراتور اجرای سفارش رویکردی مشابه چیروگرافی به خود می گیرد.
وب سرویس های زبان اول اجرای فرایند کسب و کار(WS-BPEL^[37]) ،مهمترین مشخصه­های مرتبط با ارکسترازیسیون سرویس­ها و منطق جریان های کاری را با فعالیت های اولیه ازپیش تعیین شده ای نظیر(دریافت، احضار، پاسخ، پرتاب و انتظار) انجام می دهد.
در سالهای اخیر ارکستراتور های مختلف مبتنی بر BPEL ایجاد شده اند، نظیر Active VOS که استاندارد بازی را ایجاد کرده است که توسعه دهندگان بتوانند به راحتی سیستم ها وسرویس های مختلف را ارکستریت نمایند. Apache ODE که در حقیقت یک موتور ارکسترازیسیون دو لایه که مبتنی بر Apache Axis2و Java business integration است Oracle BPEL process managers که یک چارچوب برای طراحی ، به کارگیری، نظارت بر فرایند ها مبتنی بر استاندارد باز BPEL است و نمونه دیگر Microsoft system center orchestrator است که شامل یک موتور ارکسترازیسیون است که علاوه بر خودکارسازی فرایند های فناوری اطلاعات مدیریت فرایند های کسب و کار را نیز به خوبی انجام می دهد.
همانطور که در شکل۳ نشان داده شده است به جز موجودیت اصلی سفارش که با رویکرد ارکسترازیسیون به هم متصل شده اند ، سایر ماژولهای اصلی از این موجودیت جدا شده و به صورت توزیع شده در ابر قرار دارند، لذا در چنین شرایطی الگوی تعاملی مناسب برای کنترل چیروگرافی است.
به طور خلاصه چیروگرافی امکان همکاری را بین شرکای توزیع شده فراهم می آورد.هدف، ایجاد همکاری سازماندهی شده بین سرویس های توزیع شده بدون هیچ منطق کنترلی مرکزی است. برای اعمال چیروگرافی، هر سرویس خاص بایستی نقش خود را در محیط ابر بداند بدین معنی که چگونه در شرایط خاص واکنش نشان دهد.
هر تعامل بین نقش های مختلف تحت عنوان رابطه شناخته می شود و نقش های مختلف روابط مختلف می توانند باهم داشته باشند. قالب ارتباطات یا به عبارتی الگوی پیغام های تبادلی بین دو نقش توسط کانال ایجاد می شود. اطلاعات کانال از طریق پیغام های بین سرویس ها مشخص می شود و درنتیجه سرویس مشخص می کند که چگونه با یک سرویس خاص ارتباط برقرار می کند. علاوه بر آن منطق تبادل ارتباط نیز در حین تعامل ارسال می شود.
مشابه ارکسترازیسیون، چیروگرافی نیز می تواند شامل سطوح مختلفی از انتزاع باشد. یک الگوی کنترلی چیروگرافی، می تواند شامل الگوهای چیروگرافی داخلی نیز باشد که تحت عنوان بلاک شناخته می شود تا بتوان با ترکیب آنها رفتارهای پیچیده تر را کنترل کرد.
شکل۳٫۴۱ چیروگرافی
با در نظر گرفتن این دو الگوی کنترلی آنچه از ماژولهای اصلی در محیط ابر و نحوه تعامل آنها مشهود است ، در شکل بعدی آمده است.

۳٫۹ زمانبندی جزئی تحت عنوان سرویس

در حین اجرای سفارش ، درخواست زمانبندی جزئی توسط نود اصلی اجرای سفارش ویا سایر سرویس ها که نیاز به اصلاح زمانبندی دارند به نود زمانبندی ارسال می شود.سرویس زمانبندی ابتدا چک می کند که آیا از لحاظ زمان آغاز و یا پایان قابل اجرا هست یا نه و یا اینکه مدت رزرو منابع قابل قبول هست یا نه. اگر درخواست رزرو بودن کماکان معتبر باشد،سرویس زمانبندی سپس مشخص می کند که آیا کدامیک از ایستگاههای کاری قابلیت اجرای این زمانبندی را دارا هستند قبل از این که درخواست توزیع را برای نود توزیع کننده ارسال کند و گرنه درخواست زمانبندی جزئی شده در صف باقی می ماند. به روز رسانی زمانبندی صورت گرفته و تغییرات اعمال شده به سایر نود های سرویسی ارسال می شود تا همواره دید به روزی از زمانبندی و از اجرای تولید در ابر موجود باشد.
در ادامه پس از شرح کلی شمای زمانبندی ، این سرویس را از دیدگاه تامین کننده،سازمان و کاربر نهایی بررسی نموده و ملزومات به کارگیری چنین سیستمی را به عنوان سرویس شرح خواهیم داد.
شکل۳٫۴۲ توزیع سرویس­ها در محیط ابر

۳٫۹٫۱ ملزومات تامین کننده ابر

مدل تحویل زمانبندی به عنوان سرویس
چنانچه اشاره شد مدلهای تحویل متنوعی در محیط ابر وجود دارد، اما آنچه در این مدل کاملا مشهود است به کارگیری برنامه های کاربردی زمانبندی جزئی شده(AasS) است چنانچه متقاضیان متعدد از سفارش های مختلف خواهان زمانبندی می باشند،شمای چند مستأجری را در این مدل می توان لحاظ کرد، منابع مشترک و نمونه های یکسانی از کد و برنامه کاربردی و همچنین پایگاه داده زیرین آن مورد استفاده قرار می گیرد و سفارش های مختلف زمانبندی می شود تا بتوان مشتریان(درخواست زمانبندی سفارش مختلف) را بطورهمزمان زمانبندی کرد.

نمودار شماره (۲-۱): مدل سه بخشی تعهد سازمانی (MEYER ET AL.,1993)
تعهد رفتاری
- تجربیات کاری
- احساس آرامش
- شایستگی
تعهد عاطفی
ویژگی های شغلی
ویژگی های ساختاری
ویژگی های ساختاری
ترک خدمت
- سرمایه گذاری ها
- فرصت های شغلی جایگزین
اثرپذیری (اجتماعی شدن):
- خانوادگی
- فرهنگی
- سازمانی
تعهد مستمر
۲-۳-۱۳ روابط متغیرها با ابعاد تعهد سازمانی آلن می یر
سرمایه گذاری های سازمان
(حمایت ها)
عهد هنجاری
تعهد هنجاری
رفتارهای شغلی:
عملکرد
غیبت
جابجایی
رفتارهای مبتنی برتابعیت سازمانی
جبران متقابل (منظور جبران کردن خدمات و امکاناتی است که سازمان برای فرد فراهم کرده است).

۲-۲-۱۵ شاخص های تعهد سازمانی
انگیزه های غیر مادی:
ایجاد امنیت شغل و آینده مطمئن برای کارکنان
ایجاد شرایط محیطی مناسب در جهت رشد استعدادها و خلاقیت ها
ایجاد محیط رقابت
سیستم تشویق و تنبیه
دارا بودن هدف مشترک در میان یک گروه کاری
انگیزه های مادی:
عامل انگیزه های مادی در حقوق و مزایا و امکانات رفاهی نیروی انسانی متجلی می باشد (یعقوبی، ۱۳۹۲).
۲-۲-۱۶ رابطه متغیرها با ابعاد تعهد
۲-۲-۱۶-۱ رابطه متغیرها با تعهد مستمر
تعهد مستمر، دلالت بر تصمیم فرد به ادامه فعالیت در سازمان به خاطر هزینه های پیش بینی شده ترک سازمان دارد. عوامل مؤثر بر تعهد مستمر را می توان در دو سری از متغیرهای رسمی خلاصه کرد: سرمایه گذاری ها و فرصت های شغلی جایگزین
سرمایه گذاری ها^[۱۵۱]: هر وقت فرد متوجه شود که با ترک سازمان فعلی مزایایی را از دست خواهد داد، به احتمال زیاد به خاطر از دست ندادن سرمایه گذاری هایش ترجیح خواهد داد که در سازمان باقی بماند. سرمایه گذاری های فرد می تواند به هر شکلی باشد؛ مربوط به کار باشد یا نباشد. سرمایه گذاری های مربوط به کار می تواند شامل مواردی از قبیل زمان صرف شده برای کسب مهارت های غیر قابل انتقال، از دست دادن مزایای احتمالی و از دست دادن یک موقعیت عالی و مزایای مرتبط با آن باشد (آلن، می یر، ۱۹۹۰). سرمایه گذاری های نامربوط به کار نیز می تواند شامل برهم خوردن روابط فردی و مخارج و هزینه های اسکان و آشنایی خانواده در شهر دیگر باشد. همچنین سرمایه گذاری فرد می تواند به صورت زمانی باشد که صرفاً پیشرفت در یک مسیر شغلی خاص با تشکیل گروه های کاری یا حتی شبکه های دوستی شده باشد (رامزک^[۱۵۲]، ۱۹۹۰). ترک سازمان در واقع به معنی از دست دادن زمان، پول یا تلاشی است که فرد در سازمان سرمایه گذاری کرده است. به نظر می رسد که این سرمایه گذاری ها از نظر تعداد و میزان، با گذشت زمان، افزایش می یابند؛ بنابراین سن و دوره تصدی با انباشت سرمایه گذاری ها رابطه خواهند داشت.
فرصت های شغلی جایگزین^[۱۵۳]: ادراک یک کارمند از وجود فرصت های شغلی جایگزین، با تعهد مستمر رابطه منفی دارد؛ لذا کارکنانی که فکر می کنند جایگزین های زیادی برای شغل خود دارند، در مقایسه با افرادی که فکر می کنند جایگزین شغلی کمتری دارند، تعهد مستمر کمتری خواهند داشت. همانند سرمایه گذاری ها، رویدادها یا فعالیت های گوناگون می تواند روی ادراک یک فرد از وضعیت های شغلی جایگزین، تأثیر گذارد (مایر، آلن، ۱۹۹۷:۶۸). برای مثال، یک کارمند ممکن است ادراک خود را از وجود فرصت های شغلی جایگزین، از طریق بررسی محیط بیرونی و نگاه کردن به میزان استخدام محلی و جو اقتصادی عمومی پایه گذاری کند. از طرف دیگر، یک کارمند ممکن است جایگزین های شغلی ادراکی خود را بر مبنای درجه ای که مهارت هایش، به روز و قابل ارائه در بازار است، قرار دهد و آلن و مایر (۱۹۹۱) چنین بیان می کنند که مواردی از قبیل تلاش های قبلی برای جست و جوی کار و همچنین میزان تلاش سازمان های دیگر برای به خدمت گرفتن افراد و نیز میزانی که عوامل خانوادگی، توانایی فرد را برای انتقال به شغل دیگر محدود می کند، می تواند ادراکات فرد را از فرصت های شغلی جایگزین، تحت تاثیر قرار دهد. برای برخی از کارکنان، هزینه های پیش بینی شده ترک سازمان، با افزایش سابقه خدمت و افزایش سن، افزایش می یابد؛ ولی برای گروه دیگر، هزینه های ترک سازمان ممکن است با افزایش مهارت و تجربه، کاهش یابد. مایر و آلن (۱۹۹۷) بر این حقیقت تأکید می کنند که سرمایه گذاری ها و فرصت های شغلی جایگزین، هیچ کدام تا زمانی که کارمند از نتایج از دست دادن سرمایه گذاری ها و عدم وجود فرصت شغلی جایگزین، آگاه نباشد، تأثیری بر تعهد مستمر نخواهد داشت. بنابراین، تشخیص فرد از این که از دست دادن سرمایه گذاری های انباشته شده و فقدان فرصت های شغلی جایگزین، ترک سازمان را پر هزینه تر خواهد ساخت، موجب افزایش تعهد مستمر خواهد می شود. طبق نظر مایر و همکاران (۱۹۸۹) این حقیقت که ادراک یا تشخیص، نقش مرکزی را در این فرایند بازی می کند، دو نکته را برای ما روشن می کند: اول اینکه، افرادی که در شرایط یکسان و مشابهی قرار دارند، می توانند سطوح مختلفی از تعهد مستمر را داشته باشند. دوم اینکه، در رابطه با برخی از متغیرهای مرتبط با هزینه، برای تحت تأثیر قرار دادن تعهد مستمر، باید توجه کارمند را به این متغیرها جلب کرد.
۲-۲-۱۶-۲ رابطه متغیرها با تعهد هنجاری
تعهد هنجاری براساس یک نوع ویژه ای از سرمایه گذاری سازمان بر روی فرد، که جبران آن را سخت می داند شکل می گیرد. برای مثال اگر یک سازمان هزینه آموزش کارکنان خود را بپردازد (مانند بورس تحصیلی و…) ممکن است کارمند یک احساس بدهکاری و شرمندگی نسبت به سازمان داشته و در پاسخ به آن، کارمند در خود یک احساس تکلیف برای باقی ماندن در سازمان و جبران این سرمایه گذاری را داشته باشد. در این زمینه باید یادآور شویم که تفاوت های فرهنگی و فردی نیز در میزان این نوع تکلیف تأثیر گذار است (مایر، آلن، ۱۹۹۷:۶۷). در مقایسه با تعهد عاطفی و مستمر، عوامل بسیار کمی به عنوان متغیر های تأثیر گذار بر تعهد هنجاری شناسایی شده اند. طبق نظر آلن و مایر تعهد هنجاری، براساس یک قرارداد روان شناختی بین فرد و سازمان بوجود می آید؛ یک قرارداد روانشناختی که به تعهدات متقابل مربوط می شود. برخی از تعاملات فرد و سازمان را می توان در قالب قراردادهای مذاکره ای^[۱۵۴] که مبتنی بر اصول مبادله اقتصادی اند تقسیم بندی کرد؛ نمونه بارز آن، قرارداد کار است. نوع دیگر، قرارداد رسمی و مکتوب است که می توان آن را قرارداد رابطه ای^[۱۵۵]نامید. قرارداد مذاکره ای واقعی تر بوده و بر مبنای اصول مبادله ای استوار است؛ در عوض قراردادهای رابطه ای، بیشتر انتزاعی و بر مبنای اصول مبادله اجتماعی قرار دارد؛ این مبادله اجتماهی در مرحله جامعه پذیری و ورود فرد به سازمان شکل می گیرد و طی آن انتظارات سازمان از فرد تعیین می گردد. در حالی که قراردادهای مذاکره ای بر تعهد مستمر تأثیر بیشتری دارند، قرارداد رابطه ای بیشتر بر تعهد هنجاری مربوط می شود.
۲-۲-۱۷ پیامدهای مثبت و منفی سطوح متفاوت تعهد سازمانی
تعهد در سطوح پایین، متوسط و بالا ممکن است در سازمان اتفاق بیفتد؛ که هر کدام نتایج بالقوه مطلوب و نامطلوب برای افراد و سازمان را در پی دارد که در ادامه به آن ها اشاره خواهد شد.
۲-۲-۱۷-۱ تعهد سطح پایین
نتایج مثبت برای افراد: تعهد سطح پایین به طور غیر مستقیم نتایج مثبتی هم برای افراد و هم برای سازمان دارد. تعهد کمتر موجبات بروز خلاقیت و نوآوری افراد را فراهم می کند. در محیط توأم با تضاد و عدم اطمینان، کارکنان دارای حداقل تعهد می توانند قوه ابتکار و خلاقیت خود را ارتقا دهند. در سطح پایین تعهد، افراد در جست و جوی بکارگیری جانشین های شغلی دیگر برمی آیند که موجب استفاده کارآمدتر از نیروی انسانی می شود و همچنین می تواند سلامتی روحی افرادی را که سازمان را ترک می کنند در برداشته باشد.
نتایج مثبت برای سازمان: ترک خدمت و غیبت افرادی که تعهد اندکی به سازمان دارند یعنی کارکنانی که هم ناراضی هستند و هم عملکردشان ضعیف است برای سازمان مطلوب می تواند باشد چرا که، خطرات ناشی از حضور آن ها محدود می شود. در غیاب چنین افرادی، نگرش های سایر افراد در سازمان بهبود می یابد و به جای آنان ممکن است کارکنانی با مهارت های جدید وارد سازمان شوند. افراد با تعهد کمتر، ممکن است از سازمان انتقاد و عیب جویی کنند که خود می تواندآثار مثبت بلند مدتی برای سازمان در پی داشته باشد.

 

• . لینن و همکاران، منبع پیشین، ص۹۲٫ ↑

 

• . Dalloz, P: 47, N.640. ↑

 

• . Marvin, Lieberman, op, cit, p: 946. ↑

 

• . Cass. 1^re Civ. 13 nov. 2002, Bull. Civ, I, no. 265, see also: Cass, 1^re Civ, 11 févr. 1986, Bull. Civ. ,I , n. 24, D.1987, Somm.25 ,obs. J.Penneau ↑

 

• . Informed-Consent (2010), Available: http://www.enotes.com/everyday-law-encyclopedia/, P: 2 (Accessed 29 September 2011). ↑

 

• . ناصر کاتوزیان، قواعد عمومی قراردادها، ج۴، چاپ چهارم، تهران، شرکت سهامی انتشار، ۱۳۸۳، ش ۸۴۱ . ↑

 

• . Involuntary Trust ↑

 

• . Confidence ↑

 

• . Patient Autonomy ↑

 

• . Self - Determination ↑

 

• . Benjamin N. Cardozo ↑

 

• . Schloendorff V Society of N.Y, hospital (1973). ↑

 

• ^۶. بلیندا بینت، منبع پیشین، ص۵۹٫ ↑

 

• . لینن و همکاران، پیشین، ص۷۷٫ ↑

 

• . Medical Paternalism ↑

 

• . Simple Consent ↑

 

• . حسن عمید، پیشین، ص ۸۴۴٫ ↑

 

• . قیس بن محمد، آل شیخ مبارک، منبع پیشین، ص ۱۷۸٫ ↑

 

• . سیّد مصطفی، محقّق داماد، منبع پیشین، ص ۱۲۱٫ ↑

 

• . قیس بن محمد، آل شیخ مبارک، منبع پیشین، ص ۱۷۹٫ ↑

 

• . سیّد مصطفی، محقّق داماد، منبع پیشین، ص ۱۲۲٫ ↑

 

• . آخوند خراسانی، به نقل از سیّد مصطفی محقّق داماد، منبع پیشین، ص ۱۲۳٫ ↑

 

• . ماده ی ۳۷ قانون اخلاق پزشکی و بند ۸ ماده ی ۲۲۳ قانون مجازات فرانسه . ↑

 

• . ماده ی ۲۵ قانون پزشکان. ↑

 

• . بخش ۲۴ قانون بیمارستان ها. ↑

 

• . ماده ی ۵ قانون حقوق بیماران و قوانین خاص مانند قانون سقط جنین. ↑

 

• . قانون قرارداد پزشکی. ↑

 

• . بند ۱ ماده ی ۴۰ قانون اخلاق پزشکی و اصل ۲۰ قانون اساسی. ↑

 

• . ماده ی ۱۰ قانون پزشکان مصوّب ۱۹۸۸ و ماده ی ۲ قانون اخلاقیّات انجمن پزشکان ایسلند. ↑

 

• . قانون اخلاق پزشکی. ↑

 

• . ماده ی ۸ قانون اخلاق پزشکی. ↑

 

• . قانون بهداشت مصوب ۱۹۷۳٫ ↑

 

• . بخش ۲۳ قانون شماره ی ۲۰ مصّوب سال ۱۹۶۶٫ ↑

 

• . پاراگراف اول بند ۴۴۰ قانون قراردادهای سوئیس مقرر می دارد: پزشک ملزم است عملکرد خود را به بیمار گزارش دهد و لازم است بیمار، از نوع درمان خود آگاه باشد؛ در غیر اینصورت بیمار می تواند با مراجعه به دادگاه و اثبات این ادّعا که پزشک وظیفه قانونی آگاه سازی را کاملاً انجام نداده است، مطالبه ی خسارت کند. ↑

 

• . لینن و همکاران، منبع پیشین. ↑

 

• . همان منبع، صص ۸۴ و۸۵٫
  ↑

 

• • . برای اطلاع بیشتر ر.ک هنک لینن و همکاران، منبع پیشین، صص ۸۶- ۷۶٫ ↑

 

• . Philippe Le Tourneau et Loic Cadiet, Op.Cit., P: 753, n.3364 (Cass. 1^re Civ. 7 oct. 1998, préc, supra. n. 1901) ↑

 

• . “… Seules l’urgence ou l’impossibilité d’informer peuvent l’en dispenser…" ↑

 

• ۳٫ البته در مواردی حق بیمار برای اعراض از حق خود برای تحصیل اطلاعات محدود می شود. از جمله مواردی که اطلاع رسانی جهت پیشگیری از بیماری های مسری لازم باشد یا زمانی که اطلاعات برای بیمار اهمیت حیاتی داشته باشد به عنوان مثال اطلاع رسانی به بیماری که در یک گروه پر خطر از نظر بیماری های ژنتیکی است. (هنک لینن و همکاران، منبع پیشین، ص۹۲) مورد دیگر آنکه اگرچه پدر و مادران در خصوص کسب اطلاعات ژنتیکی خود آزادی دارند و این حق آنها محسوب می شود اما گرایشات اجتماعی اقتصادی و اخلاقی با فشار به والدین برای انجام آزمایشات و معاینات ژنتیکی و بدست آوردن این اطلاعات قبل از بچه دار شدن سعی در تبدیل این حق به نوعی تکلیف برای افرادی که قصد بچه دار شدن دارند، دارد. در واقع حق فرزند است که سالم متولد شود و این حق تکلیفی را بر دوش والدین بار می کند قبل از تصمیم به بچه دار شدن اطلاعات پزشکی کافی در این زمینه به دست آورند (روزنامه جام جم، سه شنبه ۲۱ اردیبهشت ۱۳۸۹، ۱۶ ساعت آموزش پیش از ازدواج اجباری شد.) ↑

 

• ۱٫ Emergency ↑

 

• ^۲.Therapeutic Privilege ↑

 

• . Waiver ↑

 

• ۴٫ Princeton Insurance (2005), HealthCare Risk Management Department, Publication on HealthCare Risk Management from Princeton Insurance, 609; P: 452 - 9404. ↑

 

• ۵٫ Princeton Insurance, Op, Cit, P: 863. ↑

 

• . بلیندا، بینت، منبع پیشین، ص ۶۵٫ ↑

 

• . سیاوش، شجاع پوریان، منبع پیشین، ص ۲۳۶٫ ↑

 

• . therapeutic privilege ↑

این محدودیت مطمئن می‌سازد که از مجموع تعداد واحد به محصول در دوره زمانی (_gG x_j,a,g,t) T t ضرب در تعداد هر قطعه/ جزء m M که برای تولید یک واحد محصول نهایی (AM_m,g) gG نیاز دارد، معادله مقدا کل هر قطعه/ جزء m M تحویلی از یک یا چند تأمین‌کنده خارجی s S در دوره زمانی (_sS z_s,j,m,t) T t یک یا چند سایت‌های کارخانه j J توسط مراکز جداسازی ـ بازسازی قطعات خود در دوره زمانی (_jJ y_j,j,m,t) T t و یک یا چند پیمانکار فرعی که جداسازی ـ بازسازی قطعات u U در دوره زمانی (_uU y_u,j,m,t) T t انجام می دهند.

محدودیت‌های زیر تضمین ارتباط بین فرایند تولید در مرکز تولید aA و جریان از مراکز توزیع بطور مستقیم به مشتریان، می‌باشد.

۱۱٫۴٫۳
این محدودیت، محدودیتی است که می‌توان اطمینان حاصل نمود مقدار محصول نهایی gG تولید شده در دوره زمانی (x_j,a,g,t) T t برابر است با تمام مقدار توزیع در یک یا چند سایت متوسط iI برای فرایند بیشتر توزیع در دوره زمانی (_iI y_j,I,g,t) T t و بطور مستقیم به یک یا چند مشتری k K در دوره
زمانی (_kK y_j,k,g,t) T t محدودیت‌های تضمین می‌کند که مرکز توزیع bF در هر سایت متوسط iI باید مقدار کافی از هر محصول نهایی gG از فرایند ساخت، برای برآوردن نیاز مشتریان دریافت نماید.
۱۲٫۴٫۳
۱۲٫۴٫۳

جریان ورودی از فرایند ساخت، در یک یا چند سایت کارخانه j J به مرکز توزیع واقع در هر سایت متوسط iI در دوره زمانی (_jJ y_j,I,g,t) T t باید برابر با جریان خروجی به یک یا چند مشتری k K در دوره زمانی (_kK y_i,k,g,t) T t باشد.
محدودیت تقاضا موردنیاز هر مشتری k K در دوره زمانی T t برآورده می کند.
۱۳٫۴٫۳
۱۳٫۴٫۳

از محدودیت‌های بالا حجم فروش کل محصول نهایی gG برای هر مشتری k K اطمینان حاصل می‌گردد که باید برابر با تقاضای مشتری باشد (DP_k,g,t) .
محدودیت‌های جریان معکوس
محدودیت‌های نیازمند این است که نرخ بازده از پیش تعریف شده از هر محصول نهایی gG به‌عنوان مقدار بازگشتی (به‌عنوان مثال سمت چپ از محدودیت ) از هر مشتری k K استفاده گردد.
۱۴٫۴٫۳
۱۴٫۴٫۳

۱۴٫۴٫۳
این مقدار برگشتی براساس کسری از تابع (RC_k,g,t) برای هر محصول نهایی gG برگشتی از مشتری k K محاسبه می‌گردد.
۱۵٫۴٫۳
۱۶٫۴٫۳
محدودیت‌های و به‌منظور اطمینان از ارتباط بین مرکز جمع‌ آوری و جریان‌های ورودی و خروجی از مجموعه مراکز است.
حجم بازگشتی هریک از محصول نهایی gG از همه مشتریان k K به مرکز جمع‌ آوری برای جداسازی و بازسازی بیشتر قطعات توسط محدودیتهای تضمین می‌گردد.
۱۵٫۴٫۳
۱۵٫۴٫۳

محدودیت‌های جهت اطمینان از بازگشت محصول نهایی gG از یک یا چند مشتری k K به مرکز جمع‌ آوری واقع در هر سایت متوسط iI در دوره زمانی (_kK y_k,t,g,t) T t بایستی برابر محصول نهایی gG بازگشتی که از یک یا چند مجموعه مراکز جداسازی ـ بازسازی قطعات قرار گرفته در سایت‌های کارخانه j J در دوره زمانی (_jJ y_i,j,g,t) T t و یک یا چند پیمانکار فرعی که جداسازی ـ بازسازی قطعات u U در دوره زمانی (_uU q_i,u,g,t) T t انجام می‌دهند.
۱۵٫۴٫۳
حجم هریک محصول نهایی gG برگشتی برای فرایند جداسازی ـ بازسازی قطعات در هر سایت کارخانه j J محدودیت های آن را تضمین می‌کند.
۱۶٫۴٫۳

۱۶٫۴٫۳
جریان ورودی از یا چند مشتری (_kK y_k,j,g,t) k K از یک یا چند مجموعه مراکز جمع‌ آوری واقع در سایت‌های متوسط iI (_iI y_i,j,g,t) که مرکز جداسازی ـ بازسازی قطعات aR واقع در هر سایت کارخانه j J در دوره زمانی T t بایستی مساوی با مقدار جداسازی و بازسازی قطعات در دوره زمانی (x_j,a,g,t) T t باشد.
۱۷٫۴٫۳
به همین ترتیب، محدودیت‌های ایجاد شرایط لازم کل جریان خروجی قطعات/ اجزاء mM قابل استفاده مجدد از مرکز جداسازی ـ بازسازی aR می‌باشد.

۱۷٫۴٫۳
این محدودیتها تصریح می‌کنند که قطعات/ جزاء mM قابل استفاده مجدد از محل مرکز جداسازی/ بازسازی قطعات از هر سایت کارخانه j J در دوره زمانی(_jJ y_j,j,m,t) T t را ترک می‌کنند بایستی با مقدار قابل استفاده مجدد برابر باشد، ‌یعنی مقدار قطعات/ اجزاء mM حاصل از جداسازی و بازسازی قطعات محصول نهایی gG بازگشتی در دوره زمانی (_gG x_j,a,g,t RM_m,g) T t ضربدر یک بخش FR_g,t از قطعه / جزء دارای کیفیت رضایت‌بخش در دوره زمانی T t است.
درنهایت، جریان قطعات/ اجزاء m M قابل استفاده مجدد از جداسازی و بازسازی توسط هر پیمانکار فرعی خارجی u U توسط محدودیت‌های زیر را می‌توان تضمین نمود.

۱۸٫۴٫۳
محدودیت‌های به اجرا درمی‌آورد قطعات قابل استفاده که تعداد قطعات/ اجزاء m M جداسازی شده و بازسازی شده از محصول نهایی gG ‌ بازگشتی که از یک یا چند مشتری k K ارسال گردیده، و از یک یا چند سایت متوسط iI توسط فرایند جمع‌ آوری در مرکز جمع‌ آوری خود را به هر پیمانکار فرعی جداسازی/ بازسازی قطعات u U در دوره زمانی T t (به‌عنوان مثال سمت چپ محدودیت (۱۸ـ۵)) ضرب در بخشی از FR_g,t باید برابر با همه قطعات/ اجزاء mM قابل استفاده مجدد به یک یا چند سایت کارخانه j J پیمانکار فرعی u U برای فرایند تولید درمرکز تولید خود را در دوره زمانی (_jJ y_u,j,m,t) T t.
۱۸٫۴٫۳

۳-۴-۲-۴-۲- محدودیت‌های ظرفیت

جابجایی ظرفیت و توسعه محدویت‌ها

علّت این آشفتگی در تعبیر، باید اقتباس قانون­گذار از قانون مدنی فرانسه (ماده ۱۱۰۹) باشد.^[۶۸۷] باید این ماده در قالب دو بند یا دو ماده نوشته می­شد. برخی از حقوق­دانان گفته­اند رضا اشتیاق به ایجاد و قصدِ انشاء ایجاد امر متصوّر است. ایشان در ادامه مدعی می­شوند در عقد آن­چه موضوع قصد قرار می­گیرد همان موضوع رضا است.^[۶۸۸] این تعبیر اگر­چه عموماً درست است اما در برخی موارد مانند معامله اکراهی صادق نیست چراکه موضوع قصد در معامله اکراهی، موضوع رضا نیست و به همین جهت معامله را غیر نافذ می­دانیم. برخی دیگر از بزرگان حقوق گفته­اند «… بنابراین نظریه، که مورد قبول فقهای امامیه و حقوق­دانان ایران است رضا را با قصد نباید اشتباه کرد؛ ممکن است کسی قصد انجام معامله داشته ولی رضا نداشته باشد، مثلاً هرگاه کسی در اثر تهدید به قتل حاضر به فروش خانه خود شود و به محضر برود و سند انتقال را امضاء کند، قصد انشاء معامله را داشته، اما فاقد رضا بوده و به تعبیر دیگر رضایش معیوب است و ازاین­رو معامله وی غیر نافذ است».^[۶۸۹] ایشان سپس در پاورقی گفته­اند فقها اکراه را مانع وجود رضا می­دانند درحالی­که قانون مدنی و حقوق­دانان جدید اکراه را از عیوب رضا می­دانند. ایشان بعد از این تصریح می­ کنند این اختلاف یک اختلاف لفظی است.

به نظر ما فقدان رضا با عیب رضا کاملاً متفاوت است و نباید این دو را یکی انگاشت و یا اختلاف میان آن دو را لفظی دانست. درواقع اکراه مانع تحقق رضا می­گردد و رضایی وجود ندارد که آن­را متصف به رضای معیوب کنیم. چنان­که دیدیم رضا از مفاهیم مشکّک است و قابل اتصاف به کم یا زیاد ­بودن می­باشد. لذا رضا برخلاف قصد دایر مدار وجود یا عدم نیست بلکه علاوه­بر وجود و عدم می ­تواند دارای وجود ناقص (معیب) و یا کامل باشد. این­که رضا در چه حدی کامل تلقّی می­ شود یا ناقص محسوب می­ شود؟ و معیار آن چیست؟ خود بحث دیگری است، اما این­که میان رضای ناقص و فقدان رضا اختلاف وجود دارد جای هیچ شکّی نیست.
اکراه مانع رضا می­ شود، درحالی­که برخی اشتباهات رضا را معیوب و ناقص می­ کنند. در معامله اکراهی رضا از اساس وجود ندارد و بلکه اصولاً اکراه واقع می­ شود تا معامله به­رغم بی­میلی و فقدان رضا منعقد شود. این درحالی است که در معامله­ای که در وصف موضوع آن اشتباه شده است، رضا وجود دارد لیکن پس از کشف اشتباه، معامل متوجه معلول بودن رضای خود می­ شود؛ لذا ضمانت اجرای آن نه عدم نفوذ و بلکه خیار است. رضا چون مستقل از قصد است می ­تواند بدون آن­که منجر به قصد انشاء شود در قلب حاصل شود.
برخی حقوق­دانان با بیان این­که چنین رضایی هیچ اثر حقوقی ندارد مثالی را ذکر می­ کنند که برخلاف نظر ایشان مستلزم اثر حقوقی (منع ضمان منافع زمین) می­باشد.^[۶۹۰] به نظر می­رسد رضا چون قدرت خلق هیچ نوع ماهیت حقوقیی را ندارد و اصطلاحاً خلاّق نیست، نمی­تواند بدون تحقق قصد، آثار حقوقی معمول را داشته باشد. درواقع این قصد است که خلاّق و بنّاء است و رضای بدون قصد خلّاقیتی هم ندارد و البته این امر به این معنا نیست که رضا درهرحال هیچ اثری ندارد بلکه رضا وجودش می ­تواند شرط نفوذ و کمالش می ­تواند شرط لزوم باشد. در معامله اکراهی و نیز فضولی اعلام رضای مکرَه و اصیل به­منزله زندگی نو بخشیدن به عمل حقوقی غیر نافذ است. وانگهی رضا می ­تواند موجب اباحه انتفاع شود ولو آن­که قصدی واقع نشده باشد. برخی حقوق­دانان با اعتراف به این­که رضا درصورت وجود برخلاف قصد می ­تواند سالم یا معلول باشد مدعی شده ­اند که در هر صورت قصد در رضا مستتر است و برعکس اگر رضا نباشد قصد هم وجود نخواهد داشت. ایشان معتقدند ابتدا قصد به ­وجود می ­آید و سپس رضا ممکن است به آن اضافه گردد یا نگردد، در حالت اخیر بر قصد آثاری مترتب نخواهد بود.^[۶۹۱] به نظر می­رسد ایشان اصلاً درک درستی از قصد و رضا نداشته­اند، چراکه نه­تنها همیشه قصد در رضا مستتر نیست بلکه چنین نیست که اگر رضا نباشد قصد هم نخواهد بود. وانگهی عادتاً ابتدا رضا در نفس حاصل می­ شود و سپس قصد واقع می­ شود. حتی اگر عبارت ایشان را نازل به معامله اکراهی یا فضولی بدانیم، چنین نیست که اگر رضا به قصد ملحق نشود، قصد انشاء فضولی یا مکرَه هیچ اثری ندارد، بلکه حداقل اثر آن ضمان فضول در قبال مشتری برای رد ثمن و یا احیاناً جبران خسارت (درصورت جاهل بودن مشتری به فضولی بودن معامله) می­باشد (ماده ۲۶۳ ق. م).
شاید گفته شود میل حاصل از دخالت منشاء خارجی (اکراه) را می­توان نوعی رضا تلقّی کرد که با لحاظ فشار خارجی در مرحله سنجش حاصل می­گردد،^[۶۹۲] لذا در معامله اکراهی هم رضا ولو به­ صورت معلول وجود دارد. بی­گمان اگر این ایراد پذیرفته شود، اشکال در سایر معاملات غیر نافذ مانند معامله سفیه، فضول و نیز صغیر ممیّز به­ صورت قوی­تری مطرح می­باشد، چراکه در همه این­ها، فرد معامله­کننده دارای نوعی رضا می­باشد. باید گفت پاسخ این ایراد در توجه به انواع رضا نهفته است. چنان­که می­دانیم رضا و شوق بر دو نوع است؛^[۶۹۳] رضا و میل طبعی و خود جوش و رضایت و میل عقلی.^[۶۹۴] آن­چه برای نفوذ اعمال حقوقی لازم است رضا و میل طبعی و خود جوش است و نه رضای عقلی که در حالت اکراه هم وجود دارد. آن­چه از معنای لغوی و عرفی رضا (خشنودی، اشتیاق و …) فهمیده می­ شود و نیز مدّنظر شارع است (الّا أن تکون تجاره عن تراضٍ،^[۶۹۵] لا یحلّ مال امرءٍ الّا بطیب نفسه^[۶۹۶] و …) نیز همین معنای طبعی و خود جوش رضا است و اعتقاد به اعم­ بودن رضا از شوق طبعی و عقلی^[۶۹۷] که به نظر ما از دیدگاه جمهور و مشهور فقهای امامیه نادرست است منجر به عدم کفایت ادله شرعی فوق برای عدم نفوذ معامله اکراهی می­گردد.
عدم تفطّن بر تفاوت رضای طبعی و عقلی منجر به سوء تفاهم­های دیگری نیز شده است. از جمله چنان­که دیدیم برخی حقوق­دانان^[۶۹۸] معتقدند که اگر رضا نباشد قصد هم وجود نخواهد داشت. برخی اساتید بزرگ کشور نیز به­نحوی دیگر دچار سوء تفاهم شده ­اند. ایشان می­گویند «فقدان کامل رضا با نبود قصد ملازمه دارد، زیرا تا ذهن به انتخاب و تصدیق نپردازد، نمی­تواند امری را انشاء کند، ولی هرگاه انتخاب به­درستی و در محیط آزاد انجام نشود، بر مبنای آن ممکن است قصد انشاء محقق شود و عقدی ناقص به ­وجود آید که دلیل عدم نفوذ آن عیب «رضا» است. در زبان عرفی در هر دو مورد گفته می­ شود شخص راضی نیست. لیکن در اصطلاح حقوقی، باید بین فقدان رضا و عیب آن تفاوت گذارد».^[۶۹۹]
آری اگر رضا را در اصطلاح فقهی و حقوقی اعم از رضای طبعی و عقلی بدانیم، فقدان کامل آن مستلزم نبود قصد است، درحالی­که رضا مصطلح در فقه و حقوق که از حقیقت شرعیه و متشرعه نیز برخوردار است همان رضای طبعی و خود جوش است. فقدان چنین رضایی (رضای طبعی) برخلاف نظر ایشان، استلزامی با فقدان قصد ندارد، بلکه این رضای طبعی است که صددرصد منافات با اکراه (محیط غیر آزاد) دارد و چنین نیست که ایشان مدعی شوند رضا درصورت اکراه وجود دارد اما معیوب است. اگر این ادعای ایشان را که «رضا درصورت اکراه وجود دارد اما معیوب است» بپذیریم، ایشان باید میان این عیب رضا و سایر عیوب رضا مانند اشتباهی که منجر به حق خیار می­ شود قائل به تفاوت باشند، چراکه ضمانت اجرای حقوقی اولی عدم نفوذ است، درحالی­که ضمانت اجرای دومی حق خیار می­باشد؟ بنابراین باید آن­چنان که ایشان می­گویند میان فقدان رضا و عیب آن تفاوت نهاد، اما نه به این صورت که فقدان آن باعث بطلان^[۷۰۰] و عیب آن باعث عدم نفوذ گردد، بلکه به این صورت که فقدان آن باعث عدم نفوذ و عیب آن باعث حق خیار می­ شود. اصولاً رضای طبعی جزو ارکان مقوّم عمل حقوقی نیست که اگر آن محقق نشود عمل حقوقی هم پا به جهان حقوق نخواهد گذاشت، بلکه شرط نفوذ عمل حقوقی می­باشد.^[۷۰۱] البته وجود رضای عقلی شرط تحقق قصد و بالطبع شرط ایجاد عمل حقوقی می­باشد ولیکن رضایی که در معامله اکراهی از میان می­رود نه رضای عقلی که رضای طبعی است.
به­نظر می­رسد عدم توجه ایشان به این دو رضا، منجر به این برداشت نادرست شده است، هر­چند­که برخی محققین^[۷۰۲] علت این برداشت نادرست را پندار مبنایی ایشان درخصوص وحدت طلب و اراده دانسته ­اند.^[۷۰۳] البته شاید التزام به وحدت طلب و اراده زمینه­ ساز این عقیده باشد چراکه نسبت به نظریه استقلال طلب و اراده، نظریه وحدت هماهنگ­تر با عقیده این استاد دانشمند باشد ولیکن چنین نیست که هر کسی که معتقد به نظریه وحدت طلب و اراده باشد، چنین نتایجی را بپذیرد. وانگهی چنان­که دیدیم طرفداران نظریه وحدت نیز مانند آخوند خراسانی برای خود دلایل موجهی دارند و به­نوعی از آثار تفکیک برخوردار هستند.^[۷۰۴]
در حقوق فرانسه ماده ۱۱۰۸ قانون مدنی چهار شرط را برای اعتبار قرارداد لازم و اساسی می­داند. اولین این شرایط رضایت طرفی است که خود را متعهد می­ کند.^[۷۰۵] ماده ۱۱۰۹ این قانون نیز مقرر می­دارد که اگر رضا ناشی از اشتباه، اکراه یا تدلیس باشد، فاقد اعتبار است.^[۷۰۶] رضایت در این ماده ترجمه کلمه «Consentment» می­باشد که برخی به اشتباه آن­را رضا ترجمه کرده ­اند.^[۷۰۷] رضایت که برخی اوقات از آن به اراده «Volonté» یاد می­ شود معادل اراده در حقوق ما است؛ با این تفاوت که فرانسویان برخلاف ما اراده را مشتمل بر قصد و رضا نمی­دانند. به همین دلیل ایشان برخلاف حقوق ما ضمانت اجرای اشتباه و تدلیس و اکراه را یکی می­دانند (ماده ۱۱۰۹ ق. م. ف). از آن­جا که برای تشکیل هر عقدی دو اراده نیاز است بند یک ماده ۱۱۰۸ به­حق از جانب حقوق­دانان فرانسه مورد انتقاد قرار گرفته است. ازهمین­رو برخی نویسندگان فرانسوی در مقام توجیه این مقرره گفته­اند که برخلاف زبان جاری که رضایت به­معنای اراده و میل شخصی است، در زبان حقوقی رضایت به­معنای توافق دو یا چند اراده می­باشند.^[۷۰۸]
عدم تفکیک قصد و رضا باعث ایجاد اختلافات زیادی در حقوق فرانسه درمقایسه با حقوق ایران شده است اما اغراق در این خصوص که همه اختلافات را ناشی از این تفکیک و عدم تفکیک بدانیم چندان موجه نیست، چراکه به‌عنوان مثال در حقوق فرانسه اصولاً اراده یک­جانبه الزام­آور نیست درحالی­که در حقوق انگلیس اراده یک­جانبه نیز می ­تواند ایجاد تعهد کند، درحالی­که در هر دو نظام حقوقی میان قصد و رضا تفکیکی ایجاد نشده است. با­این­حال برخی حقوق­دانان فرانسوی^[۷۰۹] خواسته­اند با کلمه «Intention» به­معنای قصد و نیّت و عزم به­نوعی اشاره­ای به قصد و نیز رضا داشته باشند.^[۷۱۰] هم­چنان‌که برخی دیگر از ایشان در مقام تحلیل اراده به تفکیک بین این دو موجود نفسانی اشاره کرده ­اند.^[۷۱۱] درهرحال چون اراده در حقوق فرانسه و انگلیس مانند قصد در حقوق ایران نقش خلاّق دارد و درواقع از دو جزو تفکیک شده در حقوق ما، به قصد بیشتر نزدیک است، در ذیل قصد اندکی به بررسی وضعیت آن در نظام حقوقی این دو کشور می­پردازیم.
ب- قصد
قصد در لغت از جمله به­معنای «استقامه الطریقه»،^[۷۱۲] «إتیان الشیء»^[۷۱۳] و «السمت و الطریق»^[۷۱۴] به­کار رفته است. در مفهوم اصطلاحی می­توان گفت آخرین جزو اراده که بعد از رضا با اختیار ناشی از نفس حاصل می­ شود و منجر به ایجاد موجودی اعتباری می­ شود. برخی در تعریف اصطلاحی قصد گفته­اند «عزمی که متوجه به انشای التزام و تعهد است».^[۷۱۵] البته اگر­چه غالباً منشاء قصد نوعی التزام و تعهد را در بردارد لیکن نباید چنین پنداشت که همیشه منشاء قصد منجر به تعهد و التزام می­گردد. به‌عنوان مثال در عقود یک تعهدی مانند عقد هبه غیر معوّض، متّهب له اگر­چه برای وقوع عقد هبه باید هبه را قبول کند و قبول نوعی انشاء قصد یا قصد انشاء است ولیکن هیچ التزام و تعهدی متوجه او نیست. حتی التزام به خود عقد هم برای او وجود ندارد چراکه هبه از طرف متّهب، عقد جایز تلقی می­ شود. قصد باید به­نوعی ابراز شود^[۷۱۶] و به­تعبیر آیت­الله خویی باید توأم با مبرِز خارجی باشد.
چنان­که گذشت قصد ملازم رضا نیست هم­چنان‌که به­اعتقاد بسیاری از متکلّمین و اصولیین تحقق اراده (رضا) تلازمی با تحقق طلب (قصد) ندارد. عمده برهان نائینی بر رد نظر آخوند (وحدت اراده و طلب، قصد و رضا) این بود که انبعاث حاصل نمی­آید مگر با بعث و بعث از مقوله فعل است درحالی­که اراده (رضا) از اوصاف نفسانی است، برخلاف طلب (قصد) که از افعال نفسانی است. اعتقاد به لزوم عنصر دیگری بعد از اراده به نام طلب و تفکیک ماهیت آن­ها به صفت و فعل انسانی دلالت بر این دارد که رضا امری درونی صرف است درحالی­که قصد اگر­چه امری درونی است اما باید به­نوعی ابراز شود، چراکه نوعی فعل نفسانی و نه صفت نفسانی صرف است. در یک عمل حقوقی متعلَّق قصد می ­تواند چندین چیز باشد. قصد می ­تواند به لفظ یا عمل فیزیکی، به­معنای لفظ یا عمل فیزیکی و نیز به انشاء و ایجاد یک مفهوم اعتباری تعلق یابد. آن قصدی از قدرت خلّاقه برخوردار است که هدفش انشاء و ایجاد یک مفهوم اعتباری باشد؛ به­تعبیر دیگر برای ما قصد انشاء مهم است، لذا قصد لفظ (هازل) و قصد معنای لفظ (کسی که صرفاً خبر از رضای خود برای انجام معامله می­دهد) از نظر ما قصد خلّاق و معتبر نیست. این­که حقوق­دانان نیز در تعریف قصد گفته­اند «ایجاد عمل حقوقی در عالم ذهن که گاهی از آن به قصدِ انشاء تعبیر می­ کنند»^[۷۱۷] یا «ایجاد امر متصوّر»^[۷۱۸] و مانند آن مویّد این نوع قصد است.
باید دانست قصد تنها ماهیت موجود اعتباری را ایجاد می­ کند. این موجود اعتباری بسته به مورد می ­تواند ایجاب یا قبول باشد. از تلاقی این دو موجود اعتباری عقد و قرارداد متولّد می­ شود. همچنین باید دانست قصد متعاملین نمی­تواند آثار معامله را ایجاد کند، بلکه قصد ایشان تنها ماهیت حقوقی خاصی را ایجاد می­ کند که این ماهیت حقوقی خود، بسته به اقتضاء، آثار حقوقی خاص خود را دارد. قصد برای خلق یک موجود اعتباری بجز تحقق خودش نیاز به هیچ شرطی ندارد.
بنابراین اگر قصد محقق شد ایجاب یا قبول نیز که دو موجود اعتباری اصلی حقوقی هستند همیشه محقق می­ شود. تحقق قصد حتی منوط به رضا نیست. کافی است شخصی چیزی را واقعاً بخواهد ولو رضایت قلبی و طبعی (و نه عقلی) نسبت به آن نداشته باشد و آن­را با قصد انشاء به ­وجود بیاورد. سرّ این­که اشتباه برخی اوقات (اشتباه در خود موضوع و در شخص طرف معامله و در اوصاف اساسی آن­ها و …) باعث بطلان معامله می­ شود، این است که چنین اشتباهی قصد را نابود می­ کند؛ علی «الف» را واقعاً می­خواسته ولیکن به اشتباه «ب» را معامله می­ کند. درواقع او چون قصد «ب» را نداشته یکی از دو عنصر اصلی عقد (ایجاب یا قبول) نیز منتفی می­ شود و در نتیجه معامله باطل می­ شود. برخلاف قصد که جز تحقق واقعی خودش شرط دیگری ندارد، قصد طرفین برای این­که مؤثر باشد و بتواند موجود حقوقی به نام بیع، اجاره و… را ایجاد کند نیاز به شرایطی دارد که توافق دو اراده یکی از این شرایط است. اشتباه گاهی به­رغم این­که هر یک از دو قصد به­تنهایی واقعاً وجود یافته­اند، مانع تحقق عقد می­ شود و آن آن­جایی است که اشتباه مانع توافق دو اراده می­ شود. علت این­که تطابق ایجاب و قبول به‌عنوان یک مبنای مستقل برای اشتباه در موضوع قرارداد و در عرض مبانی مبتنی بر اراده، مورد بحث قرار گرفته است نیز همین است. درواقع این مبنا مبتنی بر اراده (قصد و رضا) نیست بلکه مبتنی بر فقدان یکی از شرایط لازم برای تأثیر دو قصد می­باشد. این مبنا فرع بر تحقق اراده سالم است. هم­چنان‌که توافق دو اراده از مهم­ترین شرایط تأثیر قصد طرفین است به­نحوی­که برخی از شرایط دیگر مانند موالات ایجاب و قبول و یا زمان و مکان تشکیل عقد به این شرط برمی­گردد، قصد هم از مهم­ترین شرایط عقد می­باشد؛ چراکه شرایط دیگر مانند اهلیت طرفین و جهت معامله به­نوعی به این شرط برمی­گردد.
در قانون مدنی قصد در مواد متعددی به­کار رفته است. در برخی مواد قصد به­ صورت ترکیب اضافی مانند قصدِ تبرّع (مواد۳۳۶ و ۷۲۰) و قصدِ رجوع (ماده۱۱۴۹) به­کار رفته است. قصد در این ترکیبات نوعاً به­معنای نیّت است و چون در آن­ها قوه خلّاقه وجود ندارد، خارج از بحث ما هستند. قصد موردنظر ما همان قصدی است که قوه خلّاقه دارد (مانند مواد۱۹۲، ۱۹۳، ۱۹۵ و …) و در قانون نیز از آن به قصدِ انشاء (ماده۱۹۱ و ۱۹۴) یاد شده است. اکنون با توجه به مباحث مطرح شده به مقایسه قصد و رضا به­عنوان دو عنصر اصلی اراده می­پردازیم تا بتوانیم در ورای این مقایسه علاوه­بر شناخت بیشتر قصد به تحلیل بهتری از اثر اشتباه در اراده برسیم.
- رضا چون یک کیف نفسانی است عنصری مشکّک می­باشد که علاوه­بر آن­که متّصف به بود و نبود می­ شود با کم یا زیاد نیز می­توان آن­را توصیف کرد، برخلاف قصد که چون یک فعل نفسانی است عنصری منجّز و قاطع است و دائر مدار وجود یا عدم است.
- رضا چون یک کیف نفسانی است نیازی به ابراز ندارد، هر­چند­که می ­تواند مستقل از قصد ظهور و بروز خارجی داشته باشد، درحالی­که قصد باید به­نوعی ابراز شود و الاّ در همان محدوده رضا باقی می­ماند. چنان­که خواهیم دید لزوم ابراز و اعلام قصد مخصوص عقود نیست بلکه در ایقاعات هم قصد باید توأم با مبرز خارجی باشد، چراکه شرط تأثیر قصد این است که پا به عرصه حقوق بگذارد تا دارای اثر حقوقی گردد. تفصیل این بحث را در اراده ظاهری و باطنی پی خواهیم گرفت.
- رضا چون یک کیف نفسانی است می ­تواند خلق تصوّر ذهنی بکند اما از خلق موجود اعتباری حقوقی عاجز است. چراکه خلق چنین موجودی در عالم خارج ولو به­ صورت اعتباری از مقوله بعث و ایجاد است و کیف نفسانی قادر به بعث و ایجاد است. بنابراین قصد برخلاف رضا دارای قوه خلّاقیت است. شاید لزوم ابراز قصد هم به همین قوه برمی­گردد؛ به این صورت که تا قصد، خلّاق نباشد ابراز نمی­ شود و تا ابراز نشود خلاّق نمی ­باشد. به نظر می­رسد میان خلّاقیت و لزوم ابراز قصد تلازم عقلی و منطقی وجود دارد.
- قصد رکن و عمود خیمه هر موجود اعتباری حقوقی است. این موجود اعتباری بدون قصد هیچ و باطل است، درحالی­که رضا از چنین وضعی برخوردار نیست و فقدان آن باعث عدم نفوذ و نقصان آن باعث حق خیار می­ شود.
- قصد لحظه­ای (آناً ما) ایجاد می­ شود و مقتضی آن اثر خود را که انشاء و ایجاد است بلافاصله خلق می­ کند و مانند تیری که از چله کمان خارج می­ شود دوباره قابل برگرداندن نیست. لذا بعد از قصد نمی­ توان آن­را از میان برد و نادیده گرفت مگر با قصد دیگر مانند قصد فسخ (درصورت حق فسخ) و یا قصد اقاله (درصورت امکان اقاله). اما رضا وجودش استمرار در زمان دارد. اباحه و منع انتفاع نیز با این وصف رضا قابل توجیه است. رضا نه­تنها از وجودی استمراری بهره می­برد بلکه می ­تواند برخلاف قصد به افعال گذشته، حال و آینده تعلق بگیرد. نه­تنها فرد می ­تواند مدتی از یک معامله راضی باشد و بعد از مدت­ها از آن ناراضی گردد (استمرار زمانی رضا) بلکه فرد می ­تواند در معامله فضولی و اکراهی رضایت به معامله گذشته دهد یا از اکنون برای انجام معامله­ای در آینده اعلام آمادگی و رضایت کند و به وکیل خود وکالت در ایجاب یا قبول معامله­ای در آینده بدهد. در این حالت اگر قبل از معامله وکیل عزل شود تا آن معامله انجام نشود، رضایت هم قهراً از بین می­رود. رضا مادام که با قصد گره نخورده قابل رجوع است، اما قصد به­هیچ­وجه بعد از ایجاد قابل پس­گرفتن نیست مگر قصد جدیدی شده باشد. برخلاف رضا قصد فقط به افعال جاری تعلق می­گیرد. حتی اگر شما بخواهید ایجاب خود را معلّق بر امری در آینده کنید باید از صیغه ماضی استفاده کنید و بگویید خانه­ام را به شما فروختم به شرط آن­که مثلاً فلان واقعه اتفاق بیافتد. درواقع قصد نمی­تواند با صیغه آینده (مضارع) انشاء شود بلکه حتماً باید با صیغه ماضی انشاء شود. شاید ایراد شود صیغه ماضی دلالت بر گذشته دارد و قصد نباید به امری در گذشته تعلق بگیرد؟ باید گفت صیغه ماضی مانند فروختم، خریدم، اجاره دادم و… دلالت بر وصف قطعی بودن قصد می­ کند و نه این­که آن­را به امری در گذشته، قبل از وقوع قصد، ارتباط می­دهد. بنابراین فروختم یعنی الان قطعاً و تحقیقاً فروختم.
بنابراین اگر اراده به­منزله خانه­ای خیمه­ای باشد، اساس و عمود آن قصد است و چادر و خیمه آن رضا است. این عمود باید ظهور و بروز خارجی داشته باشد (فعل نفسانی و لزوم ابراز) و محکم و مستحکم باشد (تنجیز)، در یک لحظه مشخص برپا شود (آنی بودن و تعلّق آن به زمان حال) و به­محض برپا شدن این عمود، خانه شکل می­گیرد (خلّاقیت). خانه­ای که بدون این عمود باشد، دیگر خانه نیست (بطلان). درحالی­که خیمه این خانه هم­چون چتری شیشه ­ای و شفاف و ظریف (کیف نفسانی و عدم لزوم ابراز)، از ابتدا تاکنون و تا آینده (استمرار و تعلّق آن به سه زمان) بر فراز این عمود کشیده شده و می­ شود. این خیمه اساس خانه نیست (عدم خلّاقیت)، بلکه شرط کمال و آسایش آن است (شرط نفوذ و لزوم)، خیمه­ای که می ­تواند بسته به مورد به­اندازه کافی گسترده باشد (رضای کامل)، یا کوتاه و نازک باشد (رضای ناقص) یا اصلاً وجود نداشته باشد (رضای معدوم).
چنان­که دیدیم در حقوق فرانسه قصد و رضا مانند حقوق ایران از هم تفکیک نشده است و از کلمات رضایت (Consentment)، اراده (Volonté) و قصد و نیّت (Intention)^[719] در این خصوص استفاده شده است. حقوق­دانان فرانسوی نوعاً به تبع ماده ۱۱۰۸ ق. م. ف شرایط تشکیل قرارداد را در چهار بخش رضایت،^[۷۲۰] اهلیت،^[۷۲۱] موضوع^[۷۲۲] و جهت^[۷۲۳] مورد بحث قرار می­ دهند. در بخش نخست (رضایت) ایشان بدون توجه به تفکیک قصد و رضا ذیل عنوان وجود رضایت^[۷۲۴] به بحث­های مختلفی مانند ایجاب،^[۷۲۵] قبول،^[۷۲۶] تلاقی اراده­ها^[۷۲۷] می­پردازند. سپس ذیل عنوان سلامت و درستی رضایت،^[۷۲۸] عیوبی که سلامت رضایت (اراده) را به خطر می­ اندازد، یعنی اشتباه،^[۷۲۹] تدلیس^[۷۳۰] و اکراه،^[۷۳۱] را مورد بررسی قرار می­ دهند.
دوگی،^[۷۳۲] حقوقدان فرانسوی با تحلیل روانی اراده اگر­چه بر لزوم تبعیت عقد از اراده باطنی تأکید می­ کند ولیکن نظریه حاکمیت اراده را مورد نکوهش قرار می­دهد. از نظر وی برای تحقق عمل حقوقی، اراده باید مراحلی را طی کند.
مرحله نخست مرحله ادراک یا تصوّر^[۷۳۳] است که وجه تمایز اعمال ارادی از اعمال واکنشی غیر ارادی است. تصوّر، شرط لازم هر کار ارادی است. اهمیّت این مرحله در همه کارهای ارادی یکسان نیست. در اعمالی که تنها شرایط اجرای قانون را فراهم می ­آورد^[۷۳۴] ناچیز است، درحالی­که در اعمال تأسیسی یا شخصی^[۷۳۵] این مرحله نقش اساسی دارد. از نظر دوگی شرایط و ارکان و آثار عمل حقوقی، موضوع تصوّری است که در ذهن به ­وجود آمده تا شخص آن مفاهیم را درک و طلب کند. به نظر می­رسد دوگی این مرحله را با مرحله تصدیق و سنجش خلط کرده است. از نظر وی تصوّرات محصول اراده نیستند بلکه مقدمه و محرِّک ذهن به­شمار می­آیند.
مرحلۀ دوم مرحله تدبّر و تصمیم است. تصوّرات مختلف تا زمانی که به تصمیم نیانجامد، پیوسته به ذهن خطور می­ کند. قبل از انتخاب، سود و زیان عمل حقوقی سنجیده می­ شود و شخص موضوع بی­واسطه (حرکت اعضای آدمی که می ­تواند درونی یا بیرونی باشد) و باواسطه (آثار حقوقی) کار ارادی و نیز هدف محرّک^[۷۳۶] را در نظر می­گیرد. مراد از این هدف، جهت معامله است. این جهت از یک طرف با انگیزه محرِّک^[۷۳۷] و از طرف دیگر با موضوع اراده متفاوت است. برخلاف موضوع بی­واسطه اراده که در عمل مادی جلوه می­ کند جهت تنها جنبه روانی دارد و لذا کمتر مورد توجه حقوق­دانان قرار می­گیرد. اما درخصوص اهمیّت جهت باید گفت تا جهت در ذهن ثابت و روشن نشود نه انتخابی و نه تصمیمی صورت نمی­گیرد. بر طبق بسیاری از قوانین و به­ ویژه قانون مدنی فرانسه جهت نامشروع باعث بطلان عمل حقوقی می­ شود و جهت نامشروع از این حیث که با قانون مخالف است مانند نامشروع­ بودن موضوع معامله، سببی برای بطلان تلقّی می­ شود.
مرحله سوم مرحله اجرا و اعلام اراده است. این مرحله برخلاف مرحله­های قبلی که صرفاً ارزش اخلاقی دارد، دارای ارزش حقوقی و اجتماعی است.^[۷۳۸] در حقوق فرانسه نیز کسی که فاقد قصد باشد مانند مجنون و مست نمی­تواند اراده­ای درست انشاء کند. بر حسب نظر دادگاه دیجون در ۲۸ آوریل۱۹۳۱ «اراده سالم و درک­کننده نمی­تواند از شخصی صادر شود مگر آن­که آن شخص از سلامت عقلانی کامل برخوردار باشد».^[۷۳۹]
اما در حقوق انگلستان برای تشکیل هر قراردادی باید یک ایجاب از جانب فردی برای فرد دیگر و قبول آن ایجاب از جانب فرد اخیر وجود داشته باشد. صرف بیان قصد یک فرد یا اعلام رضایت او برای ورود به مذاکرات، ایجاب محسوب نمی­ شود و نمی­تواند مورد قبول واقع شود به­نحوی­که یک قرارداد معتبری را تشکیل دهد.^[۷۴۰] در این نظام حقوقی نیز به خلّاق بودن اراده و لزوم اعلام آن، البته متفاوت از حقوق ما توجه شده است. حقوق­دانان انگلیسی به­خاطر روحیه عمل­گرای خود کمتر وارد بحث­های تحلیلی مربوط به اراده شده ­اند. ایشان ذیل عنوان «تشکیل قرارداد»^[۷۴۱] عمدتاً به ایجاب و قبول و شرایط آن دو می­پردازند.^[۷۴۲] به­رغم محدودیت­های عملی اراده در این حقوق، مانند نظم عمومی و مصلحت­های اجتماعی، بحث علمی مستقلی در متون حقوقی دانشگاهی ایشان درخصوص این محدودیت­ها به چشم نمی­خورد. این امر می ­تواند ناشی از ویژگی اصلی این حقوق، یعنی مبتنی بر رویه قضایی بودن آن باشد.
با­این­حال در خلال نوشته­ های حقوقی ایشان، درخصوص اراده مطالبی یافت می­شودکه به­زیبایی مصلحت­های فرای اراده را توجیه می­ کند. در تاریخچه اشتباه در حقوق انگلستان دیدیم که در قرون اولیه میلادی اصولاً اراده به شکل امروزی آن به­رسمیت شناخته نمی­شد. بعدها خصوصاً در زمان نورماندی­ها به­خاطر تأثیر حقوق کلیسا اراده به­ صورت محدود در فضای شکل­گرایی حاکم پذیرفته شد. در قرن ۱۹ میلادی اراده تحت تأثیر مکتب­های فلسفی و جریان­های حاکم فردگرایی، به­ صورت یک اصل پذیرفته شد؛ به­نحوی­که اصل آزادی قراردادها دیگر غیر قابل انکار بود. اما در پی ظهور مصلحت­هایی خاص در قرن بیستم مانند مصلحت­های اجتماعی، اراده دیگر فعال ما یشاء تلقّی نمی­شد.
امروزه اگر­چه به‌عنوان یک قاعده کلی در حقوق انگلستان نیازی به کتبی بودن قراردادها یا سایر تشریفات نیست لیکن توافقی که در قالب یک سند مکتوب به­وسیله طرفین امضا یا پاراف می­ شود از مصادیق بارز و روشن یک قرارداد به­حساب می ­آید. یک توافق مورد ادعا، کلاً یا جزئاً می ­تواند با کلمات، سخن و رفتار منعقد شود.^[۷۴۳] در حقوق انگلیس یک توافق یا قول صرف نمی­تواند قانوناً الزام آور باشد. در این حقوق تنها دو نوع قرارداد به­رسمیت شناخته می­ شود؛ قرارداد مکتوب^[۷۴۴] و قرارداد ساده. اعتبار قرارداد مکتوب نه از توافق انجام شده ناشی می­ شود و نه از این­که آن یک معاوضه و تبادل است، بلکه اعتبار آن تنها از فرم و قالبی نشأت می­گیرد که آن قرارداد در آن فرم و قالب اظهار و تصریح شده است.^[۷۴۵] به­لحاظ تاریخی تشریفات قانونی نقش مهمی را در حقوق انگلستان بازی می­ کند، چراکه بر اساس قانون کلاهبرداری ۱۶۷۷،^[۷۴۶] بسیاری از قراردادهای مهم و شایع، به­ ویژه قراردادهای مربوط به فروش کالاهای با ارزش بالای ۱۰ پوند از ضمانت اجرای حقوقی برخوردار نبودند مگر آن­که به­ صورت مکتوب در یادداشتی ذکر می­شدند.^[۷۴۷] ویلستون،^[۷۴۸] حقوق­دان معروف آمریکایی، می­گوید کامان­لا نیّت را در رضا خلاصه نمی­کند بلکه بیشتر تمایل به نقطه مقابل آن دارد.
به­لحاظ تاریخی کسی نمی­تواند منکر این شود که کامان­لا در انگلستان بر صیغ عقود تکیه داشته است. در این حقوق تا نیمه قرن ۱۹، هیچ تأکیدی بر نیّت یعنی عنصر معنوی یا رضایت وجود نداشته است تا این­که از این تاریخ، کامان­لا به­ کمک نوشته­ های ساوینی تحت تأثیر نظریه­ های مطرح در قاره اروپا قرار گرفت. از جمله افکار ساوینی این بود که نیّت و قصد درونی فرد باید در اراده­ای که وارد معاملات حقوقی می­ شود مدّنظر قرار بگیرد.^[۷۴۹] مخالفین این عقیده معتقد بودند که کامان­لا برای ایجاد التزام قانونی، قصد درونی را مانند عناصر دیگر عقد لازم نمی­داند. وانگهی شرط دانستن قصد درونی منجر به آشفتگی و اضطراب در انعقاد قرارداد می­ شود. ایشان برای تقویت اعتقاد خود به پرونده «Hatchkiss v Nat. City Bank»^[۷۵۰] که در آن دادرس هَند^[۷۵۱] گفته بود «قصد متعاقدین دخالتی در قرارداد ندارد، قرارداد التزامی است که قانون آن­را به­اقتضای خود، به­نحوی­که برای هر طرف قرارداد حقوق و تکالیفی اختصاص می­دهد، وضع می­ کند، به این شکل که عادتاً یک صیاغ و چهارچوب خاصی را قبل از قصد و نیّت درونی ایجاد می­ کند».^[۷۵۲] ویلستون در ادامه می­گوید این­که بگوییم در کامان­لا قصد و نیّت مهم و معتبر است سخنِ بی­اساسی است چرا­که می­توان گفت از دیدگاه حقوق انگلیس و آمریکا متعاملین عادتاً به التزامات قانونی نمی­اندیشند، بلکه قصد ایشان متوجه مبادله تجاری یا مالی و… است.
با­این­حال کسانی که معتقدند قصد و نیّت درونی در کامان­لا به­نحوی مورد توجه است به پرونده ­هایِ خاصی مانند پرونده «Higgins»^[۷۵۳] استناد می­جویند، که البته باز مخالفین ایشان که اکثریت هستند می­گویند این پرونده دلالت بر احترام به قصد و نیّت ندارد، بلکه دلالت بر عدم وجود اراده دارد. به نظر مخالفین باید میان قصد فعلی (قصدی که امری محسوس بر آن دلالت دارد) و قصد درونی فرق نهاد. قصد اولی برخلاف دومی نزد قانون محترم است. قانون تعهدی که بین طرفین مبادله می­ شود محترم می­شمارد. نظر دادرس برَموِل^[۷۵۴] نیز در پرونده «Browne v. Hare»^[۷۵۵] حکایت از بی­توجهی حقوق انگلیس به قصد درونی دارد.^[۷۵۶]
به­نظر می­رسد اختلاف میان طرفداران قصد درونی که در رأس آن­ها ساوینی قرار دارد و مخالفین ایشان به­نوعی به اختلاف مطرح میان دوگی و ژنی^[۷۵۷] برمی­گردد. چنان­که دیدیم دوگی میان موضوع بی­واسطه و باواسطه اراده فرق می­گذاشت. از نظر او موضوع بی­واسطه اراده که حرکت اعضای آدمی است و می ­تواند درونی یا بیرونی باشد، تنها موضوعی است که اراده در آن تأثیر مستقیم دارد و به تعبیری معلول اراده است. درحالی­که موضوع باواسطه اراده یعنی آثار قانونی قراردادها محصول قانون است و اراده در آن نقشی ندارد. ژنی با انتقاد از دوگی می­گوید مقصود شخص از انجام دادن حرکات مادی و جسمی به­دست آوردن نتیجه حقوقی آن­ها است. بنابراین این حرکات (قصد درونی که می ­تواند بروز خارجی داشته باشد) را نمی­ توان از هدف خود جدا کرد. این­که قوانین آثار عمل حقوقی را معیّن می­ کند صحیح است ولیکن نمی­ توان ادعا کرد که اثر حقوقی را شخص اراده نکرده است و آن­را به ­وجود نیاورده است و حرکت مادی او تنها شرط اجرای قوانین تلقّی می­ شود.^[۷۵۸] درواقع ساوینی و ژنی معتقدند که قصد و نیّت درونی نه­تنها در ایجاد عمل حقوقی مؤثر می­باشد، بلکه آثار این عمل حقوقی هم باید در دایره و چهارچوب قصد و نیّت درونی مدّنظر قرار بگیرد؛ لذا قصد درونی باید در تحلیل­های حقوقی مدّنظر قرار بگیرد. درحالی­که دوگی و مخالفان قصد و نیّت درونی، معتقدند که قصد درونی تنها مقدمه و شرط تحقق عمل حقوقی و آثار آن است. آثار عمل حقوقی را قانون مشخص می­ کند و نیازی به جستجوی قصد درونی نیست.
به­نظر می­رسد برخلاف نظر دوگی و دکترین حاکم در کامان­لا، این قصد است که باید آثار عمل حقوقی را مشخص کند، چرا­که امروز دیگر هیچ کس حتی حقوق­دانان کامان­لا نمی ­توانند منکر نقش و توان قصد در رفع بسیاری از آثار عمل حقوقی گردند. درواقع قصدی که می ­تواند در قالب شرط ضمن عقد، بسیاری از آثار حقوقی عمل حقوقی را دفع و منع کند، می ­تواند بسیاری از آثار غیر قانونیِ عمل حقوقی (آثاری که در قانون به آن اشاره نشده است) را نیز به ­وجود آورد. قصد خلّاقیت خود را از قانون نمی­گیرد، هر­چند­که باید به او احترام بگذارد و این قانون است که در غیاب قصد آثار حقوقی عمل حقوقی را ایجاد می­ کند.
در­هر­حال امروزه در حقوق انگلیس در قراردادهای مستند مکتوب^[۷۵۹] مانند قرارداد انتقال زمین^[۷۶۰] و تعهدهای رایگان^[۷۶۱] و قراردادهای غیر معوض، نقش اراده باطنی و خلّاقیت آن تنها محدود به خلق سند مکتوبی می­ شود که برای تفسیر آن درصورت بروز اختلاف کمتر به اراده طرفین رجوع می­ شود، بلکه حجیّت قرارداد متکی به خود سند مکتوب می­باشد. پیشینه تاریخی حقوق انگلیس و نقش خاص قراردادهای مستندِ مکتوب و لزوم کتبی بودن برخی قراردادهای ساده^[۷۶۲] منجر به ایجاد یک اعتقاد عمومی شده است که تنها قراردادهای مکتوب لازم الاجراء هستند، اعتقادی که کاملاً نادرست است و نمی­تواند نقشی در تشکیل حقوق کامان­لای انگلستان داشته باشد.^[۷۶۳] امروزه اگر­چه حقوق انگلیس نیز می­خواهد تحت تأثیر حقوق اروپای قاره­ای به اراده نقش بیشتری بدهد ولیکن هنوز حسب پیشینه تاریخی خود و رسوبات فکری گذشته و نیز برخی باورهای عمومی که نوعاً مبتنی بر مصلحت­های عمومی و حفظ نظم اجتماعی است، نتوانسته است اراده را مانند حقوق ایران و فرانسه به مثابه یک قوه خلّاق و آزاد که تعیین ­کننده­ترین عنصر حاکم بر قبل و بعد اعمال حقوقی است، بپذیرد. تأثیر این موقعیت اراده در حقوق انگلستان را در مسأله اشتباه به­خوبی خواهیم دید.
بند دوم- تحلیل اراده
چنان­که گذشت تحلیل اراده از اجزاء اراده جدا نیست. نخستین جزو اراده تصوّر است. گاهی انسان در تصوّر خود نسبت به امری اشتباه می­ کند. قطعاً تصوّر نادرست منجر به تصدیق و تصدیق­های نادرست و بالطبع نتیجه ­گیری نادرست می­گردد و در نهایت فرد در قصد انشاء اشتباه می­ کند. سؤال این است که اثر اشتباه در این مرحله از اراده چگونه تفسیر و توجیه می­ شود؟ فرض کنید فردی قصد خرید یک دستگاه خودروی تیبا را دارد. بعد از مذاکرات مختلف او تصمیم بر خرید آن خودرو می­گیرد و بعد از انعقاد قرارداد مدعی اشتباه می­ شود. در این مثال فرض ادعای اشتباه او می ­تواند به اشکال مختلفی مطرح شود. آیا او می ­تواند مدعی شود که وی نسبت به خودروی موضوع قرارداد تصوّر درستی نداشته است؟
چنان­که گذشت تصوّر بسته به متعلَّق آن اقسامی دارد. ادعای اشتباه در تصوّر نسبت به اشیاء مادی و اوصاف و اعراض معمول آن­ها نمی­تواند پذیرفته شود چرا­که اگر این ادعا پذیرفته شود سنگ روی سنگ بند نمی­آید. چگونه می­توان پذیرفت که فردی مدعی شود تصوّر من از خودروی تیبا، خودروی سمند بوده است؟ و یا تصوّر من از خودرو دوچرخه بوده است؟ و یا عجیب­تر آن­که تصوّر من از خودرو، دیوار بوده است؟ اصولاً چون انسان در تصوّر کردن اختیاری ندارد نمی­تواند مدعی انتخاب و اراده در آن باشد و بگوید تصوّر و مراد من این بود و نه آن، مگر این­که واقعاً و از اساس او در حاقِّ واقع در مرحله تصوّر پذیری، مفاهیم را به اشتباه در ذهن خود حک کرده باشد که این امر چون انسان ذاتاً مدنی الطبع است تقریباً غیر ممکن است. چگونه می­توان پذیرفت فردی از خودرو، دوچرخه یا دیوار بفهمد؟! البته این امر محال عقلی نیست و گاهی اوقات واقعاً فردی تصوّر نادرستی از اشیاء و اوصاف و مفاهیم مختلف در ذهن خود دارد. این امر به­ ویژه در اختلاف­های زبانی و نیز تفاوت­های فرهنگی به چشم می­خورد.
بنابراین چنین ادعای اشتباهی چون عملاً و عقلاً و عرفاً امکان اثبات ندارد مگر در موارد بسیار بسیار محدودی، اصولاً باید با دیده انکار نگریسته شود و البته درصورت اثبات، چون تصوّر سنگِ اساس تصدیق و نیز سنجش و رضا و قصد است باید حکم به فقدان قصد صادر کرد. اما اگر متعلَّق تصوّر، تصدیق­های مختلف باشد باید قائل به تفکیک شد.^[۷۶۴] ادعای اشتباه در تصدیق­هایی که ملازمه با تصوّر آن­ها دارد باید اساساً رد شود. درواقع اگر بتوان به هر شکلی و با سختی خود را قانع کرد که فرد می ­تواند در تصوّرات خود از اشیاء و مفاهیم مختلف در اشتباه باشد، به­هیچ­وجه من الوجوه نمی­ توان ادعای اشتباه در این نوع تصدیق­ها را پذیرفت. اگر فردی چنین ادعایی بکند باید اساساً در عقل او شک کرد و بطلان معامله را معلّل به عدم اهلیت و نه اشتباه کرد. درصورتی­که متعلَّق تصوّر، تصدیق­های دیگر باشد مانند تصدیق «این خودرو کم مصرف است»، «این خودرو پرقدرت نیست» و… مسأله به شکل دیگری مطرح می­ شود.
چنان­که می­دانیم تصدیق عبارت از حمل موضوع بر محمول است و از مقوله اخبار و نه انشائیات تلقّی می­ شود. در منطق معروف است که خبر می ­تواند محتمل الصدق یا محتمل الکذب باشد.^[۷۶۵] بنابراین تصدیق­ها می­توانند درست و یا اشتباه باشند. اکثر قریب به اتفاق اشتباهات مورد ادعا، مربوط به این نوع تصدیق­ها است. درواقع به­غیر از تصدیق­هایی که ملازمه با تصوّر دارند مانند تصدیق آب مایع است، دو از چهار کوچک­تر است و… ادعای اشتباه در سایر تصدیق­ها، معقول و ممکن است و منع عقلی و وقوعی ندارد و بنابراین درصورت اثبات باید چنین اشتباهاتی را پذیرفت. اما در این خصوص پاسخ به دو سؤال ضروری است. نخست آن­که ملاک قبول یا رد ادعای اشتباه در این خصوص چیست؟ دوم آن­که اثر این نوع اشتباه بر اراده چیست؟
درخصوص ملاک قبول یا رد ادعای اشتباه باید گفت ملاک مشخص و واحدی وجود ندارد و بسته به شرایط مختلف از جمله تصریحات قراردادی، تخصّص و تجربه طرفین، فهم و سطح تحصیلات ایشان و ده­ها عامل دیگر باید در این خصوص تصمیم گرفت. درخصوص خودروی تیبا فرض کنید طرف ده­ها تصدیق مختلف در ذهن خود به­عمل می ­آورد؛ مثلاً خودروی تیبا کم مصرف است، پر قدرت نیست، قیمت آن x تومان است، کیسه هوا دارد، و… . خریدار درخصوص هر یک از این تصدیق­ها می ­تواند مدعی اشتباه شود. باید ادعای او را بسته به شرایط مختلف که در اثنای این تحقیق به آن­ها پرداخته می­ شود مورد بررسی قرار داد. البته لازم به ذکر است که چون تصدیق­های مختلف بستگی به هدف (انگیزه­ ها تا مرحله­ ای و جهت از مرحله­ ای دیگر) دارد باید ادعای اشتباه را با توجه به هدف فرد مورد ارزیابی قرارداد.
اما درخصوص اثر اشتباه در این نوع تصدیق­ها باید گفت چون تصدیق­های مختلفی درخصوص موضوع قرارداد مطرح است و فرد در مرحله سنجش و تصمیم، همه آن­ها را به­نوعی و البته متفاوت از هم مدّنظر دارد، لذا نمی­ توان حکم واحدی را صادر کرد. برخی از تصدیق­ها از دیگر تصدیق­ها مهم­تر است و چنان­که گفته شد بسته به هدف فرد تصدیق­های فرد کم یا زیاد و نیز متفاوت می­ شود. به نظر می­رسد اشتباه در تصدیق­های اصلی چون منجر به اشتباه در سنجش و تصمیم و بالطبع رضا و قصد می­ شود باید در قرارداد مؤثّر باشد. این تصدیق­ها گاهی چنان اهمیت دارند که اشتباه در آن­ها تصمیم و سایر ارکان اراده را هم از میان برمی­دارد و لذا باید حکم به بطلان داد. ولیکن گاهی به­رغم اهمیت آن­ها، تصمیم و قصد به قوّت خود باقی می­ماند، منتها عنصر مشکّک رضا را اندکی دستخوش تغییر قرار می­دهد و اصطلاحاً می­گویند رضایت وی کم است. در­ این­ صورت چنان­که خواهیم گفت اشتباه در این تصدیق­ها منجر به خیار و حق فسخ می­گردد. بعد از مرحله تصوّر و تصدیق، مرحله سنجش و تصمیم می­رسد. اشتباه در این مرحله اساساً مورد پذیرش قرار نمی­گیرد. درواقع در فرضی که فرد در دو مرحله قبلی(تصوّر و تصدیق) دچار اشتباهی شده باشد، نمی­تواند در این مرحله ادعای اشتباه داشته باشد، چرا­که در این مرحله انسان از اختیار کامل برخوردار است و بسته به هوش و تجربه خود درصدد سبک و سنگین کردن گزاره­ها و تصدیق­های مختلف برمی­آید و در نهایت تصمیم بر امری می­گیرد. در این مرحله ادعای اشتباه مردود است چرا­که خود کرده را تدبیر نیست. وانگهی اساس تجارت و سود و زیانِ کم و زیاد مورد انتظار، به هوش و درایت و تجربه افراد بستگی دارد و قبول اشتباه در این مرحله به­منزله نادیده گرفتن این مهم است.
اثر اشتباه در دو مرحله نهایی اراده، رضا و قصد، متفاوت است. درواقع اشتباه مستقیماً در رضا و قصد تأثیر نمی­گذارد بلکه به­واسطه اشتباه در تصوّر و تصدیق­ها، در این دو تأثیر می­ گذارد. چون ماهیت رضا با قصد متفاوت است منطقاً اثر اشتباه هم در آن­ها متفاوت است. چنان­که گذشت رضا چون یک کیف نفسانی مشکّک است، وجودش دائر مدار بودن و نبودن و کم بودن است؛ در­حالی­که قصد چون یک فعل نفسانی منجزّ است، وجودش تنها دائر مدار بود و نبود است. به نظر ما وقوع اشتباه در موضوع معامله یا چنان اساسی و بنیادی است که قصد را از میان برمی­دارد که در این صورت معامله مطلقاً باطل می­ شود و یا توان از میان بردن قصد را ندارد و قصد با قدرت باقی می­ماند و معامله از این حیث که مقرون به قصد است صحیح است.
اما اثر وقوع اشتباه نسبت به می ­تواند رضا متفاوت باشد. اشتباه گاهی آن­چنان ناچیز و جزئی است که در رضا هم خللی ایجاد نمی­کند و رضا از این حیث کامل و در امان است. اما گاهی به­رغم وجود رضای کامل، رضای فرد بعد از کشف اشتباه دست­خوش تغییر می­ شود و اصطلاحاً کم می­ شود. اثر اشتباه در این حالت ایجاد حق خیار است. ایراد نشود گاهی اوقات اشتباه آن­قدر بزرگ و اساسی است که باعث از میان رفتن رضا می­ شود، چرا­که درصورت وقوع چنین اشتباهی، قصد از میان می­رود و بطلان مسجّل می­ شود. البته رضا هم می ­تواند بنا به دلایلی مثل اکراه از میان برود ولیکن اشتباه نمی­تواند رضا را از اساس بدون از میان بردن قصد نابود کند؛ چرا­که در هر معامله اشتباهی، در حین انعقاد قرارداد رضا نه­تنها حداقلی بلکه حداکثری وجود دارد و وجود همین رضا است که فرد را به­رغم اشتباهش به معامله می­کشاند. درواقع به­لحاظ تحلیلی اگر قصد وجود نداشت معامله از اساس باطل است چرا­که قصد عنصر خلّاق اراده است. اما اگر قصد وجود داشت دو فرض متصوّر است. نخست، رضا وجود نداشته باشد مثل معامله اکراهی که ضمانت اجرای آن عدم نفوذ است. دوم، رضا وجود داشته باشد. در این حالت یا رضا به­ طور کامل وجود دارد که معامله صحیح و کامل است و یا رضا به­اندازه کامل وجود ندارد بلکه از وجود حداقلی بهره می­برد که جهت رفع نقصان رضا، حق فسخ و خیار اعطا می­ شود.
تحلیل اجزاء اراده ما را وادار می­ کند میان فقدان رضا و نقصان آن تفاوت بگذاریم. شاید ایراد شود اگر فقدان رضا سبب عدم نفوذ است چرا در معاملات سفیه و صغیر ممیّز به­رغم وجود رضا معامله غیر نافذ است؟ درواقع به­لحاظ تحلیلِ روانیِ اراده، سفیه نه­تنها از رضای معامله­ای برخوردار است بلکه رضای او می ­تواند رضای کاملاً حداکثری باشد، امری که درخصوص صغیر ممیّز هم ممکن است.
به نظر ما علت عدم نفوذ معاملات سفیه و صغیر ممیّز^[۷۶۶] تنها حکم شارع و قانون است، حکمی که زاده حکمت­های مختلفی و از جمله مهم­ترین آن­ها مصلحت حمایت از سفیه و صغیر ممیّز است. معاملات سفیه و صغیر ممیّز اصولاً چون از قصد و رضای کامل معامله­ای برخوردار هستند، به­لحاظ تحلیل روانی اراده، باید درست و نافذ باشد؛ اما برای حمایت از ایشان شارع و قانون­گذار رضای آن­ها را به­منزله فقدان رضا تلقّی کرده است و لذا حکم به عدم نفوذ صادر می­ شود. در میان معاملات غیر نافذ تنها عدم نفوذ معامله اکراهی است که تابع تحلیل صرف اراده می­باشد و الا عدم نفوذ معامله سفیه و صغیر ممیّز ناشی از دخالت و فرض قانون­گذار است که البته به­ کمک تحلیل اراده قابل درک است. علت عدم نفوذ معامله فضولی هم کاملاً تعبدی و شرعی است.^[۷۶۷]
اگر عدم نفوذ معامله سفیه و صغیر ممیّز تنها با فرض قانونی فقدان رضا و به­ کمک تحلیل اراده توجیه می­ شود، در معامله فضولی چنین فرض و تحلیلی ممکن نیست؛ چرا­که در این معامله قصد از فضول است، فضولی که رضای سالم و کامل هم دارد، اما شارع رضای مالک را شرط نفوذ دانسته است. به­تعبیر دیگر، حکم عدم نفوذ معامله فضولی تابع چندین جعل و حکم خاص است که همه آن­ها حکم خاصِ تعبدیِ عدم نفوذ این نوع معامله را ایجاد می­ کند. در این نوع معامله شارع قصد مالک را برای ایجاد و انشاء لازم ندانسته است و قصد فضول را کافی دانسته است ولیکن وجود رضای مالک و نه فضول را شرط نفوذ اعلام کرده است، حکمی که فارغ از تحلیل فنی اراده صادر شده است. تعبدی بدون حکم عدم نفوذ معامله فضولی به­منزله ضد عقل بودن این حکم نیست؛ چرا­که غیر عقلانی بودن یک امر هرگز به­معنای ضد عقل بودن آن امر نمی ­باشد. درواقع بر حسب تحلیل فنی اراده اگر­چه حکم عدم نفوذ معامله فضولی ثابت نمی­ شود ولیکن وجود مصلحت­های خاصی از جمله حفظ منافع مالک این حکم تعبدی و قانونی را می ­تواند توجیه کند.
شاید ایراد شود چرا باید برای اثبات نظریه خود و اثبات این قاعده که فقدان رضا موجب عدم نفوذ می­ شود و نقصان آن باعث ایجاد خیار، همه احکام مخالف را توجیه و تأویل کرد؟ چرا نباید از حکم استثنایی خیاری بودن برخی اشتباهات گذشت و چنان­که برخی از اساتید گفته اند قائل به عدم نفوذ چنین معاملات اشتباهی گردید؟ وانگهی در معامله اکراهی هم نوعی رضای حداقلی وجود دارد؟ علاوه­براین از منظر صحیحیون علم اصول، در فقه وقتی سخن از رضا به میان می ­آید مراد رضای کامل و صحیح است نه رضای ناقص و نادرست و لذا هر جا رضا کامل و صحیح وجود داشته باشد معامله نافذ است و هر جا رضا مفقود و یا ناسالم باشد معامله غیر نافذ است، چه معامله اکراهی باشد و چه اشتباهی و… ؟! از این­ها گذشته رهیافت حقوق تطبیقی نیز عدم نفوذ را بر ما تحمیل می­ کند؛ چرا­که در حقوق فرانسه حکم معامله سفیه^[۷۶۸] و نیز معامله اشتباهی هر دو یکسان است، یعنی در هر دو بطلان نسبی نتیجه عیب اراده به­حساب می ­آید.

یکی از این ضمانت اجراهای قراردادی جهت تضمین پرداخت ثمن در معاملات اقساطی قراردادن شرط ضمن عقد تحت عنوان شرط بقای مالکیت بایع ویا عدم انتقال مالکیت مبیع به خریدار تا زمان پرداخت ثمن می باشد .
قانونگذاران کشور های مختلف نیز در حمایت از سرمایه گذاران و فروشندگان کالاهای اقساطی با وضع قوانینی جایگاه این نوع از شرط ضمن عقد را اعتبار بخشیدند . در این تحقیق به تاریخچه و جایگاه شرط بقای مالکیت بایع در حقوق کشورهای اروپایی و عربی و سپس به جایگاه اعتبار این شرط در حقوق ایران اشاره ای مختصر خواهیم داشت .
۲ . ۶ . ۱) جایگاه اعتبار شرط بقای مالکیت بایع در نظام حقوقی کشورهای اروپایی و عربی
از شرط بقای مالکیت در حقوق کشور انگلستان به شرط حفظ مالکیت بایع تعبیر شده است و در ادبیات کشور های عربی با عنوان الاحتفاظ باالملکیه و در حقوق فرانسه به شرط ذخیره مالکیت معروف است . (۱) طبق مواد ۱۷ و ۱۸ قانون بیع کالا مصوب ۱۹۷۹ انگلستان مالکیت کالاهای
معین یا مشخص زمانی به خریدار منتقل می شود که طرفین چنین قصد کرده باشند ، برای احراز قصد طرفین باید به شروط قراردادی ، رویه و رفتار طرفین و شرایط خاص هر مورد توجه نمود . و طبق ماده ۱۹ این قانون حفظ حق تصرف در مبیع برای فروشنده به عنوان شرط ضمن قرارداد یا شرط ضمنی تعیین و اختصاص مبیع به قرارداد لحاظ نموده که اثر این شرط عدم انتقال مالکیت مبیع به خریدار تا زمان تحقق شرط است (۲) در حقوق آلمان در ماده ۴۵۵ قانون مدنی به شرط حفظ مالکیت تصریح شده است و مقرر می دارد « هر گاه بایع باید مالکیت مال منقولی را تا تادیه کامل ثمن برای خود حفظ کند در حالت تردید چنین توافقی به معنی انتقال مالکیت معلق به شرط تعلیقی که عبارت است از دفع کامل ثمن همراه با حفظ حق فسخ عقد در صورتی که مشتری در تادیه تاخیر نماید تلقی خواهد شد . »

در حقوق فرانسه حقوقدانان در خصوص شرط فسخ یا تعلیقی بودن ذخیره مالکیت ، فرضیه های مختلفی را عنوان نمودند لیکن در نهایت با تصویب قانون ۱۲ می سال ۱۹۸۰این نوع شرط در حقوق فرانسه به عنوان شرط تعلیقی تلقی شده است نه شرط فاسخ و بالاخره در حقوق مصر نیز به موجب بند یک ماده ۴۳۰ قانون مدنی مصر آمده است « اگر بیع موجل الثمن باشد بایع می تواند شرط کند که انتقال مالکیت موقوف بر استیفای ثمن بطور کامل باشد هر چند که تسلیم صورت گیرد . » در حقوق مصر شرط حفظ مالکیت بصورت شرط تعلیقی و شرط فاسخ بصورت توامان مد نظر قرار گرفته شده است و مالکیت مبیع بصورت معلق به شرط تعلیقی به مشتری منتقل می گردد (۳)
۲ . ۶ . ۲) جایگاه اعتبار شرط بقای مالکیت بایع در حقوق ایران
در خصوص شرط بقای مالکیت بایع مقررات خاصی در قانون مدنی ایران پیش بینی نشده است . از دلایل عدم تمایل قانونگذار مدنی جهت اعتبار شرط بقای مالکیت می توان به وجود نهاد های قانونی از قبیل خیار تفلیس موضوع ماده ۳۸۰ قانون مدنی و حق حبس موضوع ماده ۳۷۷و یا خیار تاخیر ثمن موضوع ماده ۴۰۲ آن قانون اشاره کرد . به همین دلیل توجه به شرط بقای مالکیت بایع
در حقوق ایران کمتر مورد استقبال قرار گرفته است باوجود این نمی توان گفت وجود این تضمینات
——————————
۱) پیر هادی ، محمد رضا ، همان ، ص ۱۸۷
۲) علوی یزدی ، حمید زضا ، مقاله شرط حفظ مالکیت در قراردادهای بیع ، بررسی تطبیقی حقوق انگلستان و ایران ، مجله پژوهشی حقوق و سیاست تابستان ۱۳۸۳ ، شماره ۱۱
۳) پیر هادی ، محمد رضا ، همان ، صفحات ۱۹۷ – ۱۹۵
قانونی جامعه را از شرط بقای مالکیت بایع به عنوان شرط ضمن عقد بی نیاز می گرداند . به عنوان مثال درماده ۳۸۰ قانون مدنی ایران آمده است « در صورتی که مشتری مفلس شود و مبیع نزد او موجود باشد بایع حق استردادآن را دارد و اگر مبیع هنوز تسلیم نشده باشد می تواند از تسلیم آن امتناع کند . » باید گفت اگر چه خیار تفلیس تا حدودی می تواند نگرانی بایع را در تضمین پرداخت ثمن برطرف سازد اما نمی تواند بطور کلی جایگزین شرط حفظ مالکیت بایع محسوب شود زیرا اولا خیار تفلیس ناظر بر مبیع موجود نزد مشتری ویا مبیع که هنوز تسلیم مشتری نشده باشد بوده در حالی که حالتهای مختلف شرط بقای مالکیت میتواند نسبت به کالاها و مواد اولیه مصرف شده در مصنوعات صنعتی و یا مبیع منتقل شده به اشخاص ثالث یا نسبت به سایر بدهی های خریدار متعهد مصداق داشته باشد . از طرفی به عقیده یکی از علمای حقوق « در ماده ۳۸۰ قانون مدنی ثمن کلی فرض شده است و هر گاه ثمن عین معین باشد فسخ معامله و استرداد مبیع امکان ندارد زیرا ثمن معین در اثر بیع به ملکیت فروشنده در می آید و باید به او تسلیم شود و افلاس و توقیف در اجرای این التزام اثر ندارد . » (۱) بنابر این ممکن است طرفین ضمانت اجرای قانونی را کافی ندانسته و بخواهند از طریق شرط ضمن عقد و حفظ مالکیت بایع موجبات حصول اطمینان بایع در جهت دریافت ثمن را فراهم آورند .
در اثبات صحت شرط بقای مالکیت بایع ، اگر چه قانون مدنی ایران در این خصوص تصریح ندارد اما با توجه به اطلاق ماده ۳۶۲ قانون مدنی در بیان آثار بیع صحیح می توان گفت مقتضای ذات عقد بیع ، انتقال مالکیت است اما فوری بودن انتقال مقتضای ذات عقد نیست لذا تعیین شروط ضمن عقد که موجب تعلیق یا تاخیر موقت در انتقال مالکیت مبیع به مشتری خواهند بود خلاف مقتضای ذات عقد محسوب نمی شوند و چنین شروطی را می توان صحیح دانست .
قانونگذار ایران از طریق وضع برخی مقررات متفرقه در امور بانکی و سرمایه گذاری داخلی و خارجی به نوعی شروط قراردای ضمن عقد را در جهت تضمین معاملات اقساطی پذیرفته است . در این خصوص می توان به مقررات ذیل اشاره کرد .
اول : ماده ۱۰قانون عملیات بانکی بدون ربا مصوب ۱۳۶۲ مقرر می دارد « بانکها می توانند به منظور ایجاد تسهیلات لازم در گسترش امر مسکن با هماهنگی وزارت مسکن و شهرسازی ، واحد های مسکونی ارزان قیمت به منظور فروش اقساطی احداث نمایند . »
دوم : ماده ۱۱ قانون مزبور مقرر می دارد « بانکها می توانند به منظور ایجاد تسهیلات لازم در گسترش امور صنعت و معدن ، کشاورزی و خدمات ، اموال منقول را بنا به درخواست مشتری و تعهد او مبنی بر خرید و مصرف و استفاده مستقیم مال و یا اموال مورد درخواست خریداری نموده و با اخذ تامین بصورت اقساطی به مشتری بفروشند . »
سوم : ماده ۹ دستورالعمل اجرای فروش اقساطی مسکن مصوب ۱۹ /۱ / ۶۳ شورای پول و اعتبار مقررمی دارد « بانکها مکلفند به منظور اخذ تامین کافی جهت ایفای تعهد خریدار ششدانگ واحد
——————————
۱) کاتوزیان ، ناصر ، قانون مدنی در نظم کنونی حقوقی ، پیشین ، ص ۳۱۱
مسکونی را تا وصول کلیه مطالبات بانک در این مورد به وثیقه بگیرند . »
چهارم : به موجب ماده ۹ دستورالعمل اجرایی فروش اقساطی مواد اولیه ، لوازم یدکی و ابزار کار مقرر می دارد« بانکها می توانند به منظور حصول اطمینان از باز پرداخت بهای کالا فروخته شده از متقاضی تامین کافی اخذ نمایند . »
پنجم : ماده ۱۳ دستورالعمل اجرایی فروش اقساطی وسایل تولید ، ماشین آلات و تاسیسات مقرر می دارد « بانکها به منظور حصول اطمینان از حسن اجرای قراردادو وصول مطالبات خود اموال موضوع معاملات این دستورالعمل را به وثیقه خود در آورند . »
تبصره « اگر موضوع معامله مصرف انحصاری یا محدود داشته باشد و یا در اثر نصب و بهره برداری استفاده مجدد از آن مقرون به صرفه نباشد بانک علاوه بر به وثیقه گرفتن اموال موضوع معاملات ، مبادرت به اخذ وثیقه اضافی نیز خواهد نمود . »
ششم : تبصره ماده ۳ قانون تشویق و حمایت سرمایه گذاری خارجی اصلاحی ۱۳۸۱ مجمع تشخیص مصلحت نظام مقرر می دارد « مادام که سرمایه خارجی موضوع روش های ساخت ، بهره برداری و واگذاری مندرج در بند ” ب ” این ماده و سود مترتب بر آن استهلاک نشده است اعمال حق مالکانه نسبت به سهم سرمایه باقیمانده در بنگاه اقتصادی سرمایه پذیر توسط سرمایه گذار خارجی مجاز می باشد . »
هفتم : ماده ۹ آیین نامه اجرایی این قانون مقرر می دارد « انتقال حقوق مالکانه به طرف ایرانی تعیین شده در قراردادهای ساخت ، بهره برداری و واگذاری حسب توافق طرفین قرارداد از طریق واگذاری تدریجی حقوق مالکانه در طول قرارداد ویا واگذاری یکجای حقوق مکتسبه در پایان دوره قراردادعملی می شود . »
با این وجود بنظر می رسد علیرغم وضع مقررات مزبور ، در حقوق ایران شرط بقای مالکیت مبیع آنچنانکه در حقوق کشورهایی از قبیل آلمان ، فرانسه و انگلستان مطرح است مقررات روشن و صریحی نداشته و با وجود ابهامات و اشکالات زیادی که در عمل مشاهده می شود نمی توان شرط بقای مالکیت بایع را به عنوان یک شرط قراردادی تضمین کننده ثمن موجل تلقی نمود و با وجود مقررات فوق بیشتر معاملات بانکی در قالب عقود و قرارداد های دیگری از قبیل رهن و اجاره به شرط تملیک و غیره تنظیم می شود .
۳) شرط انتقال تدریجی مالکیت
یکی دیگر از شروط قراردادی که معمولا در معاملات اقساطی مورد استفاده قرار می گیرد شرط انتقال مالکیت مبیع به صورت تدریجی می باشد . شرط انتقال تدریجی مبیع را در دو فرض مورد بررسی قرار می دهیم .
اول ) شرط انتقال مالکیت مبیع در قراردادهای پیش فروش ساختمان یا کالاهای در حال ساخت :
گاهی متبایعین در بیع ساختمان یا کالای در حال ساخت توافق می نمایند که مبیع به تدریج در هر مرحله از ساخت و با پرداخت ثمن به نسبت آن بخش از کالای ساخته شده به ملکیت خریدار
در آید . در واقع انتقال مالکیت مبیع به صورت تدریجی و به نسبت پرداخت ثمن صورت می گیرد .
به نظر استاد کاتوزیان این حالت از انتقال مالکیت در حقوق ایران نافذ است چون اگر تعلیق تملیک به ساخته شدن کامل مبیع مانند آپارتمان پذیرفته شود ساخته شدن جزیی از مبیع نیز همان گونه است . (۱) بنظر میرسد انتقال تدریجی مالکیت مبیع در قراردادهای پیش فروش در حقوق ایران و در عرف معاملاتی جامعه در معاملات پیش فروش آپارتمان و سایر کالاهای بزرگ که بصورت تدریجی ساخته می شوند می تواند مورد توافق قرار گیرد و با مبانی فقهی و حقوقی انتقال مالکیت مبیع مباینتی نخواهد داشت .
دوم) انتقال تدریجی مالکیت مبیع در معاملات اقساطی و ثمن موجل :
در این صورت از شرط انتقال مالکیت مبیع که معمولا با هدف تضمین پرداخت ثمن در معاملات اقساطی در ضمن عقد بیان می شود ، مبیع موجود و معین بوده و به صورت کامل تحویل خریدار می گردد در حالی که ثمن موجل می باشد و به منظور تضمین پرداخت ثمن شرط می شود مالکیت مبیع صرفا به همان نسبت از اقساط ثمن که پرداخت شده است در همان مرحله به خریدار منتقل گردد و به نسبت آن بخش از مبیع که ثمن آن پرداخت نشده است مالکیت فروشنده حفظ می شود .
در حقوق ایران تبصره ماده ۳ قانون تشویق و حمایت از سرمایه گذاری خارجی مصوب ۱۳۸۱ مجمع تشخیص مصلحت نظام شرط تدریجی انتقال مالکیت در سرمایه گذاری خارجی در ایران مورد پذیرش قرار گرفته است و به موجب آن به میزان آن بخش از سرمایه و سود مستهلک نشده ، مالکیت سرمایه گذار خارجی محفوظ می ماند . همچنین به موجب ماده ۹ آئین نامه اجرائی این قانون مصوب ۱۳۸۴ انتقال حقوق مالکانه به طرف ایرانی از طریق واگذاری تدریجی در طول مدت سرمایه گذاری ویا پایان قرارداد بلامانع است .
۴ ) اجاره به شرط تملیک
یکی از قالب های حقوقی در معاملات اقساطی که با هدف تضمین پرداخت ثمن بین متبایعین تنظیم می شود قرارداد اجاره به شرط تملیک می باشد . در این نوع عقد طرفین شرط می نمایند در صورت پایان قرارداداجاره و پرداخت تمامی اقساط اجاره ، مستاجر مالک عین مستاجره خواهد شد و انتقال مالکیت از زمان پرداخت آخرین قسط صورت می گیرد و نیاز به انشاء جداگانه ندارد زیرا ایجاب و قبول در ضمن عقد اجاره توسط طرفین واقع گردیده است .
۴ . ۱) تعریف و ماهیت حقوقی اجاره به شرط تملیک
از آنجاییکه قصد مشترک طرفین در قرارداد اجاره به شرط تملیک و اراده واقعی آنان تملیک عین پس از پرداخت آخرین قسط می باشد و اقساط اجاره بهاء در واقع اقساط ثمن مبیع تلقی می شوند
و از آنجایی که عقود تابع اراده و قصد واقعی طرفین بوده لذا تنظیم عقد در قالب اجاره با وعده بیع
——————————-
۱) کاتوزیان ، ناصر ، عقود معین ، همان منبع ، جلد یک ، ص ۲۷۹
همراه بوده و می توان رابطه طرفین را تابع عقد بیع دانست .
در حقوق ایران آئین نامه اجاره به شرط تملیک مصوب ۱۳۶۱ شورای پول و اعتبار در تعریف اجاره به شرط تملیک آمده است : « از لحاظ این آئین نامه اجاره به شرط تملیک ، عقد اجاره است که در آن شرط شده باشد مستاجر در پایان مدت اجاره عین مستاجره را در صورت عمل به شرایط مندرج در قرارداد مالک گردد . » همچنین در مواد ۵۷ الی ۶۶ آئین نامه فصل سوم قانون عملیات بانکی بدون ربا ضمن تعریف اجاره به شرط تملیک به بیان شرایط تنظیم این قرارداد پرداخته شد و در ماده ۵۷ آئین نامه آمده است : « اجاره به شرط تملیک ، عقد اجاره ای است که در آن شرط شود مستاجر در پایان مدت اجاره و در صورت عمل به شرایط مندرج در قرارداد عین مستاجره را مالک گردد . »
با توجه به تعریف مزبور بنظر می رسد هدف طرفین از عقد اجاره به شرط تملیک بیع عین مستاجره می باشد که طبق توافق طرفین ثمن معامله بصورت اقساطی و در قالب اجاره بهاء پرداخت می شود و عناصر تشکیل دهنده این قرارداد عبارتند از عقد اجاره و شرط ضمن عقد که بصورت شرط نتیجه می باشد .
احدی از نویسنگان حقوق در تعریف اجاره به شرط تملیک بیان می دارد : « بیعی است که وعده متقابل آن بصورت اجاره مبیع به خریدار در آمده است به بیان دیگر آنچه هدف طرفین است و برای رسیدن به آن تراضی می کنند بیع کالای مورد نظر و تعلیق تملیک به پرداخت تمام ثمن است (۱)
۴ . ۲) وضعیت عقد اجاره به شرط تملیک در پایان قرارداد
۴ . ۲ . ۱)پرداخت کامل اقساط و انتقال مالکیت عین مستاجره
در صورتی که قرارداد اجاره به شرط تملیک به پایان رسیده و مستاجر تمامی اقساط اجاره بهاء را پرداخت نماید با توجه به تحقق مفاد شرط ضمن عقد مبنی بر تملیک عین و انتقال مالکیت آن به مستاجر توسط موجر ، مستاجر مالک عین خواهد شد و از این تاریخ ید مستاجر بر عین مورد اجاره ید مالکانه تلقی می شود . البته در صورتی که عین مستاجره مال غیر منقول باشد انتقال مالکیت منوط به انتقال رسمی سند مالکیت بنام مستاجر خواهد بود .

 

فرضیه فرعی ۹

نتیجه ۸

-

 

 

۵ - ۵ محدودیتهای تحقیق
با توجه به این موضوع که تحقیقات از نوع میدانی و در فاصله زمانی کوتاه و بر روی حجم کوچکی از جامعه بزرگ صورت می پذیرد، محدودیتهایی نیز می تواند به همراه داشته باشد که به تعدادی از آنها اشاره می کنیم:
هر چند تا جایی که امکان داشت سوالات ساده و بدون ابهام طراحی گردیده بود ولی دقت و صداقت در پاسخگویی به سوالات خارج از کنترل محقق بوده است.
با وجود اطمینان دادن به کارکنان از محرمانه بودن اطلاعات، احتمال دارد برخی از پاسخ های کارکنان بصورت محافظه کارانه باشد.
با توجه به نظریه های مختلف و وجود مولفه ها و ابعاد زیاد دیگری در خصوص کیفیت زندگی کاری، در تحقیق حاضر فقط توانستیم رابطه بین مولفه های تعریف شده توسط ریچارد والتون را با رفتار
ضد بهره ور بررسی کنیم.
۵ – ۶ پیشنهادها برای تحقیقات آینده:

پیشنهادهایی در راستای تحقیق حاضر به شرح ذیل ارائه می گردد تا در صورت امکان محققان در تحقیقات آتی خود این پیشنهادات را مدنظر قرار دهند:
اجرای تحقیق حاضر در سایر سازمانها و مقایسه نتایج آن با این تحقیق.
اجرای تحقیق حاضر در سایر استانها و مقایسه نتایج آن با این تحقیق. (به لحاظ متفاوت بودن خصوصیات و ویژگیهای افراد با توجه به منطقه جغرافیایی)
اجرای تحقیق حاضر با بهره گرفتن از سایر روشها و نظریه های کیفیت زندگی کاری به غیر از روش والتون.
بررسی عوامل موثر در بروز رفتارهای ضد بهره ور کارکنان.
رتبه بندی ابعاد رفتارهای ضد بهره ور کارکنان و ارائه راهکارهایی برای کاهش آنها.
فهرست منابع فارسی :‌
اسلامی و همکاران، سمیرا (۱۳۹۱)، “بررسی دیدگاه مدیران کتابخانه ‌های عمومی استان مازندران در خصوص کیفیت زندگی کاری خود و نقش آن در عملکرد آنها"، دانش شناسی (علوم کتابداری و اطلاع رسانی و فناوری اطلاعات)، شماره ۱۶، ص ۱ تا ۱۷٫
بزاز جزایری و پرداختچی، سید احمد و محمد حسن (۱۳۸۶)، “تدوین مدل ارزیابی کیفیت زندگی کاری کارکنان در سازمانها"، فصلنامه علوم مدیریت ایران، شماره ۵، ص ۱۲۳ تا ۱۵۱٫
پرداختچی و همکاران، محمد حسن (۱۳۸۸)، “بررسی رابطه بین کیفیت زندگی کاری و فرسودگی شغلی مدیران و معلمان مدارس شهرستان تاکستان طی سال تحصیلی ۸۸-۱۳۸۷"، فصلنامه رهبری و مدیریت آموزشی دانشگاه آزاد اسلامی واحد گرمسار، شماره ۳، ص ۴۱ تا ۵۳٫
خاکی، غلامرضا (۱۳۸۹)، روش تحقیق با رویکردی به پایان نامه نویسی، تهران، انتشارات بازتاب، چاپ هفتم.
خدیوی، اسداله (۱۳۸۶)،‌ درآمدی بر رفتار سازمانی در سازمانهای هزاره سوم، تبریز، انتشارات شایسته، ‌چاپ اول.
دولان، شمون. ال و شولر، رندال اس (۱۳۷۸)، مدیریت امور کارکنان و منابع انسانی، ترجمه محمد علی طوسی و صائبی، تهران، ‌انتشارات سازمان مدیریت دولتی، چاپ چهارم.
رابینز، استیفن پی (۱۳۷۷)، رفتار سازمانی، پارسائیان و اعرابی، تهران، انتشارات دفترچه پژوهش های فرهنگی، چاپ اول.
سلطانی و داستانی، ایرج و مهدی (۱۳۸۹ )، “کیفیت زندگی کاری و مولفه های اثر گذار بر آن"، تدبیر، شماره ۲۱۷، ص۴۹ تا ۵۴٫
سلمانی، داود (۱۳۸۴)، ‌کیفیت زندگی کاری و بهبود رفتار سازمانی، تهران، انتشارات دانشکده مدیریت دانشگاه تهران، چاپ اول.
شهبازی و همکاران، بهزاد (۱۳۸۸)، “تبیین رابطه کیفیت زندگی کاری و عملکرد مدیران گروه های آموزشی دانشگاه اصفهان"، نشریه مدیریت دولتی، شماره ۳، ص ۶۹ تا ۸۴٫
شیرزاد کبریا و بردبار، بهارک و سیمین (۱۳۸۹)، “بررسی تاثیر مولفه های اصلی مدیریت کیفیت فراگیر بر کیفیت زندگی کاری معلمان شهر تهران در سال تحصیلی ۱۳۸۸"، فصلنامه علمی پژوهشی تحقیقات مدیریت آموزشی، شماره چهارم، ص ۱۳۸ تا ۱۶۴٫
ضیایی بیگدلی، محمد تقی (۱۳۸۸)،‌ “بررسی نقش جو اجتماعی سازمان کار بر کیفیت زندگی کاری کارگران کارخانه های صنعتی (مطالعه موردی استان آذر بایجان شرقی)"، جامعه شناسی کاربردی، شماره اول، ص ۱۰۵ تا ۱۲۲٫
عنایتی و همکاران، ترانه (۱۳۸۹)، “بررسی کیفیت زندگی کاری کارکنان آموزش و پرورش"، فصلنامه تحقیقات مدیریت آموزشی، شماره سوم، ص ۱۶۰ تا ۱۷۵٫
غلامی، علیرضا (۱۳۸۸)، “عوامل موثر بر کیفیت زندگی کاری در سازمان"، دو ماهنامه توسعه انسانی پلیس، شماره ۲۴، ص ۸۰ تا ۱۰۰٫
فرنیا و شجاعی، محمد علی و خه بات (۱۳۸۸)، “بررسی رابطه بین کیفیت زندگی کاری مدیران با بهره وری آنان در مدارس شهرستان سردشت در سال تحصیلی ۸۸-۱۳۸۷ “، علوم تربیتی، شماره ۵، ص ۱۶۱ تا ۱۸۴٫

۳-۳- تعریف معماری در چارچوب توگف [۳۳]
استاندارد ISO/IEC 42010:2007^[28]، «معماری» را این گونه تعریف می‌کند: «ساختار اساسی یک سیستم، تجسم یافته در اجزای آن، روابط آنها با یکدیگر و محیط و اصول حاکم بر طراحی و تکامل آن است.»
توگف، این تعریف را گرفته و گسترش می‌دهد. در توگف باتوجه به زمینه، «معماری» دارای دو معنی است:

 

1. 1. 1. توصیفی رسمی از یک سیستم یا برنامه‌ای دقیق در سطح یک مؤلفه، برای هدایت کردن پیاده‌سازی آن.

   

 

1. 1. ساختار مؤلفه‌ها، روابط درون آنها و اصول و دستورالعمل‌های حاکم بر طراحی و تکامل آنها در طول زمان.

 

توگف توسعه‌ی چهار نوع معماری را پوشش می‌دهد. این چهار نوع از معماری، معمولاً به عنوان زیرمجموعه‌ای از معماری سازمانی پذیرفته شده‌اند و توگف به گونه‌ای طراحی شده است که از همه‌ی آنها پشتیبانی می‌کند (جدول ۳-۱).
جدول ۳-۱: انواع معماری در توگف

 

نوع معماری	توصیف
معماری کسب‌و‌کار	راهبرد کسب‌و‌کار، نظارت، سازماندهی و فرآیندهای کلیدی
معماری داده	ساختار منطقی و فیزیکی داده‌های سازمانی و منابع مدیریت داده‌ها در سازمان
معماری برنامه‌کاربردی	طرحی برای سیستم‌های کاربردی خاصی که می‌بایست توسعه داده شوند، تعاملات آنها و ارتباطات آنها با فرآیندهای مرکزی کسب‌و‌کار سازمان است.
معماری فناوری	قابلیت‌های منطقی نرم‌افزاری و سخت افزاریِ که برای پشتیبانی از گسترش کسب‌و‌کار، داده‌ها و سرویس‌های برنامه‌های کاربردی مورد نیاز است. این شامل زیرساخت‌های IT، میان افزارها، شبکه‌ها، ارتباطات، پردازش و استانداردها می‌شود.

۳-۴- اجزای توگف [۳۳]
توگف ساختار و محتوای توانمندی معماری در یک سازمان را منعکس می‌کند، همان طور که در شکل ۳-۱ نشان داده شده است.
هسته‌ی مرکزیِ توگف، روش توسعه معماری یا ADM است(مستند شده در نسخه‌ی ۹ از توگف، بخش۲). توانمندی معماری، روش توسعه معماری را به اجرا در می آورد. (مستند شده در نسخه‌ی ۹ از توگف، بخش۷). این روش، توسط تعدادی از دستورالعمل‌ها و تکنیک‌ها پشتیبانی می‌شود(مستند شده در نسخه‌ی ۹ از توگف، بخش۳). این روش به تولید محتوا برای ذخیره در مخزن می‌پردازد(مستند شده در نسخه‌ی ۹ از توگف، بخش۴) و این محتوا با توجه به زنجیره‌ی سازمان طبقه‌بندی می‌شود(مستند شده در نسخه‌ی ۹ از توگف، بخش۵). مخزن در ابتدا توسط مدل‌های مرجع توگف پُر می‌گردد(مستند شده در نسخه‌ی ۹ از توگف، بخش۶).
شکل ۳-۱ : محتوای توگف[۶۳]
۳-۵- ADM و مراحل آن [۳۳]
ADM، به عنوان نتیجه‌ی مشارکت‌های بسیاری از معماران، هسته‌ی توگف را شکل می‌دهد و روشی برای تولید معماری سازمانی، برای سازمانی خاص است و به طور ویژه در رسیدگی به نیازهای کسب‌و‌کار طراحی شده است. ADM موارد زیر را توصیف می‌کند:

 

• • راهی قابل اعتماد و اثبات شده برای توسعه و کاربرد یک معماری سازمانی.

 

• • روشی برای توسعه معماری‌هایی در ۴ سطح (کسب‌وکار، برنامه‌های کاربردی، داده، فناوری) می‌باشد و معمار را قادر می‌سازد تا از کفایت پرداختن به مجموعه‌ای پیچیده از نیازمندی‌ها، اطمینان پیدا کند.

 

• • رهنمودها و ابزارهایی برای توسعه معماری.

 

متدولوژی توسعه معماری یا ADM از چندین مرحله تشکیل شده است که حول طیف وسیعی از حوزه‌های معماری می‌چرخند. ساختار پایه‌ی ADM در شکل ۳-۲ نشان داده شده است.
ADM، بصورت تکراری در طول کل فرایند، بین مراحل و درون آنها اعمال می‌شود. در طول چرخه ADM، هم برای کل چرخه ADM و هم برای مرحله خاصی از فرایند، باید اعتبارسنجی مستمر نتایج، نسبت به نیازمندی‌های اصلی وجود داشته باشد،. این اعتبارسنجی باید در دامنه، جزئیات، برنامه زمانی و نقاط عطف، تجدیدنظر کند. هر مرحله باید دارایی‌های تولید شده از تکرارهای قبلی فرایند و دارایی‌های خارجی، از جمله چارچوب‌ها و یا مدل‌های دیگر را در نظر بگیرد.
ADM از مفهوم تکرار در سه سطح پشتیبانی می‌کند:

۹۱۰ منصور بیگ افشار ۱سال
۹۱۱ امت بیگ سار شیخلو (خلیل سلطان) ۱۵سال
شرکت در لشکرکشی های مختلف به همراه شاه اسماعیل در لشکرکشی به خراسان در سال۹۱۹ه.ق به عنوان پیش قراول سپاه و شرکت در جنگ چالدران و کوتاهی در این جنگ
۹۲۶ علی سلطان چنچکلو توآچی (زین الدین) ۳ سال
۹۲۹ نواب اوغلی سلطان چند ماه
آخرین امیر ذوالقدری در دوره ی پادشاهی شاه اسماعیل
۹۲۹ علی سلطان ذوالقدر ۲ سال
۹۳۱ مراد سلطان برادر زاده علی سلطان چند ماه
۹۳۱ حمزه بیگ جامشلوی ذوالقدر چند ماه
شرکت در جنگ جام به همراه شاه طهماسب بر علیه اوزبکان و ملحق شدن به اردوی شاهی در قزوین
۹۳۱ نواب شجاع الدین غازی خان ذوالقدر توآچی ۱۶سال
سرکشی شاه طهماسب برای اولین بار به ایالت فارس شرکت غازی خان در گرد همایی نیروهای نظامی شاه طهماسب در شهر ری سرکوب شورش سلطان حسن ریشهری

۹۴۷ ابراهیم بیگ تو آچی باشی ذوالقدر ۱۵ سال
سرکوبی شورش علاءالدین رعناشی حاکم دزفول در سال ۹۴۸ه.ق مشارکت در جنگ با عثمانی سرکوب شورش القاس میرزا
۹۶۲ علی سلطان تاتی اوغلوی ذوالقدر ۴ سال
شرکت در لشکر کشی های شاه طهماسب در خراسان و سیستان و محاصره قلعه قندهار
۹۶۶ شاه ولی سلطان ذوالقدر ۷سال
روابط گسترده و صمیمانه با امرای لارستان
۹۷۳ محمد خان بیگ ذوالقدر ۵ سال
خیانت به شاه طهماسب در جنگ با عثمانی و پیوستن به سپاه عثمانی
۹۷۸ ولی سلطان قلخانچی ذوالقدر ۷سال
اخرین والی فارس در دوره شاه طهماسب به عهده گرفتن للگی و اتابکی شاهزاده سلطان محمدو حمزه میرزا
۹۸۵ علی بیگ ذوالقدر ۴سال
تخلف و امتناع علی خان از سفر به آذربایجان
۹۸۹ امت بیگ سارو شیخلوی ذوالقدر ۴ سال
حمایت از شاه زاده و شکست در درگیری با سلطان محمد که در هنگام فرار به دست خاندار افشار کشته میشود
۹۹۳ علی خان تواجی باشی ذوالقدر ۱سال
شورش جماعت ذوالقدر به رهبری مهدی قلی خان
۹۹۴ مهدی قلی خان ذوالقدر ۱سال
فروانروایی وی مقارن با پادشاهی شاه عباس شد شرکت در لشکر کشی شاه عباس به خراسان قتل عام وی و دیگر ذوالقدران و قزلباشان
۹۹۵ علی خان ذوالقدر چند ماه
۹۹۶ یعقوب خان ذوالقدر ۲ سال
تمرد و نا فرمانی از حکومت مرکزی که باعث از بین رفتن خود و سرکوب خاندان ذوالقدر شد
۹۹۸ بنیاد خان ذوالقدر ۳ سال
شرکت در لشکر کشی و همراهی با شاه عباس
۱۰۰۱ یادگار علی سلطان ذوالقدر ۲سال
اخرین والی کل ایالت فارس
نکاتی درباره قلاع مهم دوره صفویه مقارن با حکومت ذوالقدرها
قلعه اصطخر فارس که روزگاری شاه اسماعیل وبرادرانش علی و ابراهیم و بعدها خان احمد گیلانی مدتی در آن زندانی بودند و از مراکز مهم طغیان علیه شاه عباس اول بود. امروز در انتهایشمال غربی جلگه مرودشت فارس قرارگرفته است.
دراین مکان سه کوه منفرد و مجزا از یکدیگر در وسط صحرا بدنبال هم واقع شده‌اندکه نام آنها عضدالدوله دیلمی ایجاد گردیده استخر بزرگ آب درمحل مناسب آن ترتیب داده شده بود و اکنون درخت سرو چندین صد ساله در کنار بقایای استخر در میان ویرانه ‌های ابنیه سنگی قلعه پایداراست. برای رفتن بدانجا بایددنباله راه فرعی را که از جانب نقش رستم روبه شمال غربی امتداد پیمود پس از گذشتن از آبادیهای سارویه و گرم ‌آباد در کنار قریه کوچکی که بنی یکه نام دارد به سمت چپ متوجه گشته به جانب کوهسار می‌روند و به راهنمایی افرادی از قریه مزبور با راه‌پیمایی تقریبا دو ساعت در کوهستان به ویرانه‌ های این قلعه شگرف می‌رسند^[۴۳۴] .
شگفتی این قلعه را به روزگار آبادانی آن از لابه لای پاره‌ای از نوشته‌های مورخین و جغرافیادانان قدیم بهتر می‌توان حس کرد. در تمام این نوشته ‌ها ساختمان قلعه به عهد باستان به خصوص بزمان جمشید جم و کیومرث نسبت داده شده است. این حوقل جغرافیادان بزرگ قرن چهارم هجری می‌نویسد: «بیشتر شهرهای فارس دارای قلعه‌های محکم و حصارهایی استوار و بلند است و از این جمله است قلعه‌های اندرون شهرها و قهندزها که در اطرافش دیوارها است و همچنین قلعه‌هایی استوار که در کوهها بطور جداگانه و مشخص در حالی که به پای خود ایستاده ساخته شده است از شهرهای استوار اصطخر است که قلعه‌ای دارد و پیرامون آن باروست و در محل قلعه اصطخر از قلعه‌ای نام می‌برد بنام اشکنوان و می‌نویسد: در روستای پائین است و بالا رفتن بدان دشوار است و قلعه‌ای بسیار استوار و چشمه‌ای جاری دارد^[۴۳۵]. این قلعه اشکنوان را با قلاع اصطخریار و قلعه شکسته سه گنبدان می‌گفتند. لسترنج به نقل از بلاذریو مقدسی و فارسنامه ابن بلخی و نزهه‌القلوب حمدالله مستوفی درباره آقار این قلعه می‌نویسد:
برفراز کوههای شمال باختری اصطخر سه قلعه بود، یکی اصطخریار دیگر قلعه شکسته و سوم قلعه شکنوان این سه قلعه را رویهم سه گنبدان می‌کفتند. آب قلعه اولی ‌ازدره‌ای عمیق جلوی آنرا سدی بسته بودند می‌آمد ودر این قلعه عضدالدوله دیلمی آب انبارهای بزرگ ساخته بودکه سقف آن برفراز بیست ستون قرار داشت و هنگامی که دشمن قلعه را محاصره می‌کرد آب آن آب انبارها برای مصرف هزار مرد که درون قلعه بودند به مدت یکسال کفایت می‌نمود نزدیک آن قلاع بر فراز کوه میدانی بود بود برای تمرین سپاهیان که آنرا هم عضدالدوله دیلمی ساخته بود^[۴۳۶].
در فارسنامه ابن بلخی آمده است:«قلعه اصطخر قلعه‌ ایست سخت عظیم و از این جهت آنرا اصطخریار نام نهاده‌ اند که یعنی یار اصطخر: هوای آن معتدل است وآب چشمه دارد^[۴۳۷]. و مولف کتاب نزهه ‌القلوب اضافه می‌کندکه هیچ قلعه‌ای از آن قدیمی‌ترنیست وهر استحکامی که جهت قلاع ممکن بوده در آنجا انجام داده‌اند. در قدیم آنرا سه گنبدان خوانده ‌اند زیرا قلاع شکسته و شکنوان در حول آنست و برآن قلعه زمین عمیقی بود که آب باران بر آن رفتی و از یکطرفش بصحرا افتادی عضدالدوله بر آن طرف بندی بست و آن زمین را به ساروج و سنگ وگچ حوضی ساخت که به هفده پایه نردبان درآوردند و بکرباس و قیر و موم و ساروج چنان محکم گردانید که قطعا آب نمی‌تراوید و چندان آب درو جمع می‌شود که اگر هزار مرد یکسال از آن بکار برند یک پایه فرو ننشیند و آن حوضها را ستونها در میان ساخته‌اند و سقف گردانیده تا از تغیر هوا و آب سالم ماند و قلعه اصطخر قلعه محکم است و بدین سبب آنرا بدین نام خوانند که در استحکام مانند اصطخر است^[۴۳۸].
آنچه مسلم است این قلعه مستحکم تا روزگار شاه عباس بزرگ اهمیت و عظمت خود را حفظ کرده بود. شاه اسماعیل اول بنیان‌گذار دولت صفوی و برادرانش به فرمان یعقوب بیگ آق قیوینلو مدتی در این قلعه زندانی شدند و رستم میرزا آق قوینلو جانشین یعقوب برای مبارزه با دشمنان خود اسماعیل و برادران را از قلعه خارج کرد و همین امر به اسماعیل امکان داد پس از مرگ برادرش علی مریدان پدر را گرد آورده قیام تاریخی خودرا به سال ۹۰۶ ه.ق آغاز کند. خان احمد گیلانی فرمانروای مقتدرگیلان در دوران شاه طهماسب از شخصیتهای دیگری بود که مدتی به فرمان این پادشاه در اصطخر زندانی شد اما آخرین قربانی این دژ بلند آوازه یعقوب خان ذوالقدر حاکم فارس بود. یعقوب خان ذوالقدردر هنگام حکومت شاه عباس در خراسان جزء ملازمان وی بود و اعتباری چندان نداشت لکن پس از آنکه شاه عباس به کمک مرشد قلی خان استاجلو قزوین پایتخت صفویه را تصرف کرد و به اشاره او یعقوب خان، ‌مهدی قلی‌خان ذوالقدرحاکم یاغی فارس را به قتل ‌رسانید. پادشاه صفوی بپاداش ‌این عمل حکومت فارس را به یعقوب سپرد اما یعقوب خان پس از استقرار در شیراز دست به ظلم و تعدی گشود و روزگاری چند با خودسری حکومت راند تا آنکه شاه عباس تصمیم به تنبیه اوگرفت خان ذوالقدرکه از عقوبت پادشاه صفوی مطلع بود خود را به قلعه اصطخر انداخت و با پشت گرمی به استحکام قلعه و لشگریان و ذخایر خود لوای عصیان بر افراخت اما سرانجام پادشاه صفوی با تدبیر و سیاست یعقوب خان را از قلعه بیرون آورده او و همه کسانش را نابود کرد و سپس قلعه اصطخر را با خاک یکسان کرد. مورخین آن زمان فتح این قلعه را جزء کارهای شگفت‌انگیز دانستند. محمود بن هدایت الله صاحب نقاره‌الآثار فی ذکرالخیار می‌نویسد:«چون خبراین فتح مبین دراطراف و اکناف بلاد ایران زمین منتشر گردید اصحاب خبرت را موجب حیرت گشته وقوع این امرغریب راازمقوله خرق‌عادت شمرده گوش زمان ندای حیرت فزای «هذالشئی عجیب» شنید زیرا که قلعه اصطخر درحصانت ورصانت موجب فخرسلاطین عجم بوده واز عهد جمشید که بانی مبانی آن قصر مشید است تا این روزگارهیچ یک ازپادشاهان ذوی‌الاقتداررا تصرف در آن دست نداده وکمند تسلط هیچ صاحب شوکتی بر کنگره برجی از این حصاررفیع منیع که مشاکل‌مسماء‌ذات البروج‌است نیفتاده^[۴۳۹].اسکندربیگ ترکمان نویسنده‌عالم‌آرای عباسی می‌نویسد: «تسخیرقلعه اصطخر که به متانت واستحکام شهره عالم وبنا کرده‌فریدون و جم است به قهر و غلبه دشوار مینمود.»^[۴۴۰]
وقاضی احمددر خلاصه‌التواریخ آورده است که : «ارباب سیر و تاریخ نوشته‌اند که قریب پنجهزار سال از بنای آن قلعه گذشته و در هیچ زمانی احدی از سلاطین آن قلعه را نگرفته‌اند.»^[۴۴۱]
شاه عباس چند روز پس از قتل یعقوب خان و تسخیر قلعه اصطخر بتماشای آن قلعه رفت و از برار آن وقتی به افق اطراف نگریست در ارتفاع قلعه و استحکام آن متحیر ماند و پس از آنکه بپائین آمد فرمان داد قلعه را ویران کنند: «شاه کامیاب امربه تخریب آن قلعه فرموده سنگتراشان نادرو کوهکنان قادر اطراف وجوانب آن قلعه را که سد راه آمد و شد بود کنده درو عمارت و آب انبارهای آنرا بالتمام ویران کردند و مبلغ یکهزار تومان که قبل از آن جهت گرفتاری آن حق ناشناس نذر فرموده بودند تصدق فرمایند تسلیم توفیق آثاری عباس علی سلطان نمودند که به ارباب استحقاق رسانید^[۴۴۲] چگونگی تسخیر این قلعه بوسیله شاه عباس خود واقعه‌ای شنیدنی است و از دریچه چشم یک واقعه پرداز بی‌طرف که‌شغلی نیزدردستگاه حکومت صفوی نداشته است نشان دوراندیشی وسیاست شاه عباس است صاحب نقاره‌الآثار می‌نویسد:
«پادشاه می‌خواست که‌آن‌رمیده معموره فراغت و بدام آمدن آن وحشی مغموره خوف و خشیت (یعقوب خان ذوالقدر) از مکمن قوت به حیز فعل آید و طایز زندگی و مرغ حیات و کامرانی آن متمکن حصار سرکشی و آن ساکن قرارگاه ناخوشی‌را به چنگ عقاب قهر افعی زهر بدتیر هلاک سازد بنابراین در ایام صید و شکار بهر جایی و مقامی که رسیدی که ماده شوقی وانتعاش طبیعی اتفاق افتادی نواب سلیمان القاب از روی تأسف و تحسر؛بن زبان آوردی که آیا یعقوب خان من در این موضوع شکاری کرده یا جامی بیاد ما خورده باشد؟ کی باشد که نوعی شود که با یکدیگر در محلهای عشرت اثرجامی بروی هم بکشیم وباتفاق شکاری بدام آوریم! واین مقدمه راالتزام نموده هر جایی و مأوایی که اوضاع و خصوصیات آن مقام بطبع شریفش خوش آمدی آن عبارت را تکرار نمودی و نوعی فرمودی که آن کلمات در میان جمع بسمع خان رسیدی …. تا آنکه یکروز یکی از محارم خود را بنزد یعقوب فرستاد و به اوپیغام دادکه منظور اصلی وی از آمدن آن بوده است که خلاف قول بعضی از ارکان دولت را در مورد عصیان او به ثبوت رساند و چون خود به این امر واقفست بهتر آنست که خان از قلعه فرود آید و شرط مهمان ‌نوازی به جای آورد. پس از چند بار پیغام سرانجام با وساطت تنی چند از محرمان و معتمدان بنیان عهد و میثاق استوار گردید و خان در آن قلعه شکوهمند فکرهای بلند و اندیشه‌های ناسودمند کرده عاقبت از اوضاع و اطوار ناشایست نادم و پشیمان گردیده کمند جاذبه اقبال شاهی و قید سلسله نامتناهی دست وگردن اقتدارش بسته بی ‌اختیارش از آن منزل غرور و استکبار فرود آورد و خری را که شیطان به چندین حیله و مکر و اندیشه بسیار و فکر بر بام برده بود عنانش گرفته و به پائین آورده بدست صاحب سپرد^[۴۴۳] .
قلعه قهقهه
اما درباره قلعه قهقهه دردوران صفویه سخن بسیار است و نام آن که حادثه ساز سیاسی دوران پرجذر و مد اوایل دولت صفویه بوده همواره با رعب و وحشت خاصی در دهانها می‌گردیده و در گوشها می‌پیچیده است شاه اسماعیل دوم و القاس میرزا و سام میرزا از جمله شاهزادگان صفوی بودند که سالها بفرمان شاه طهماسب در این قلعه مخوف زندانی شدندوتنها اسماعیل میرزا پس از وفات شاه طهماسب نجات یافت عده‌ای از امرا و بزرگان نظیر خان احمد گیلانی حاکم گیلان و امیر خان ترکمان امیرالمرای آذربایجان وحاکم گرجستان نیز مدتی‌ دراین قلعه گرفتار بودند و بعضی به سرنوشت شومی دچار شدند. درباره ساختمان این قلعه وچگونگی ایجاد آن مطلب مهمی درکتابهای گذشته نیامده است و آن چه که بر شهرت این قلعه در روزگار صفویه افزوده این بوده است که شاهان صفوی از آن بعنوان زندانی سیاسی استفاده می‌کردند. درزمانیکه شاه اسماعیل در تبریز بتخت نشست قلعه قهقهه بعلت نزدیکی به پایتخت و استحکام طبیعی مورد توجه قرار گرفت. این قلعه درکوههای قراجه داغ واقع بوده است و آن کوهستانی است درشمال آذربایجان که از یک سو به کوههای قراباغ وازسوی دیگر به کوههای طالش ختم می‌شود. درعالم آرای عباسی درباره قلعه قهقهه چنین آمده است:
قلعه عالی اساس سپهر حماس قهقهه در الکاء یافت از اعمال قراجه داغ بر فراز قله کوهی رفیع آسمان پیوند واقع شده از سنگ یک پارچه که‌ ساکنانش با سکنه فلک ‌الافلاک دمساز و پاسبانانش با شب زنده‌ داران فلک ثوابت همرازند. از درگاه قلعه که دامنه آن کوه است تا فراز قلعه راهی است سر بالا تا نیم فرسخ در غایت تنگی که عبور یک سوار از آنجا در نهایت دشواریست که یک نفر تفنگچی مانع خروج کثیر می‌تواند باشد. درزمان شاه جنت مکان (شاه طهماسب) که چند مرتبه خواندگار (سلطان عثمانی) به آذربایجان آمد و در آن ولایت فترت بود بنابر استحکام قلعه خزاین پادشاهی به آنجا نقل شده بود اسماعیل میرزا و القاس میرزا و سام میرزا نیز با اولاد در آن قلعه محبوس بودند. هیچ پادشاه ذی شوکت کمند همت بر کنگره تسخیر آن حصن حصین بلند ارکان نینداخته و آرزوی گرفتن آن عالی بنیاد در مخیله هیچ یک از سلاطین کشور گیر صورت نبسته همیشه یکی از امراء معتمد عالی قدر بحراست و کوتوالی آن قیام داشته‌اند^[۴۴۴] .

- ترغیب گشودگی
- حمایت از کارمندان
- تصمیمگیری مشارکتی (هوی و سوئیتلند، ۲۰۰۰ و ۲۰۰۱؛ هوی و میسکل، ۲۰۰۵؛ ۲۰۰۸).

۲-۱-۱-۵-۲-۸-۲- ساختار بازدارنده
ساختار سازمانی بازدارنده با سلسلهمراتبی انعطافناپذیر و سیستمی از قواعد و مقررات تنبیهی، بر اجابت و همنوایی اعضای سازمان متمرکز است (تایلوس،۲۰۰۹؛ آدامز و فورسیث^[۶۹]، ۲۰۰۶؛ گگ، ۲۰۰۳؛ هوی و سوئیتلند، ۲۰۰۰ و ۲۰۰۱). به عبارتی دیگر سلسلهمراتبی از قواعد و مقررات قهری و اجباری، بیانگر ماهیت ساختار بازدارنده میباشد. مبنای عینی سلسله مراتب، اجابت اجباری کارمندان است؛ از اینرو رفتار آنان از نزدیک و به طور دقیق مدیریت و کنترل میگردد (هوی و میسکل، ۲۰۰۵ و ۲۰۰۸؛ آدامز و فورسیث، ۲۰۰۶؛ هوی و سوئیتلند، ۲۰۰۰ و ۲۰۰۱). در واقع ساختار مذکور منجر به اعمال نوعی نظارت پایشی و تبعات بازداردنده آن از قبیل کاهش تعهد حرفهای و سازمانی و عدم انگیزش در سازمان میشود. ساختار بازدارنده، شرایط لازم جهت تبدیل افراد به کارمندانی نالایق، بیمیل به کار و بیمسئولیت نسبت به خواسته های مدیریت را فراهم میآورد و هر نوع خلاقیت و نوآوری را سرکوب مینماید. از طرفی این ساختار منجر به تقویت قدرت مدیران جهت اعمال کنترل بر کارکنان میشود (هوی و میسکل، ۲۰۰۵ و۲۰۰۸؛ گگ، ۲۰۰۳) و البته از طرفی دیگر احساس بیقدرتی (عدم نفوذ) در کارکنان را موجب میگردد (هوی و سوئیتلند،۲۰۰۰؛ هوی^[۷۰] و همکاران،۲۰۰۲؛ هوی، ۲۰۰۳؛ سیندن و همکاران،۲۰۰۴).
در ساختار بازدارنده، بهره وری مفهومی از دست رفته است. این نوع ساختار میتواند کیفیت خدمات سازمانی را تحت تاثیر قرار دهد. ساختار بازدارنده عدم اعتماد بینفردی را موجب میشود؛ و همین امر خود به کژکارکردی سیستم سازمانی میانجامد (گگ، ۲۰۰۳). این نوع ساختار، بیزاری کارمندان را به دنبال خواهد داشت و نه تعهد (پذیرش مشتاقانه و عملکرد وفادارانه) آنان را (هوی و سوئیتلند، ۲۰۰۰). بهعلاوه پیامدهای ناشی از ساختار بازدارنده، تاثیرات منفی از قبیل غیبت، استرس، احساس بیگانگی و نارضایتی شغلی را موجب میگردد (گگ، ۲۰۰۳؛ هوی و سوئیتلند، ۲۰۰۰؛ آرچز^[۷۱]، ۱۹۹۱).
ساختار بازدارنده در مقایسه با ساختار تواناساز، بهوجودآورنده محیط کاری است که کمتر اثربخش میباشد (گگ، ۲۰۰۳). در این نوع ساختار، جو سازمانی به شکلی منفی جهت مییابد (هوی و سوئیتلند، ۲۰۰۱) و فضای موجود، در امر حل مساله و انجام وظایف کاری مانع است نه یاریدهنده. این نوع ساختار ماهیتاً ازبینبرنده فرایند حل مساله است. بهعلاوه بازدارنده هرگونه نوآوری و رشد است (گگ، ۲۰۰۳). ارتباطات در آن از نوع سختپیوند، یکطرفه و از بالا به پایین بوده (هوی و میسکل، ۲۰۰۵ و ۲۰۰۸؛ هوی، ۲۰۰۳) و میزان مشارکت افراد ناچیز است. زیرا تعاملات بینفردی را محدود نموده و کنترل اداری زیادی را اعمال مینماید (هوی و میسکل، ۲۰۰۵ و ۲۰۰۸؛ تایلوس، ۲۰۰۹). پرواضح است که ساختار بازدارنده از طریق نفوذ در و بر رفتار سازمانی افراد در سطوح فردی، گروهی و سازمانی، سازمان را در راستای تحقق سلامت سازمانی باز میدارد. ویژگی های ساختار بازدارنده را می توان به شرح ذیل برشمرد:
- اجرای قوانین و رویه های سخت
- تلقی مشکلات به عنوان محدودیت و گرفتاری
- خواستار همنوایی و توافق
- تنبیه اشتباهات
- ترویج بدگمانی
- خواستار اجابت
- کنترل
- تنبیه کارکنان
- بازداری تغییر
- قوانین مستبدانه
- تصمیمگیری یک جانبه
- اعمال فشار برای انجام کار مورد نظر

- بیاعتمادی کارمندان
- فریب و نیرنگ
- تعارض
- ایجاد احساس بیقدرتی و بینفوذی در افراد (هوی و سوئیتلند، ۲۰۰۰ و ۲۰۰۱؛ هوی و میسکل، ۲۰۰۵؛ ۲۰۰۸).
۲-۱-۱-۵-۲-۸-۳- مقایسه دو نوع ساختار
در پایان لازم به ذکر است که به طور کلی، ساختار تواناساز با قواعد و مقررات منعطف و پیامدهای مثبت، دارای ماهیتی کارکردی است و ساختار بازدارنده با به کارگیری قواعد و مقررات سخت و نامنعطف و پیامدهای منفی خود، منجر به کژکارکردی سازمان میشود (هوی و میسکل، ۲۰۰۵ و ۲۰۰۸). در زیر ابعاد چهارگانه انواع ساختارهای تواناساز و بازدارنده در جدول شماره (۱)، با یکدیگر مقایسه گردیدهاند. این مقایسه ضرورت توجه و تلاش سازمانها برای طراحی، استقرار و توسعه ساختار تواناساز و کاستن از بازدارندگی ساختارهای موجود خود به منظور بهره وری از پیامدهای مثبت حاصل از آن نوع ساختار را محرز میگرداند (هوی، ۲۰۰۳).
جدول شماره ۱: مقایسه ابعاد چهارگانه انواع ساختارهای تواناساز و بازدارنده

 

ابعاد انواع ساختار	رسمیت	تمرکز	فرایند	زمینه
بازدارنده	قواعد و رویه های سخت و انعطافناپذیر   تلقی مشکلات به عنوان محدودیت و گرفتاری   خواستار همنوایی و توافق   تنبیه اشتباهات   ترویج بدگمانی	خواستار اجابت

۶۵

 

۷/۵۳

 

۱۲۱

 

۲/۳۴

 

 

 

دوم

 

۶۰

 

۸/۵۰

 

۵۸

 

۲/۴۹

 

۱۱۸

 

۳/۳۳

 

 

 

سوم

 

۶۷

 

۳/۵۸

 

۴۸

 

۷/۴۱

 

۱۱۵

 

۵/۳۲

 

 

 

کل

 

۱۸۳

 

۷/۵۱

 

۱۷۱

 

۳/۴۸

 

۳۵۴

 

۱۰۰

 

 

 

۳-۱-۳- ابزارهای پژوهش
به منظور جمع‌ آوری اطلاعات مربوط به متغیرهای مختلف پژوهش حاضر از سه پرسشنامه شامل پرسشنامه شخصیتی گلدبرگ، پرسشنامه خودگزارشی تعامل رفتاری - عاطفی و پرسشنامه مهارتهای اجتماعی استفاده شد. در ادامه هر یک از این ابزارها معرفی میگردند.
۳-۱-۳-۱- پرسشنامه پنج عامل بزرگ شخصیت
ابزارهای متعددی برای ارزیابی پنج عامل بزرگ شخصیت ساخته شده است. برخی از این ابزارها مانند پرسشنامه ۲۴۰ گویهای تجدید نظر شده پنج عامل (کوستا و مک کری، ۱۹۹۲) به صورت گستردهای مورد استفاده بوده است^[۱۸۹]. اما در فعالیتهای پژوهشی، استفاده از این ابزارها به سبب تعداد زیاد گویه ها معمولا دشوار بوده است. لذا در سالهای اخیر محققین تلاش داشتهاند تا فرمها یا پرسشنامه هایی کوتاه برای ارزیابی پنج عامل بزرگ شخصیت به وجود آوردند. برای مثال کوستا و مک کری (۱۹۹۲) پرسشنامه ای ۶۰ گویهای با عنوان سیاهه پنج عامل شخصیت^[۱۹۰] با انتخاب گویه های پرسشنامه شخصیتی میسازند. گلدبرگ (۱۹۹۹) بر اساس تحلیلی که بر روی مجموع ۱۲۵۲ گویه از میان مجموعه گویه های شخصیتی رایج در جهان^[۱۹۱] و همچنین پرسشنامه های شخصیتی موجود انجام داده است، چهار پرسشنامه شخصیتی پیشنهاد میدهد.

از این تعداد یک پرسشنامه ۱۰۰ گویهای و یک پرسشنامه ۵۰ گویهای با توجه به مدل مک کری و کوستا (۱۹۹۶) با تحلیل پرسشنامه های موجود ساخته شد و یک پرسشنامه یکصد گویهای و ۵۰ گویهای بر اساس مدل تحلیل واژگانی از مجموعه گویه های شخصیتی رایج در جهان (IPIP) تهیه شد. در این پژوهش از پرسشنامه شخصیتی ۵۰ گویهای (گلدبرگ، ۱۹۹۹) به جهت اختصار و شاخصهای روانسنجی مناسبتر استفاده گردید.
در پژوهش خرمایی (۱۳۸۵) بر اساس نتایج تحلیل عوامل ۱۰ گویه پرسشنامه برای سنجش عامل ثبات عاطفی (شامل گویه های شماره ۹، ۲۴، ۴، ۴۴، ۳۴، ۴۹، ۲۹، ۱۹، ۱۴، ۳۹، ۳۴)، ۱۰ گویه برای عامل گشودگی در تجربه (گویه های شماره ۲۵، ۱۵، ۵۰، ۲۰، ۱۰، ۳۵، ۳۰، ۵، ۴۰، ۴۵)، ۱۰ گویه برای عامل وظیفهمداری (گویه های شماره ۲۳، ۳۸، ۲۸، ۴۳، ۱۸، ۸، ۴۸، ۳۳، ۱۳، ۳)، ۱۰ گویه برای عامل توافقپذیری (گویه شماره ۴۷، ۳۲، ۷، ۲، ۲۲، ۱۷، ۱۲، ۳۷، ۲۷، ۴۲) و۱۰ گویه نیز برای عامل برونگرایی (گویه های شماره ۴۱، ۳۶، ۳۱، ۲۱، ۶، ۴۶، ۱۱، ۱، ۲۶، ۱۶) بارگذاری عاملی شده است. در این پرسشنامه برای ارزیابی هر یک از پنج عامل بزرگ شخصیت ۱۰ گویه مثبت و منفی وجود دارد.
برای سنجش عامل رواننژندی (ثبات هیجانی) گویههایی مانند «در مورد کارها دلشوره و نگرانی دارم» آمده است. برای ارزیابی عامل برونگرایی گویههایی مانند «از در میان جمع بودن احساس رضایت و دلخوشی میکنم» و برای ارزیابی عامل وظیفهمداری گویههایی مانند «در کارهایم دقیق و موشکاف هستم» وجود دارد. مثالهایی از عامل گشودگی در تجربه گویههایی مانند «قوه تخیل قوی دارم» است و در نهایت گویههایی مانند «با احساسات دیگران همدلی و همدردی میکنم» برای ارزیابی عامل توافقپذیری مورد استفاده قرار میگیرد.
آزمودنی باید پس از مطالعه هر گویه صحت آن را در مورد خویش بر اساس مقیاس لیکرت از کاملا درست تا کاملا نادرست تعیین نماید. درجهبندی این ویژگیها بر اساس مقیاس پنج درجهای است که در مورد گویه های مثبت با انتخاب گزینه کاملا درست نمره ۵ و با انتخاب گزینه کاملا نادرست نمره ۱ تعلق میگیرد.
گویه های منفی به صورت معکوس نمره گذاری میشوند. حداکثر نمره آزمودنی در هر عامل ۵۰ و حداقل نمره اکتسابی ۱۰ خواهد بود.
گلدبرگ (۱۹۹۹) و کوستاو و مک کری (۱۹۸۵) روایی محتوایی و سازه و پایایی (آلفای کرونباخ و بازآزمایی) این مقیاس را مطلوب گزارش کرده‌اند.
در پژوهش خرمایی (۱۳۸۵) برای تعیین روایی سازه این ابزار از روش تحلیل عامل به
شیوهی مولفه های اصلی همراه با چرخش واریماکس استفاده شده است. در مورد پایایی عوامل، نتایج چندین مطالعه از جمله خرمایی (۱۳۸۵) و دلشاد (۱۳۸۹) حاکی از آن است که زیرمقیاسهای پنج عامل، همسانی درونی خوبی دارند که شرح آن در جدول ۳-۲ آمده است .
جدول شماره ۳-۲ ضرایب آلفای کرونباخ پنج عامل شخصیتی

 

«خلق السموات بغیر عمد ترونها….» (سوره ۳۱، آیه ۱۰).
معنی بیت: ای مرد ساده دل! که زود فریب جهان را می‌خوری. طاق و طارم این فلک که مانند سقف خیمه‌ای چهار طاق است، از آن روی بی طناب پابرجا مانده که برای به دار کشیدن تو طناب در گلو افکنده است.

۲۲)چو گردنا بشود گوشمال خورده دهر کسی که بیهده گردن کشی کند چو رباب
گردنا:  قصیده‌ی ۲، بیت ۱۵. گوشه‌ی عود و رباب و امثال آنرا نیز گفته‌اند که تار بر آن بندند و بگردانند تا ساز آهنگ شود (برهان).
توضیح: اشاره به شکل ظاهرِ ساز رباب دارد که دارای گردن دراز و نیز مانند ساز گردنا، سازی به کوکها و تارهای مختلف، که برای کوک کردن آن، کوک آنرا می‌پیچانند و گوشمال کردن ساز کنایه از پیچاندن کوک آن است.
معنی بیت: کسی که در این دنیا مانند ساز رباب، گردنکشی و جباری می‌کند و سر به عصیان برمی‌دارد، مانند ساز گردنا، از دهر و زمانه گوشمالی می‌بیند.
۲۳)مخور لعاب دهن تا به نان کس چه رسد که کرم پیله بمیرد به عاقبت ز لعاب
لعاب: آب دهن و آب هر چیزی که غلظت و چسبندگی دارد (غیاث).
کرم پیله: کرم ابریشم: نوزاد کرمی شکل پروانه کرم ابریشم است که پس از خروج از تخم به صورت کرمی می‌باشد که در سطح شکمی دارای اندامهای ظریف کوچک متعددی است و از برگ درخت توت تغذیه می‌کند… پس از آنکه نموش به حد معینی می‌رسد دور خود پیله می‌کند و در درون آن دگردیسی می یابد و پس از تبدیل به پروانه، پیله را سوراخ کرده از آن خارج می‌شود (معین).
کرم پیله بمیرد… ز لعاب: کرم ابریشم از لعاب دهن خود به دور خود پیله می‌تند و عاقبت می‌میرد و آن پیله به صورت کفنی سفید برای او درمی آید.
معنی بیت: قناعت گزین به گونه ای که حتی آب دهان خود را نیز فرو مده (اغراق برای رساندن کمال قناعت)، چه برسد به اینکه از مردمان دیگر طلب نان کنی، زیرا کرم پیله که از لعاب دهن خویش به گرد خود پیله می‌تند، عاقبت در تنگنای آن پیله می‌میرد و (شاعر با تصویری عینی از کرم پیله، مرگ کرم پیله و نابودی انسان را در اثر حریص بودن و از کف نهادن قناعت می‌داند).
۲۴)ز ژنده جوی صفا کافتاب کم تابد چو ابر بر خشن آسمان زند سنجاب
ژنده: کنایه از درویش.
صفا:  رک قصیده ۱، بیت ۱.
کم تابد: نتابد، نمی‌تابد.
خشن: گیاهی باشد که از آن جامه بافند و فقیران و درویشان پوشند و جامه ساخته شده از خشن:
برکش میخ غم زدل پیش که صبح برکشد این خشن هزار میخ از سر چرخ چنبری
(تعلیقات دیوان مجیر)
در این بیت مجیر، خشن {هزار میخ} آسمان کنایه از آسمان پر ستاره است(تعلیقات دیوان مجیر).
سنجاب زدن: کنایه است از اینکه ابرهای تیره رنگ آسمان را فرا گیرد (همان).
بین ژنده، به صفا و خشن تناسب وجود دارد.
معنی بیت: صفا و خلوص نیت را در درویش و ژنده پوش بجوی، نه صوفی خشن پوش، زیرا وقتی که ابرهای تیره رنگ آسمان را فرا گیرد، دیگر آفتاب تابشی نخواهد داشت. یعنی نور تجلیات حق بر دل درویشان ژنده پوش می تابد نه صوفی خشن پوش.
۲۵)دل تو پر ز حسابست چون دل پنگان جهان نمای از آن نیست همچو اصطرلاب
پنگان: طاس و طشت مسین یا رویین، نیز طاسی از مس که در بن آن سوراخی تنگ است و آن طاس را بر روی ظرفی پر آب می‌نهند و همین که پر شدن و در بن ظرف افتاد برمی‌کشند و باز بر سر آب می‌گذارند و به مقدار زمان پر شد آن، اوقات شبانه روز را می‌سنجند و گاهی نیز آن طاسک را پر می‌کنند و بر سر چیزی می‌گذارند تا تهی شود و مقدار خالی آن را یک واحد زمانی حساب می‌کنند. مقدار پر شدن یا تهی شدن را نیز پنگان می‌گویند. پنگان نوعی ساعت آبی است که کشاورزان هنوز هم به کار می‌برند. (فرهنگ اشارات). پیاله، فنجان (برهان قاطع).
اصطرلاب؛ اسطرلاب: آلتی باشد که بیشتر از برنج سازند و بدان ارتفاع آفتاب و ستارگان گیرند. گویند پسر ادریس پیغمبر(ع) آنرا وضع کرده است و بعضی گویند ارسطاطالیس، و معنی ترکیبی آن به یونانی ترازوی آفتاب است؛ چه اسطر، به معنی ترازو و لاب، آفتاب را گویند. و بعضی گفته‌اند جام جهان نما عبارت از این است و نزد محققین جام جهان نما عبارت از دل است (برهان).
در بیت حسن تعلیل وجود دارد.
معنی بیت: دل تو مانند اندرون فنجان پر از حساب و کتاب (هوسها و تعلقات دنیوی) است. از این جهت نمی‌تواند مانند اصطرلاب که اسرار آسمانها و جهان را می کند روشن و جهان نما باشد (باید دل صاف داشته باشی تا اسرار جهان را بدانی و به سیر و سلوک آسمانی دست یازی).
۲۶)دلی که قابل اسرار لوح محفوظ است بسان تخته خاکش مساز جای حساب
قابل شدن: استعداد یافتن (فرهنگنامه شعری).
لوح محفوظ: لوح محفوظ در قرآن مجید در آیه ۲۲ سوره بروج، یک بار آمده:
«بل هو قرآن مجید، فی لوح محفوظ»
این کتاب قرآنی است شریف و بزرگوار در لوحی نوشته که آن لوح فرشتگان نگاه می‌دارند. و چون تغییر و نقصان و زیاده در او راه نیابد آن را محفوظ خوانده اند و در نزد خداوند محفوظ است و جز فرشتگان بدان علم نیابند و آن از درّ سپید است. در اقرب الموارد آمده است: گویند لوح محفوظ نوری است که بر فرشتگان می‌تابد و بدان فرمان را در یابند و فرمان برند و گفته اند لوح محفوظ امّ الکتاب است. (تعلیقات دیوان مجیر).
تخته خاک: تخته محاسبان، تخته‌ای که در آن قدری خاک اندازند و بنویسند، باز هموار کنند و رقم دیگر بنویسند و خاقانی گفته:

خاک بر سر می کند گردون ز دستش گو چرا؟ تخته خاک از سر کیوان نسازد هر زمان

در آنندراج آمده: تخته حساب شناسان، ای آن تخته حساب که آن را تخته خاک می‌خوانند. (فرهنگ آنندراج)
معنی بیت: وجود معنوی و دل الهی خود را که مانند لوح محفوظ محل نزول اسرار الهی است پاک نگهدار و آن را مانند تخته‌ی خاکی محاسبان، پر از رقمها و تعلقات دنیوی نگردان.
۲۷)به زرد و سرخ جهان تا فریفته نشوی که خون دهد عنب از دفع خون کند عنّاب
زرد و سرخ، در حدیث آمده است:« اهلک الرجال الاحمران او الاصفران».
ترجمه: مردان را گوشت و خمر، طلا و زعفران به هلاکت رساند. مردان را دو سرخ (گوشت و خمر) یا زرد (طلا و زعفران) به هلاکت رساند.
تا: مبادا، زینهار (تا در این معنی شبه جمله است).
عنب: انگور، میوه تاک که تازه است و چون خشک شود آن را زبیب (مویز) گویند. و از خواصّ آن: تولید خون صالح و معدل امزجه غلیظه و مصفّی خون و دافع موادّ سوداویه و احتراقیه…
عنّاب: سنجد جیلان، میوه ای است شبیه به سنجد و در منضجات و مسهلات به کار برند. و از خواصّ آن: صاف کننده خون، مولّد خون صالح و مسکّن التهاب و تشنگی و حدت خون و گرمی… (تعلیقات دیوان مجیر)
چرا هوای لبت خون من به جوش آورد؟ اگر نشاندن خون از خواصّ عنّابست
(ظهیر فاریابی، به نقل از همان)
بین عنب و عناب، جناس شبه اشتقاق وجود دارد.
معنی بیت: به ظواهر دنیوی فریفته مشو و در بند اسباب و علل ظاهری مباش، چرا که انگور مولد خون و عناب صاف کننده‌ی خون است.
توضیح استاد راهنما (دکتر محمد شوقی نوبر) درباره‌ی این بیت:
در بیت «دفع کند» آمده است.
نه صاف کند؛ و میان خون دادن و خون دفع کردن تضاد هست.
انگور زرد رنگ است و عناب، سرخ رنگ؛ در بیت لف و نشر مرتب هست.
معنی بیت: فریفته‌ی زرد و سرخ (ظواهر و رنگ و بوی) دنیا مشو که متضاد هم هستند، اگر یکی ترا تقویت کند دیگری تضعیف می کند. همانطوری که انگور تولید خون، و عناب آن را دفع می‌کند.
۲۸)عدوی تست جهان گرچه بر مصیبت تو سیاه جامه شود هر شبی به شکل مصاب

۷- مقاله ای تحت عنوان بررسی تاثیر ابعاد ارزشی بازار یابی رابطه مند بروفاداری مشتری به برند گوشی های تلفن همراه در سال ۱۳۹۰ توسط مرحوم داور ونوس وبهاره ظهوری در شهر تهران صورت پذیرفت که طرح مفهومی آن تقریباً ۹ ماه به طول انجامید وهدف از انجام این تحقیق تاثیر ابعادی ارزشی بازار یابی رابطه مند شامل : منافع عملکردی ،منافع نمادین ،منافع تجربی وقیمت ادراک شده را بر وفاداری مشتریان به برند گوشی های تلفن همراه از دو دیدگاه نگرشی ورفتاری مورد بررسی قرار داده است .در این پژوهش که از نوع توصیفی – همبستگی است از پرسش نامه برای جمع آوری اطلاعات استفاده شده است.نمونه آماری این پژوهش شامل ۲۱۵ نفر است که از میان ۳ منطقه اصلی فروش گوشی های تلفن همراه در شهر تهران که بر اساس قضاوت پژوهشگر به عناون جامعه آماری پژوهش انتخاب شده اند به دست آمده وداده های به دست آمده با بهره گرفتن از مدل معادلات ساختاری بررسی شده اند. . نتایج پژوهش نشان می دهد، از میان ابعاد ارزشی بازاریابی رابطه مند تنها سه متغیر منافع عملکردی، منافع نمادین و منافع تجربی بر وفاداری نگرشی تاثیر داشته اند. همچنین رابطه وفاداری نگرشی و وفاداری رفتاری نیز تایید شده است. از میان متغیرهای تعدیل کننده در نظر گرفته شده در این پژوهش نیز، تنها متغیر میزان تعهد به برند نقش تعدیل کنندگی در رابطه میان ابعاد ارزشی بازاریابی رابطه مند و وفاداری به برند داشته است.

۸-تحقیقی توسط رضا اسماعیل پور وداوود موذن در سال ۱۳۹۱ با عناون تبیین تاثیرات به کارگیری بازار یابی رابطه مند در بانک سامان بر رفتار مشتریان انجام گرفت. . در این تحقیق مدلی ساختاری برای تبیین تاثیرات بازاریابی رابطه مند بر مشتریان بانک سامان شهر قزوین ارائه گردید. داده های مورد نیاز از طریق پرسشنامه جمع آوری گردید. نتایج تحلیل مسیر نشان داد که از میان بنیان های بازاریابی رابطه مند، منافع رابطه، همبستگی و شایستگی بر رضایت مشتری از بانک تاثیرمستقیم دارند، در حالیکه رابطه معناداری میان بومی سازی خدمات و رضایت مشتریان اثبات نشد. همچنین مشخص شد که رضایت مشتریان بر اعتماد مشتریان تاثیر مستقیم دارد و نیز اعتماد مشتریان منجر به شکل گیری وفاداری رفتاری مشتریان خواهد شد.
۲-۵-۳)سوابق تحقیقات خارج از کشور
۱-در مطالعه ای که توسط سیم کین^[۱۱۶] در سال ۲۰۰۲ در انگلستان انجام گرفت پس از انجام مصاحبه های مفصل با مدیران وتکمیل پرسش نامه توسط مدیران مالی و عملیاتی در ۵۰ سازمان که چهل درصد آنها خدماتی وشصت درصد آنها تولیدی بودند متغییر به عنوان موانع اجرایی اثر بخش برنامه های بازاریابی رابطه مند شناسایی وتعیین شدند.
۲-لورین ولیلجاندر^[۱۱۷]در سال ۲۰۰۶، تاثیر بازار یابی رابطه مند بر وفاداری مشتریان ورضایت مشتریان بخش های مختلف بازار صنعت بانکداری مورد بررسی قرار دادند.آنها به این نتیجه دست یافتند که هیچ تفاوت چشمگیری در ارزیابی های مشتریان از ارتباطات به هنگام ارائه خدمات و وفاداری آنها نسبت به بانک در بخش های مختلف بازار وجود ندارد ودیگر این اهمیت رضایت از نقش تعیین کنندگی وفاداری در بخش های سودمندتر بهتر است.
۳-توسط شموت^[۱۱۸]در سال ۲۰۰۷ در ملبورن استرالیا تاثیر ابعاد مالی ساختاری واجتماعی بازار یابی رابطه مند را بر احساسات وکیفیت رابطه وسپس تاثیر این دو متغییر را بر وفاداری میهمان های عرب در هتل های پنج ستاره ملبورن مورد ارزیابی قرار داده است.
در نهایت وی به این نتیجه دست یافت که ابعاد ساختاری واجتماعی بازار یابی رابطه مند بر کیفیت رابطه واحساسات تاثیر دارد در حالی که بعد مالی تاثیری بر این دو متغییر ندارد. همچنین در ادامه محقق پس از بررسی مدل پیشنهادی ار طریق معادلات ساختاری بیان می کند که کیفیت رابطه و احساسات هر دو بر وفاداری مهمانان عرب موثر است.
۴-در تحقیقی توسط لئون فوته آ وهمکارانش^[۱۱۹]در سال ۲۰۱۱ در رومانی با بهره گرفتن از تاثیر بازاریابی رابطه مند بر رضایت مشتریان به دنبال پیدا کردن یک رابطه بلند مدت بین شرکتهای رومانی و مشتریان آنها بودند که نتایج حاصل از این تحقیق این بود که شرکتهای رومانیایی می توانند از طریق تحقیقات بازاریابی واندازه گیری آنها ارتباط خود را با مشتریان بهبود بخشیده وبا جلب رضایت مشتریان خود می توانند فروش خود را افزایش دهند. یکی از محدودیتهای این تحقیق این بود که از ساختار بالغی برخوردار نبود ومحققان معتقدند که عناصر بیشتری را در این رابطه باید در نظر گرفت وهمچنین در این تحقیق توصیه شد که برای انجام تحقیقات آینده مهم این است که اندازه گیری در همان دوره از سال ودر یک نمونه مشابه وبا همان ابزارانجام شود تا نتایج تحقیق واقعی تر باشد.
۵-شنگ چانگ لو^[۱۲۰]در سال ۲۰۱۲ در تحقیقی با عنوان بررسی بازاریابی رابطه مند در رضایت مشتریان در صنایع توریسم ، بیمارستان،مدرسه،بنگاهها وکارخانجات تایوان به این نتیجه رسیدند که اعتماد و رضایت به عناون شاخصه ای مهم برای تعالی ونشان دادن تصویری بهتری از صنایع از اهمیت زیادی برخوردار است.در این تحقیق از عواملی مانندتعهد، سفارشی سازی،قدردانی وارتباطات استفاده شده است که می توان با توجه به این ابعاد از بازار یابی رابطه مند به رضایت مشتریان دست یافت ؛ همچنین محقق در اینجا به این نتیجه رسید که حفظ رابطه سالم با مشتریان موجب رشد وارتقای کسب وکار در سازمانها وصنایع تایوان شده است.
فصل سوم
روش تحقیــــق
۱-۳)مقدمه
تحقیق عبارت است از مجموعه فعالیت های منظم،منسجم وهدفمند که در پی دستیابی به یکی از خواسته ها به صورت فردی یا گروهی صورت می گیرد.در طی فرایند تحقیق با بکارگیری ابزار های جمع آوری داده ها بطور عینی ومعتبر،مشاهده ،بررسی واستخراج می شوند وسپس با بهره گرفتن از فنون تجزیه وتحلیل توصیفی .استنباطی بطور کمی سعی می شوند که ادعاهای علمی اولیه(فرضیه)آزمون شده ودر نهایت فرضیه ها رد یا پذیرفته می شوند.ونتیجه گیری نهائی صورت می پذیرد(حافظ نیا،۱۳۸۷، ص۶۰).
در این فصل از پایان نامه ابتدا درباره فرایند تحقیق یعنی روش های مورد استفاده در تحقیق جهت بررسی جامعه آماری ،تعیین روش های نمونه گیری،حجم نمونه وهمچنین روششها وابزار مورد استفاده جهت گرآوری اطلاعات وروشهای تجزیه وتحلیل اطلاعات گردآوری شده خواهیم پرداخت وسپس به روایی وپایایی ابزار گردآوری نیز که موضوع دیگر مورد بحث در این فصل است می پردازیم.
۲-۳)فرایند اجرای تحقیق
در این تحقیق ابتدا با بررسی ادبیات تحقیق و بر اساس مساله بیان شده ، متغیرهای اصلی تحقیق شناسایی شده و فرضیه ها بر اساس چهارچوب نظری و مدل تحقیق شکل گرفتند. سپس داده های مورد نیاز برای سنجش گردآوری شده و اندازه گیری متغیرهای فوق به وسیله پرسشنامه و به صورت میدانی از شرکت های بیمه شهرستان رشت جمع آوری شده، تبدیل به امتیازات مربوط شده و برای تجزیه و تحلیل با بهره گرفتن از نرم افزار SPSS19 آماده گردیدند. در ادامه با محاسبه مشخصه ها ی توصیفی متغیرها و جداول مربوطه ، توزیع صفت ها بررسی و در نهایت به آزمون فرضیه ها و ارائه مدل نهایی اقدام شد.
۳-۳)روش تحقیق :
به طور کلی روش های تحقیق در علوم رفتاری را می توان با توجه به دو ملاک تقسیم کرد :
الف ) هدف تحقیق ب ) نحوه گردآوری داده ها
بر این اساس تحقیق حاضر براساس طرح تحقیق از نوع توصیفی- تحلیلی وبر اساس هدف از نوع کاربردی است.بر این اساس اجرای تحقیق توصیفی می تواند برای شناخت بیشتر شرایط موجود بایاری دادن به فرایند تصمیم گیری باشد.تحقیق توصیفی شامل جمع آوری اطلاعات برای آزمون فرضیه یا پاسخ به سوالات مربوط به وضعیت فعلی موضوع مطالعه می شود. یک مطالعه توصیفی چگونگی وضع موجود را تعیین وگزارش می کند(خاکی،۱۳۸۸، ص۱۰۴).
پس همانطور که گفته شد تحقیق حاضر از جنبه هدف،کاربردی واز جنبه اجرا توصیفی (غیرآزمایشی) است،همچنین از لحاظ جمع آوری داده ها میدانی به شمار می آید.
۳-۴)جامعه ونمونه آماری
۱-۴-۳)جامعه آماری وروش نمونه گیری :
در تعریف جامعه آماری باید گفت که جامعه آماری عبارت است از کلیه عناصر وافرادی که در یک مقیاس جغرافیایی مشخص(جهانی یا منطقه ای)دارای یک یا چند صفت مشترک می باشند.جمعیت یا جهان مجموعه کل موردهایی است که تحقیق گر مایل است در مورد آنها مطالعه ونتیجه گیری کند(ونوس وهمکاران،۱۳۷۵ ،ص۱۲).
جامعه آماری تحقیق حاضر کلیه مشتریان نمایندگیهای بیمه البرز شهرستان رشت می باشد.
جامعه در نظر گرفته شده برای این تحقیق جامعه نامحدود است و روش نمونه گیری از جامعه مشتریان این تحقیق بصورت نمونه برداری غیر احتمالی در دسترس می باشد.در طرح های نمونه برداری غیر احتمالی،اعضای جامعه آماری هیچ احتمالی برای انتخاب شدن در گروه نمونه آزمونی را ندارند این دسته از طرحهای نمونه برداری غیر احتمالی شامل دو گروه گسترده جامعه در دسترس وهدفمند هستند(سکاران،۱۳۸۱ ،صص ۲۱۹-۳۰۰).
۲-۴-۳)حجم نمونه
اگر طرح نمونه برداری مناسب به کار گرفته نشود حجم زیاد نمونه به خودی خود منجر به افزایش تعمیم پذیری یافته ها به جامعه آماری نخواهد شد.همین طور اگر حجم نمونه برای دستیابی به وقت واطمینان مورد نظر کافی نباشد وهر طرح نمونه برداری هر قدر هم که پیشرفته باشد نمی توان برای پژوهشگر وهم اندازه حجم نمونه مورد توجه قرار گیرد(سکاران،۱۳۸۸،ص۳۴۴).
کرجسی ومورگان ونیز کوهن مدل تصمیمم گیری خوبی را با راائه یک جدول حجم نمونه خلاصه شده ارائه کرده اند.این جدول رهنمود علمی تعمیم داده شده ای را برای نمایندگی های بیمه البرز رشت تداعی می کند از این رو از رابطه زیر حجم نمونه بدست می آید:
تعداد حجم نمونه n = ؟
مقدار z جدول ۱٫۹۶ =
سطح معنی داری ۰٫۰۵ =
برآورد نسبت صفت ۰٫۵ = q = p
میزان خطای برآورد
که پس از جایگزینی اعداد تعداد نمونه در این تحقیق برابر است با :
 = n
۳-۵)روش وابزار جمع آوری داده ها
یکی از روش های بسیار متداول در گردآوری اطلاعات میدانی روش پرسشنامه است که امر گردآوری اطلاعات را در سطح وسیع امکان پذیر می سازد.در تحقیقات توصیفی نیز تحقیقاتی که از گستره جغرافیایی زیادی برخوردار باشند ویا تعداد افراد جامعه ونمونه زیاد باشد معمولا از روش پرسشنامه استفاده می شود(حافظ نیا،۱۳۸۳ ،ص۱۵۲).
در این تحقیق جهت گردآوری داده ها از روش میدانی وابزار پرسشنامه استفاده شده است.پرسشنامه مجموعه ای از پرسش هاست که در آن از پاسخ دهنده خواسته می شود نظر خود رانسبت به آنها ارائه نماید.در تحقیق حاضر برای جمع آوری اطلاعات میدانی از پرسشنامه استفاده شده است وطیف پاسخی مورد استفاده در آن به شرح زیر بوده است.
جدول۳-۱:صفات کیفی وارزش های عددی گزینه های پرسشنامه

 

طیف کلی

کاملا مخالفم

مخالفم

 

• • •  

   

   

 

 

 

• محاسبه نویزفاز

 

در این قسمت به محاسبه­ی نویز فاز نوسان‌ساز پیشنهادی پرداخته می­ شود.

 

• منابع نویز نوسان‌ساز

 

• • برای محاسبه نویز فاز این نوسان‌ساز ابتدا باید منابع نویز آن را شناسایی کرده و سپس به محاسبه طیف آنها پرداخت. شکل ۴ منابع نویز نوسان‌ساز پیشنهادی را نشان می­دهد. همان­طور که در فصل قبل نیز اشاره شد نویز ادوات را می­توان با یک منبع جریان نویز موازی یا منبع ولتاژ نویز سری با عنصر مورد نظر نشان داد. طبق شکل (۳-۱۰)، منابع نویز این نوسان‌ساز عبارتند از نویز حرارتی تلفات تانک، نویز حرارتی و فلیکر ترانزیستورهای زوج­تفاضلی و ترانزیستورهای دنباله.

 

منابع نویز نوسان‌ساز پیشنهادی
نویزفاز نوسان‌ساز در افست فرکانسی  از فرکانس مرکزی  طبق [۲۳] از رابطه (۳-۴۱) محاسبه می­ شود.

در این رابطه  چگالی طیف توان منبع نویز مورد نظر،  مقدار RMS تابع ISF، A دامنه نوسان خروجی،  افست فرکانسی از فرکانس مرکزی و  خازن کل در گره خروجی است. حال باید هریک از پارامترهای فوق را محاسبه شود.

 

• محاسبه­ی نویز فاز حاصله از تلفات تانک

 

• طبق مرجع [۳] و همان­طور که در فصل دوم نیز اشاره شد، نویز حرارتی ناشی از تلفات تشدیدگر برابر است با

 

برای مقاومت R نیزطبق [۴۳]  و به راحتی نتیجه می­ شود

بنابراین برای مقاومت تانک
 

• محاسبه­ی نویز فاز حاصله از نویز حرارتی ترانزیستورهای سوئیچ

 

چگالی طیف توان نویز حرارتی ترانزیستورM₁ برابر است با

که در آن  ترارسانایی ترانزیستور M₁ و  ضریبی است که به نوع تکنولوژی و اندازه ادوات بستگی دارد. از آنجایی که ترانزیستورهای سوئیچ در ساختار پیشنهادی هر دو ناحیه­ی کاری اشباع و قطع را تجربه می­ کنند، برای محاسبه­ی توان نویز آن، ترارسانایی هر دو ناحیه باید محاسبه شود.

:اشباع

:تریود

 

ترارسانایی یک ترانزیستور به صورت زیر تعریف می­ شود:

بنابراین ترارسانایی ترانزیستور M₁ در هر دو ناحیه قابل محاسبه است.

ISF موثر بصورت  تعریف می­ شود [۲۳]، که در آن  تابع مدولاسیون نویز است و به فرم جریان ترانزیستور می­باشد. از آنجاییکه  ، می­توان تابع مدولاسیون نویز را در دو ناحیه­ی اشباع و تریود به صورت زیر نوشت

حال می­توان تابع ISF موثر را محاسبه کرد.

در حالت اشباع:

و در حالت تریود:

الگوریتم ژنتیک­جایگشتی
جایگشت، در قلمرو ترکیباتیِ آن، به معنی مرتب‌سازی یا تغییر ترتیب اعضای یک مجموعه می‌باشد. ممکن است این چیدمان خطی و یا غیرخطی (مثلا دور یک دایره که در این حالت «جایگشت دوری»^[۱۳۸] نامیده می‌شود) صورت گیرد. اعضای مجموعه نیز می‌توانند هر چیزی باشند مثلا شی یا عدد یا حرف و هم­چنین می‌توانند تکراری باشند یا متمایز. در هر مورد، مهم، تعداد طرق چیدن این اعضا است (Wikipedia, 2013).

مسائل جایگشت
گاهی اوقات بهینه­سازی شامل مسائلی همچون مرتب کردن یک فهرست یا قرار دادن چیزهایی در جای مناسب می­باشد. در این­جا می­خواهیم با شرح مسأله فروشنده دوره­گرد (TSP) شروع کنیم.
معروف­ترین مسأله ، فروشنده دوره­گردی است کـه می­خواهد به N شهر سفر کند به­ طوری که کم­ترین مسافت ممکن را بپیماید. به هر شهر فقط یک بار سفر می­ کند؛ بنابراین، جواب شامل فهرستی از ترتیب سفر به شهرهاست. هدف یافتن کوتاه ترین مسیری است که برای عبور از N شهر توسط یک فروشنده طی می­ شود. همان­طور که در شکل (۲-۱۱) نشان داده شده است باید به این جواب برسیم که اگر فروشنده دوره‌گرد از نقطه A شروع کند و فواصل بین نقاط مشخص باشد، کوتاه‌ترین مسیر که از تمام نقاط یکبار بازدید می‌کند و به A بازمی‌گردد کدام است؟

مسأله TSP به شکل­های گوناگون در علوم مهندسی کاربرد دارد مانند آرایش بهینه خطوط گاز، سامانه تغذیه کننده آنتن، پیکربندی ترانزیستورها بر روی یک مدار مجتمع با مقیاس بزرگ (VLSI)^[139] یا مرتب­سازی اشیاء به منظور مطابقت با یک پیکربندی خاص (شاه­حسینی، موسوی و ملاجعفری، ۱۳۹۱).
شکل(۲-۱۱): مسأله فروشنده دوره­گرد (Wikipedia, 2013)
عملگرهای ادغام و جهشِ استاندارد الگوریتم ژنتیک، برای الگوریتم ژنتیک جایگشتی مناسب نیستند زیرا مثلا در فروشنده دوره­گرد باید اطمینان حاصل کنیم که از هر شهر یک و فقط یکبـار عبور خواهیم کرد. به­همین دلیل روش­های متعددی برای اصلاح عملگرهای ادغام و جهش به منظور مواجهه با مسائل جایگشتی و «مسائل مرتب­سازی مجدد»^[۱۴۰]، ارائه می­گردد (شاه­حسینی، موسوی و ملاجعفری، ۱۳۹۱).
بیایید با مثالی ساده از شش عدد که باید مجددا مرتب شوند، آغاز کنیم. ما در این­جا از اعداد صحیح استفاده می­کنیم، گرچه هرگونه کدگذاری منطقی و متعارفی می ­تواند برای این­منظور بکار رود.
دو کروموزوم والد به طول ۶ را در نظر بگیرید:

 

والدین
والد۱	[۳ ۴ ۶ ۲ ۱ ۵]
والد۲	[۴ ۱ ۵ ۳ ۲ ۶]

یک ادغام ساده بین دومین و سومین عنصر آرایه­های کروموزوم والدین، فرزندان را تولید خواهد کرد.

 

ادغام ساده (معیوب)
فرزند۱	[۳ ۴ | ۵ ۳ ۲ ۶]
فرزند۲	[۴ ۱ | ۶ ۲ ۱ ۵]

بدیهی است این روش عملی نیست زیرا فرزند ۱ شامل دو عدد ۳ و فاقد ۱ است در حالی که فرزند ۲ فاقد ۳ و دارای دو عدد ۱ است. گلدبرگ^[۱۴۱] (۱۹۸۹) راه­ حل­های عملیِ متعددی را مورد بررسی قرار داده است که به­ صورت مختصر در این­جا آورده شده ­اند. اولینِ آن­ها «ادغام تطبیق یافته جزئی (PMX)»^[۱۴۲] نام دارد (Goldberg & Lingle, 1985). در این روش، دو نقطه­ی ادغام را انتخاب کرده و کار را با تعویض مقادیر والدین در بین این دو نقطه آغاز می­کنیم. اگر نقاط ادغام بین دو عنصر «۱,۲» و «۳,۴» باشند؛ آن­گاه رشته «a» از والد ۲ با رشته «b» از والد ۱ جابجا می­ شود(شاه­حسینی، موسوی و ملاجعفری، ۱۳۹۱).

 

ادغام تطبیق یافته جزئی (مرحله الف)
فرزند۱ الف	[۵ ۱ ۲ | ۵ ۱ | ۳] a

- تعیین رابطه بین روابط عاطفی موجود در خانواده با خودشکوفایی دانش‌آموزان
- تعیین رابطه بین عوامل شخصی و آموزشی (جنس، نوع مدرسه و پایه تحصیلی) با روابط عاطفی موجود در خانواده دانش‌آموزان
- تعیین رابطه بین عوامل شخصی و آموزشی (جنس، نوع مدرسه و پایه تحصیلی) با خودشکوفایی دانش‌آموزان
۱-۴- اهمیت وضرورت انجام تحقیق :
متأسفانه امروزه با بعضی دانش آموزان وکودکان روبه روهستیم که نه تنها خود را باورندارند بلکه علاقه چندانی به خود وزندگی هم ندارد وبه همین لحاظ زندگیشان بدون هدف است و روزها را به گونه ای باطل سپری می‌کنند ومنطقشان درزندگی «هرچه پیش آید خوش آید» می باشد و این جای بسی نگرانی و ناراحتی دارد به راستی چرا نوجوانان ما در خانه و مدرسه با توجه به اینکه به نسبت گذشته امکانات زیادی در زندگی دارند وبسیارهم مورد توجه والدین ومدرسه هستند اما دچاراین بی علاقگی ها می باشند. واقعیت شاید این باشد که بعضی از ما (والدین ومربیان ) الگوهای تربیتی خوبی برای فرزندانمان نبوده ایم. درمدرسه با دانش آموزانی برخورد می کنیم که با توجه به اینکه محاسن زیادی دارند اما بخاطریک امتحان ساده وکلاسی ویا یک برخورد کوچک با همکلاسی و… دچار چنان اضطراب و نا آرامی می شوندکه طبیعتاً جسمشان را هم تحت تأثیرقرارداده وحتی دربعضی موارد قادر به کنترل گفتارورفتارخود هم نیستند چرا این قبیل امتحانات کوچک و بزرگ ما و فرزندانمان را تا این حد تحت الشعاع قرار میدهد آیا تمام روزها و ساعات زندگیمان آکنده از این امتحانات نیست و آیا با همه این ناآرامیها و تشویش خاطرهایی که به ما دست می‌دهد آیا جانی برای تلاش ما و فرزندانمان باقی می ماند و آیا حیف نیست که این انرژیهای ارزشمند اینگونه هدر روند این تشویش خاطر و نا آرامی از کی وبرای چه به وجود آمده است آیا رفتاروگفتار والدین نبود که ما و فرزندمان را اینگونه ساخته است .

رابطه قوی و مثبت با والدین به فرزند کمک می کند تا ارزشهای مناسب را درونی کند. یکی از این ارزشها، چگونگی وارد شدن به روابط محبت‌آمیزاست انسان موجودی اجتماعی است وبه دیگران نیازدارد رابطه با والدین به فرزند کمک می کند تا به عنوان یک انسان، احساس ارزشمند بودن را در خود به وجود آورد. به فرزند ارزشهایی می دهد که با آنها می‌تواند زندگیش را هدایت کند به او کمک می کند تا یاد بگیرد که چگونه با دیگران باشد و به افرادی غیر از خانواده دلبستگی مثبت پیدا کند این عامل قطعاً در ایجاد روابط عاشقانه، عمیق و خانوادگی تعیین کننده است(جی.الیاس، موریس، ای توبیاس، استیون واس فریدلندر، برایان،۱۳۸۷: ۴۶)
رفتار وکردار والدین همیشه بیشترین تأثیر مثبت را خواهد داشت.کودکان به عنوان الگو و سرمشق به والدین نیازدارند (چوپرا ،۱۳۸۵: ۴۲).
التزام به تکالیف شرعی وپرورش روح تعبد یکی ازامورمهمی است که والدین جزء برنامه تربیتی کودکان قرار می دهند وآنها را وظیفه شناس ومتعهد واهل عمل تربیت می کنند. در مرحله ای توجیه و تفهیم کودکان نسبت به ضرورت انجام تکالیف دینی را در فرصتهای مناسب و به مقدار درک و شعورکودکان نام خدا و پیامبر(ص) را با عظمت یاد کردن و مهربانی والطاف خداوند را یادآور شدن تا بدین وسیله محبت خدای بزگ را در دل کودک تثبیت نمایند،. و در مرحله بعد شروع به عمل و عادت کردن است والدین منتظر فرا رسیدن بلوغ کودک نمی شوند بلکه ازاولین فرصت تمایل و رغبت کودک برای انجام تکالیف دینی کارخود را شروع می نمایند و در این مرحله توان جسمی و مقدار درک و شعور فرزند را همواره در نظر دارند که موجب تنفر کودک ازدین نشوند. ( امینی،۱۳۸۷: ۲۹۶).
انسان به فطرت خود نیازمند محبت است و با هیچ چیز چون محبت نمی‌توان آدمی را متحول کرد واورا به سوی کمال سیرمی دهد . محبت سرمنشاء تربیت و نرم شدن دلهای سخت است .خود آدمی و هویت انسانی او با محبت شکوفا می شود، واو را به سوی کمال سیر می‌دهد. زیرا با هیچ چیز دیگر نمی‌توان در دل آدمیان راه برد ودل ایشان را به دست آورد و آنان را از سرکشی ونادرستی وپلیدی بازداشت و به بندگی وراستی وا داشت.
خود آدمی وهویت انسانی او با محبت شکوفا می شود، زیرا محبت گوهروجود آدمی را جلا می دهد. و زنگارهای آن را می زداید وچون اکسیری انسان را متحول می سازد. وبه انسان شوروشوق زندگی و قوت و قدرت پایندگی می بخشد و به زندگی معنا می دهد .محبت عاملی مهم درسلامت روحی و اعتدال روانی انسان است. استواری شخصیت وسلامت رفتارآدمی تا اندازه ای زیاد به محبتی بستگی دارد که در زندگی می‌بیند. محیط خانوادگی آکنده از محبت سبب تلطیف عواطف ورشد فضایل درافراد می شود.کسانی که در محیطی با محبت پرورش می یابند به ارجمندی می رسند ومی آموزند که دیگران را دوست بدارند و در اجتماع رفتاری انسانی داشته باشند. با گرمای محبت است که زندگی معنا می یابد و استعدادهای انسان شعله می کشد وانگیزه تلاش و خلاقیت فراهم می شود. (دلشاد تهرانی ، ۱۳۷۶: ۲۵۸-۲۵۷).
اولین آموزشهایی که کودک درخانواده کسب می‌کند، بیشترین تأثیر را بر روی رشد ذهنی او می‌گذاردکه درهیچ جای دیگراین آموزشها را دریافت نخواهد کرد. اعضای خانواده اولین معلمهای کودک هستند نه تنها پدر ومادر نقش اساسی دارند بلکه خواهر و برادر و یا هرکسی که درآن خانواده زندگی می کند. بچه‌هایی که آن قدرشانس داشته اند تا درخانواده ای با پیش زمینه‌های آموزشی صحیح بزرگ شوند، موقعیت بهتری دارند تا بتوانند از آنچه مدرسه به آنها ارائه می دهد، بهترین استفاده را ببرند، چون پایه‌های آموزش وپرورش درخانه گذاشته می شود و آن آموزشها درمدرسه ادامه می‌یابد.. ( تبریزی ووطن خواه ،۱۳۸۷: ۷۶).
۱-۵- سوالات تحقیق
سوال اصلی
آیا بین رفتار دینی والدین با روابط عاطفی موجود در خانواده و خودشکوفایی دانش‌آموزان رابطه وجود دارد؟
سوالات جزئی
- وضعیت خودشکوفایی دانش‌آموزان چگونه است؟
- وضعیت روابط عاطفی موجود در خانواده دانش‌آموزان چگونه است؟
- وضعیت رفتار دینی والدین دانش‌آموزان چگونه است؟
- آیا بین رفتار دینی با روابط عاطفی موجود در خانواده دانش‌آموزان رابطه وجود دارد؟
- آیا بین رفتار دینی والدین با خودشکوفایی دانش‌آموزان رابطه وجود دارد؟
- آیا بین روابط عاطفی موجود در خانواده با خودشکوفایی دانش‌آموزان رابطه وجود دارد؟
- آیا بین عوامل شخصی و آموزشی (جنس، نوع مدرسه و پایه تحصیلی) با روابط عاطفی موجود در خانواده دانش‌آموزان رابطه وجود دارد؟
- آیا بین عوامل شخصی و آموزشی(جنس، نوع مدرسه و پایه تحصیلی) با خودشکوفایی دانش‌آموزان رابطه وجود دارد؟
۱-۶- تعاریف مفاهیم مطرح شده در سئوالات تحقیق :
الف : تعریف مفهومی :
روابط عاطفی خانواده : نحوه ارتباط و طرز برخورد افراد یک خانواده با هم است . نظر افراد خانواده نسبت به هم، احساسات و علاقه آنها به یکدیگر و چگونگی دخالت آنها در کارهای هم و همکاری یا رقابت آنها با یکدیگر . ( شریعتمداری ، ۱۳۶۹: ۲۱۱).
رفتار دینی : به هر کنش و واکنش قابل مشاهده ای که انسان انجام می دهد رفتار می گویند .
بنابراین هر چیز قابل مشاهده و سنجش می تواند در دایره این تعریف از رفتار انسان قرار گیرد. وقتی از رفتار انسان به عنوان یک مفهوم کلی سخن گفته می شود ملاکها، علل، محرکها و انگیزه هایی مورد توجه قرار گیرند که انسان را به انجام وارائه آن رفتار سوق می دهند .(سالاری‌فر،آذربایجانی و رحیمی نژاد ،۱۳۸۴).
رفتار های انسان منحصر به رفتار ها قابل نظارت و مشاهده نیست بلکه مشتمل بر ابعاد ذهنی، عرفی و عاطفی می باشد که به صورت هشیار و ناهشیار وجود دارند. نظارت بر این رفتارها و شناخت آنها برای دیگران دشوار است. زیرا آگاهی بر حالات درونی و پوشیده انسان برای دیگران ممکن نیست مگر اینکه خود فرد بخواهد از آنها پرده بردارد . (همان)
خود شکوفایی : آبراهام مازلو به عنوان پدر روانشناسی انسان دوستانه بینشی را نسبت به ارزشها ایجادکرده است او این حقیقت را یافت زمانی که اشخاص در سلسله مراتب نیازها حرکت کنند و ارزشهای بنیادی آنان شامل امنیت، تعلق، احترام، و عزت نفس تأمین شود، قادر خواهند بود تا ظرفیت خودشان را برای زندگی سالم و بالغ توسعه دهند وی این ظرفیت را خود شکوفایی نامید و آن را به عنوان ” استفاده کامل و کشف استعدادها، ظرفیت‌ها، و پتانسیل‌ها” توضیح می دهد.( اسیاجت ، ۲۰۰۴) بر خلاف نیازهای کاستی که از محرومیت انسان سرچشمه می گیرند، فرانیازها نیرویشان را از میل آدمی به رشد و بالندگی کسب می‌کنند. فرانیازها به نیازهای مربوط به خودشکوفایی یا تحقق خویشتن نیز معروفند. اینها عبارتند از نیازهای فرد برای رسیدن به آنچه که در حد اکثر توان و استعداد دارد. نیازهای خود شکوفایی مواردی چون کنجکاوی ، اشتیاق به شناخت ، یادگیری کسب حقیقت، دانش اندوزی، تجربه کردن ، درک زیبایی ونظم و هماهنگی را شامل می شود لفرانسوا در توصیف خود شکوفایی گفته است ” خود شکوفایی یک فرایند است نه یک حالت” فرایند رشد، یعنی شدن و بالیدن . ( سیف ،۱۳۸۴: ۳۵۲).
تعاریف عملیاتی :
رفتاردینی : دراین پژوهش منظورازرفتاردینی نمره ای است که پاسخگویان ازپرسشنامه ۹سوالی رفتار دینی (علوی ۱۳۷۹) دریافت می دارند.
روابط عاطفی موجود درخانواده : مقصود نمره ای است که پاسخگویان ازپرسشنامه ۲۳ سئوالی سنجش روابط عاطفی ( علوی ، ۱۳۸۷) دریافت می کنند.
خودشکوفایی: منظور امتیازی است که دانش آموزان از پرسشنامه۸ سوالی خودشکوفایی( گنجه‌ای، ۱۳۸۶) دریافت می دارند.
عوامل شخصی : به عوامل همچون سن و جنس گفته می شود.که امکان دستکاری در آنها وجود ندارد.
عوامل آموزشی : به عواملی همچون مقطع تحصیلی، معدل، پایه تحصیلی گفته می‌شود. که امکان دستکاری در آنها وجود دارد .
فصل دوم
پیشینه تحقیق
مقدمه :
این فصل ازدو قسمت به عنوان مبانی نظری ومروری برتحقیقات مشابه تشکیل شده است. درقسمت مبانی نظری ابتدا مفاهیم خانواده، نقش والدین برتربیت فرزند، نقش محبت و روابط عاطفی در خانواده، رفتاردینی والدین و چگونگی تربیت وپرورش دینی و مذهبی کودک، خود شکوفایی ویژگیهای افراد خود شکوفا پرداخته شده است و سپس ارتباط رفتار دینی والدین بر روابط عاطفی موجود در خانواده وخود شکوفایی فرزند بیان گردیده است. و در قسمت مروری بر تحقیقات مشابه چند مورد از تحقیقات مشابه تحقیق حاضر عنوان گردیده است .
۲-۱- مبانی نظری
۲-۱-۱- نهاد خانواده :
ازبدو پیدایش انسان بر روی کره زمین همواره زنان و مردان جهان با تشکیل خانواده عمری را درکنار یکدیگرگذرانیده وفرزندانی دردامان پرمهرخویش پرورانده و از این جهان رخت بربسته‌اند. طبیعی‌ترین شکل خانواده همین است که هیچ عاملی جزمرگ نتواند پیوند زناشویی را بگسلد ومیان زن وشوهرجدایی بیفکند. ( بهشتی ،۱۳۸۲: ۳۳).
خانواده کانونی مقدس است که درسایه پیوند زناشویی دو انسان از دو جنس مخالف پایه گذا ری شده و با پیدایش وتولد فرزند رنگ وجلوه ای ملکوتی می گیرد. این کانون می تواند همواره گرم وروشن بماند به شرطی که زوجین هرکدام به حدود مسئوولیت خویش آشنا ودرانجام آن کوشا باشند نتیجه پیوند دو همسر فرزند یا فرزندانی است که عضوجامعه انسانی می باشند که هرکدام ممکن است درآینده فردی سربار یا سرباز نگهدار جامعه باشد، از نظر تربیت، خانواده کلاس اول زندگی وپرورش کودک است طفل مبانی زندگی را در آنجا فرا می گیرد و خوب وبد امور را آنجا می آموزد واین امرتا حدی است که کفر و ایمان کودک را هم شامل می شود، می توان گفت کودک ازآنجا درس کفریا درس ایمان می‌گیرد. خانواده خوب بهترین آموزشگاه است ، آموزشگاهی که کودک درآن لبخند و قهر، درستی و خوش‌خلقی، خودداری وبردباری، تعادل و تکامل ،وظیفه شناسی و خدمت مسئوولیت واخلاق می‌آموزد، به جامعه بشری ازطریق آنها راه می یابد و با آنها براساس اصل انسانی رفتار می‌کند.( قائمی ، ۱۳۶۳: ۳۸)
خانواده از مهمترین عوامل موثردرروابط ومحیطی امن برای دستیابی به اهداف عالی انسانی است خانواده کانونی است شکل گرفته برپایه مقدس ازدواج که با حضورفرزندان ، روابط اعضای خانواده، گسترده تأثیرگذاری مثبت یا منفی آنها بر یکدیگر بیشتر می شود. در این میان ضروری است عوامل ثبات وسازوکارهای ایجاد ارتباط صمیمانه وسازنده را بررسی کنیم و محیطی سالم و با نشاط برای پرورش فرزندان فراهم آوریم با نگاهی به وضعیت نابسامان اجتماع درمی یابیم که بیشتردردها ومشکلات از خانواده سرچشمه می گیرد و در مجموع خانواده مرکز هرگونه ثروت مادی و معنوی وکانونی برای پرورش شخصیت انسانهاست.( حسینی ،۱۳۸۹: ۱۹).
اولین محیطی که بنای تربیتی پس ازولادت در آن شکل گرفته وپرورش می یابد ، خانواده نام داشته و نخستین مربی ومعلم هرفرزندی همانا پدر و مادر و بالاخص مادر وی می باشد. کودک امانتی است بزرگ از جانب خدای که ابتدائاً به پدرومادرسپرده شده ، وهمین کودک آنچنان رشد خواهد نمود وشخصیتش شکل خواهد گرفت که پدر و مادرش با وی رفتارکرده و می کنند وآنچنان خواهد شد که والدین هستند یعنی اولین خشت و زیر بنای تربیتی که شخصیت کودک برآن استوار خواهد گردید همانا والدین و رفتار عملی و روزمره آنان خواهد بود و مسأله مهم نقش پذیری و الگوسازی وهمانند سازی ازلحاظ جسمی ، روحی ، عاطفی واجتماعی. بدین ترتیب برخورد آگاهانه و گام به گام پدر و مادر را در تربیت فرزندان که می بایست متناسب با رشد جسمی وذهنی کودک باشد را داریم وکاستن بذرحرف شنوی برای نهال تفاهم و رشد و در نتیجه درخت بارآوری، زایندگی و بالندگی درتعالی و قرب. ( شرفی ،۱۳۷۱: ۱۵).

۱٫۱۱۴

 

۱٫۰۴

 

۱٫۲۱۷

 

۳٫۳۱۴

 

 

 

به خاک­هایی که اکثر دانه­ های آن دارای اندازه یکسانی هستند خاک­های یکنواخت گفته می­ شود، در مقابل به خاک­هایی که اندازه ذرات آن در دامنه وسیعی توزیع شده است خاک­های غیریکنواخت گفته می­ شود. خاک­های غیریکنواخت دارای ضریب یکنواختی بزرگتر از ۴ برای شن و ۶ برای ماسه و ضرایب دانه بندی ۱ تا ۳ (برای شن و ماسه) می­باشند.

۳-۲-۳- روابط وزنی – حجمی
روابط وزنی – حجمی معمول در مکانیک خاک، عبارتند از نسبت تخلخل ^[۳۶]، پوکی (تخلخل)^[۳۷] و وزن مخصوص.
نسبت تخلخل به صورت نسبت حجم حفرات به حجم قسمت جامد تعریف می­ شود:
(۳-۳)
که در آن نسبت تخلخل، حجم حفرات و حجم قسمت جامد می­باشد.
پوکی (تخلخل)، نسبت حجم حفرات به حجم کل است:
(۳-۴)
که در آن پوکی و حجم کل نمونه است.
دو پارامتر مهم دیگر در بحث آب­های زیرزمینی نگهداشت مخصوص^[۳۸] و آبدهی مخصوص^[۳۹] می­باشد. حجم آبی که به صورت هیگروسکوپی در مواد نگهداری می­ شود (نسبت به حجم کل مواد) به نام نگهداشت مخصوص نامیده می­ شود. بخشی دیگر از آب موجود در خاک در اثر نیروی ثقل حرکت می­ کند و قادر است از آن خارج شود. نسبت حجم آبی که در اثر نیروی ثقل قابل جابجا شدن می­باشد به حجم کل مواد را آبدهی مخصوص (ویژه) می­نامند.
از نظر بهره برداری از آب­های زیرزمینی آن دسته از مواد رسوبی که علاوه بر تخلخل زیاد بالاترین درصد آبدهی مخصوص را داشته باشند ارجحیت دارند. با توجه به شکل (۳-۳) که در آن تغییرات تخلخل کل، آبدهی مخصوص و نگهداشت مخصوص نسبت به اندازه ذرات تشکیل دهنده مواد رسم شده است ملاحظه می­گردد که بالاترین مقادیر آبدهی مربوط به ماسه متوسط تا درشت است. لذا بهترین لایه آبدار زیرزمینی، لایه­ای است که از ذرات ریز و درشت به یک اندازه داشته باشد و از نظر حفر چاه، لایه­ های رسوبی مطلوب تر از لایه­ های بسیار درشت دانه می­باشد. در شکل ۳-۳ مشاهده می­ شود که تخلخل در مواد درشت­دانه کم و در مواد ریزدانه زیاد است و همچنین نگهداشت مخصوص نیز در مواد ریزدانه زیاد و در مواد درشت­دانه کم می­باشد. اما چون تغییرات آن­ها با یکدیگر متقارن نیست لذا تفاوت این دو که آبدهی مخصوص می­باشد به نحوی است که از مواد ریزدانه به سمت مواد درشت­دانه، ابتدا آبدهی زیاد و به نقطه ماکزیمم رسیده و سپس کاهش می­یابد. نقطه ماکزیمم جایی است که اندازه ذرات متوسط(نه ریز و نه زیاد درشت) باشد(علیزاده، ۱۳۸۶). با توجه به اینکه مجموع نگهداشت و آبدهی مخصوص، نشان­دهنده تخلخل است، با داشتن دو پارامتر، پارامتر سوم قابل تعیین است.
شکل ۳-۴: رابطه بین تخلخل، آبدهی مخصوص و نگهداشت مخصوص با اندازه ذرات[ علیزاده،۱۳۸۹]
جهت اندازه گیری پوکی، مقداری از هر نوع خاک در حالت خشک داخل ظرفی که گنجایش ۱۰۰۰ سی‏سی را داشت ریخته شد و وزن آن اندازه گیری شد، سپس مقداری آب به آن اضافه شد و بعد از چند ساعت که به وضعیت اشباع کامل رسید دوباره وزن نمونه اندازه گیری شد و مقدار پوکی محاسبه شد. جهت مقایسه، مقدار پوکی(تخلخل) از گراف شکل ۳-۴ و همچنین از رابطه تقریبی نیز تعیین شد. سپس با بهره گرفتن از مقدار پوکی و رابطه نسبت تخلخل محاسبه شد. وزن مخصوص خاک نیز از تقسیم وزن نمونه به حجم آن (cc1000) بدست آمد. در ادامه پارامترهای آبدهی مخصوص و نگهداشت مخصوص نیز از گراف شکل ۳-۶ تعیین شد که نتایج مطالعات فوق در جدول ۳-۲ آورده شده است.
جدول۳-۲: پارامترهای وزنی حجمی خاک ها

 

 

پارامترهای وزنی - حجمی

 

روش تعیین

 

خاک نوع۱

 

خاک نوع ۲

 

خاک نوع۳

 

 

 

پوکی (تخلخل) n

 

آزمایشگاهی

 

۰٫۳۲

 

۰٫۳۴

 

۰٫۲۵

 

 

 

نمودار

 

۰٫۴۱

 

۰٫۴۱۵

 

۰٫۴۳

 

 

 

دانه بندی

 

۰٫۴۲۲

 

۰٫۴۵

تولید والدین با بهره گرفتن از روش تقاطع دونقطه ای جهت تولید نسل آینده
احتمال جهش = ۱۰ درصد
نرخ اعضای کوچ کننده به نسل بعد=۲۰ درصد
معیار توقف الگوریتم=میانگین اختلافات کاپاهای بدست آمده در هر نسل (تعریف این معیار توقف با اعمال حد آستانه ای معادل با یک صدم برروی میانگین اختلافات به الگوریتم)
روند اجرای الگوریتم GA-SVM به صورت شماتیک در شکل ۴-۶ نشان داده شده است . با تنظیم پارامترهای مربوطه الگوریتم ترکیبی GA-SVM در محیط نرم افزار MATLAB اجرا شد. و الگوریتم GA-SVM با ۱۲ تکرار (نسل) و به عبارت دیگر با تولید ۶۰۰ کروموزوم به جواب رسید. برای صحت سنجی طبقه بندی انجام شده توسط الگوریتم GA-SVM بکار رفته در این مرحله از زیر تابع طراحی شده در الگوریتم GA-SVM استفاده شده که خروجی آن ضریب کاپای طبقه بندی داده های آزمایشی بر اساس آموزش الگوریتم بوسیله دادهای آموزشی می باشد. بهترین ضریب کاپای بدست آمده که همان دقت مربوط به کروموزوم برگزیده می باشد برابر ۸۵۶۰۷۴/ . شد. میانگین ضریب کاپا برای تمام کروموزوم های تولید شده ۷۸۱۵۵۱/ . بدست آمد. در نهایت کروموزوم مربوط به ویژگی های بافتی بهینه انتخاب شد که باندهای ۱و ۵ و۷ (Mean ، Dissimilarity و Second Moment) می باشند.

شکل ‏۴‑۶ اجرای الگوریتم GA –SVM
دقت طبقه بندی هر کروموزوم
Fittness
طبقه بندی سقف ساختمان ها با الگوریتم SVM
طبقه بندی ساختمان ها با بهره گیری از سه باند منتخب اسکریپت GA-SVM و با فراخوانی مجدد الگوریتم برای طبقه بندی کل داده ها و تخمین دقت نهایی و ضریب کاپا صورت پذیرفت که در شکل ۴-۷ فرایند اجرایی آن نشان داده می شود.
شکل ‏۴‑۷ – اجرای الگوریتم طبقه بندی سقف ساختمان ها
در این مرحله از تحقیق پس از مشخص شدن ویژگی های بافتی بهینه، با بهره گرفتن از الگوریتم طبقه بندی SVM و با بهره گرفتن از داده های آموزشی تعریف شده قبلی، اقدام به طبقه بندی درون پلیگون سقف ساختمان ها شد. نتایج حاصل از طبقه بندی سقف ساختمان ها در شکل ۴-۸ نشان داده شده است. همانطور که در شکل ۴-۸ مشاهده می شود سقف ساختمان ها در سه کلاس سقف پابرجا (intact area) ، سقف نمیه فروریخته(partially-damaged area) و سقف فروریخته(fully-damaged area) طبقه بندی شده اند. این سه کلاس طبقه بندی به صورت شهودی نیز مبین میزان آسیب وارده به هر بخش از سقف ساختمان مورد مطالعه می باشد. این سه کلاس به ترتیب با رنگ های سبز، زرد و قرمز نشان داده شده است.

شکل ‏۴‑۸ نتایج طبقه بندی سقف ساختمان ها با بهره گرفتن از الگوریتم SVM
پس از اینکه سقف ساختمان ها با بهره گرفتن از الگوریتم SVM در سه کلاس مذکور طبقه بندی شد، درصد تعداد پیکسل های هر کلاس به تعداد کل پیکسل های آن پلیگون ساختمانی به عنوان ورودی سیستم استنتاج فازی باید محاسبه گردد. برای شمارش تعداد پیکسل های هر کلاس و در نهایت محاسبه نسبت پیکسل های آن کلاس به کل پیکسل های آن پلیگون ساختمانی، از Spatial Analyst Toolbox نرم افزار ArcGIS استفاده می شود. در جدول ۴-۲ تعدادی ساختمان به همراه درصد حضور هر کلاس در سقف آن ساختمان به عنوان نمونه آورده شده است.
جدول ‏۴-۲ چند ساختمان نمونه به همراه درصد حضور هر کلاس در سقف ساختمان

 

سقف فروریخته (قرمز)	سقف نیمه فروریخته (زرد)	سقف پابرجا (سبز)	ساختمان
۰	۰	۱
۰٫۹۸۵	۰٫۰۱۵	۰
۰٫۱۸۰	۰٫۱۶۹	۰٫۶۵۱
۰٫۴۸۶	۰٫۲۹۳	۰٫۲۲۲

• فراهم سازی امکان ایجاد صنایع تبدیلی و فرآوری محصولات کشاورزی و دامی و بازاریابی

 

۲-۱۵رسالت شرکت های تعاونی تولید
رسالت مهم شرکت های تعاونی تولید ارتقاء سطح دانش روستاییان، بهبود بهره وری از منابع روستایی، جلوگیری از مهاجرت بی رویه روستاییان به شهرها و برقراری توازن بین توسعه مناطق روستایی و شهری تعریف شده است. بدین ترتیب شرکت های تعاونی به عنوان ابزاری کارآمد و عمل بسترساز توسعه روستایی در برنامه های کلان توسعه کشور مطرح شده اند. بخش تعاونی یکی از سه بخش اقتصادی در کشور ماست که در کنار بخش دولتی و خصوصی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران از اهمیت و جایگاه خاصی برخوردار می باشد. بدون شک از جمله دلایل اهتمام قانون اساسی به نظام تعاونی را می توان ثمرات اقتصادی ناشی از ویژگی های نظام تعاونی و ارزش های والای مادی و معنوی که همانا برخورداری از روحیه تعاون همکاری و نیز مشارکت توده های مردم در امور مربوط به خود می باشد، دانست. بدیهی است این پدیده تنها در کشورهای برخوردار از یک نظام مردمی مجال رشد و توسعه می یابد. بر اساس همین نگرش نظام جمهوری اسلامی با توجه به اهمیتی که برای حضور و مشارکت توده های مردم در تعیین سرنوشت اقتصادی، اجتماعی و سیاسی خودشان قایل است. بسط و توسعه تعاونی های روستایی زمینه های حضور فعال و تأثیرگذار کشاورزان در توسعه روستاها و اقتصاد کلان کشور را فراهم کرده و موجب کاهش تصدی گری دولت در امور کشور می شود که در برنامه های توسعه به آن تأکید شده است (وزارت جهاد کشاورزی، ۱۳۸۳).

۲-۱۶-سازمان کار شرکت های تعاونی تولید روستایی
شیوه تصرف زمین در شرکت های تعاونی تولید، ملکی و نوع مالکیت فردی است. در این واحدها سعی شده است که قطعات اراضی یکپارچه شده ضمن اعمال یکپارچگی کشت (یکجا کشتی) مرزبندی های خانوادگی نیز حفظ شود. در این روش ضمن مراعات استقلال خانوار و حفظ انگیزه های فردی اعضاء از طریق یکپارچه سازی و تجهیز و نوسازی مزارع و توسعه مکانیزاسیون و روش های به زراعی، افزایش تولید همراه با کاهش هزینه ها باعث افزایش بازدهی نیروی کار و سود سرانه می شود که منجر به افزایش پس انداز و امکان سرمایه گذاری بیشتر خواهد شد (وزارت جهاد کشاورزی، ۱۳۸۳).
در شرکت های تعاونی تولید نوع سازمان رسمی و نوع مدیریت جمعی است. در سطح مزارع نیز سازمان کار خانوادگی و غیررسمی است و مدیریت مزرعه در اختیار سرپرست خانوار عضو تعاونی تولید است که ضمن پیروی از اصل کلی و برنامه های مشترک، امور مزرعه خود را اداره می کند و از نظر مشورتی و علمی از نظرات مدیر عامل که اغلب کارشناس کشاورزی می باشد، بهره مند می شود. بدین ترتیب انتظار می رود که به تدریج شیوه مدیریت علمی و تخصصی شرکت در بین اعضاء و در سطح مزرعه نیز رواج یابد و خلاء بین مدیریت شرکت و مدیریت مزرعه پر شود. نکته دیگر این که در شرکت های تعاونی تولید هدف از تولید مصرف خانوار نیست، بلکه فروش است. بنابراین گرایش به کسب سود و انباشت سرمایه در بین اعضاء وجود دارد و اغلب این واحدها از تسهیلات اعتباری بانک ها و کمک های بلاعوض دولت برخوردار بوده اند، همین امر موجب رشد و گسترش فعالیت های کشاورزی و غیر کشاورزی در آنها بوده است که خود مؤید موفقیت عملکرد، دوام و بقای آنهاست (همان منبع).
۲-۱۷نقش تعاونیها در مشارکت
مشارکت از جمله مفاهیمی است که در علوم مختلف از آن معانی متعددی مورد نظر است. مشارکت در یک تعریف ساده عبارت است از: در تعیین سرنوشت خود نقش داشتن و به گونه ای منفعل با آن برخورد نکردن( توسلی، ۱۳۸۴).
تعاون و مشارکت دو مفهوم جدا از هم نیستند و به تعبیر دیگر تعاونی ها به حضور و مشارکت اعضاء وابسته هستند و نوع مدیریت و ساختار تعاونی های تولید، مشارکت افراد و اعضاء را پر رنگ می نماید و تعاونیهای تولید کشاورزی، خود زمینه را برای مشارکت واقعی روستاییان فراهم می کند و کارکردهای اقتصادی، اجتماعی تعاونی ها برای اعضاء اهمیت زیادی دارد. از نظر اجتماعی تعاونی ها باعث گسترش پیوند بین روستائیان شده و این موضوع می تواند روستاییان را با حلقه های اجتماعی بزرگتر پیوند دهد و از لحاظ اقتصادی می تواند به افزایش رفاه روستاییان کمک کند و از بوجود آمدن مسائل و مشکلات بعدی جلوگیری کند (پورگنجی، ۱۳۸۳).
تعاونی های تولید کشاورزی می توانند در تقویت روحیه مشارکت در روستائیان مؤثر واقع شوند که البته این مشارکت باید بدون هرگونه زور یا اجباری باشد. تأکید می گردد که مشارکت ارادی در تحقق اهداف تعاونیها ضروری است و در غیر اینصورت تعاونی ها از رسیدن به اهداف خود دور خواهند ماند(همان منبع).
۲-۱۸ضرورت توسعه تعاونیهای تولید در توسعه بخش کشاورزی
در حال حاضر بیش از سه دهه از تأسیس و ایجاد شرکت های تعاونی تولید روستایی می گذرد. در طی این مدت کشاورزان و مسئولان این شرکت ها تجربیاتی اندوخته اند. اکنون دیگر بودن یا نبودن این نوع تعاونیها نیست، بلکه سعی در این است که این تعاونی ها چگونه باید ازنظر کمی و کیفی تقویت شوند تا در توسعه بخش کشاورزی مؤثر و مفید واقع شوند. برای نیل به موفقیت، توسعه بخش توسط این نوع تشکل ها خط مشی کلی به شرح ذیل مدنظر می باشد:
۱ـ یکپارچه سازی اراضی کشاورزی.
۲ـ جلوگیری از خرد شدن و قطعه قطعه شدن زمین های کشاورزی.
۳ـ جلب همکاری گروهی ومشارکت کشاورزان در انجام عملیات کاشت، داشت و برداشت و نگهداری محصولات کشاورزی.
۴ـ تجهیز و نوسازی مزارع.
۵ـ تحصیل وام و اعتبارات مورد نیاز طرحهای کشاورزی نظیر تسطیح اراضی، جاده بین مزارع و…
۶ـ فراهم نمودن امکانات همه جانبه برای استفاده هرچه بیشتر از تسهیلات مکانیزاسیون کشاورزی.
۷ـ بازاریابی محصولات کشاورزی
۸ـ مشارکت وکمک در اجرای برنامه های عمرانی و اجتماعی در روستاها.
۹ـ عضویت کشاورزان و مشارکت آنها در امر مدیریت کشاورزی.
۱۰ـ خرید و تهیه مواد و وسایل مورد احتیاج و نهاده های کشاورزی مورد نیاز اعضاء.
۱۱ـ کاهش هزینه بازاریابی محصولات کشاورزی.
۱۲ـ اجرای طرح های به زراعی و در سطح روستاها.
۱۳ـ مشارکت و کمک در اجرای برنامه های عمرانی و اجتماعی درروستاها.
۱۴ـ ایجاد صنایع تبدیلی جهت اشتغال وایجاد ارزش افزوده برای تولیدات تعاونی(وزارت جهاد کشاورزی،۱۳۸۳).
۲-۱۹اثرات تشکیل شرکتهای تعاونی تولید روستایی
شرکت های تعاونی تولید تشکیل شده دارای اثرات مختلفی می باشد. به دو اثر عمده که در زندگی اعضاء می گذارد اشاره می شود: (وزارت تعاون وامور روستاها، ۱۳۵۲)
اثرات اجتماعی

 

• تأمین رفاه زندگی و بقای خانوار کشاورز

 

• جلب رضای کشاورزان

 

• مشارکت حقیقی کشاورزان

 

• جلوگیری ازمهاجرت کشاورزان به شهرها

 

• تقویت جامعه روستائی درخودکفائی

 

• بسط روابط گرم وپایدار

 

• افزایش سطح دانش کشاورزان

 

• رشد تشخیص کشاورزان

 

اثرات اقتصادی
۱) افزایش بهره وری
۲) بازدهی مطلوب عوامل تولید(زمین ـ آب ـ کارـ سرمایه و مدیریت)
۳) کاهش هزینه تولید و افزایش درآمد کشاورز
۴) جذب سرمایه و پس انداز و سرمایه گذاری

عباسی، ابراهیم، جذب سرمایه‌گذاری خارجی در ایران، ماهنامه مناطق ویژه اقتصادی، سال سوم، شماره ۲۶ شهریور ۱۳۸۳۶
عباسی‌نژاد، بیژن، یاری، حمید، بررسی اثرگذاری نرخ سود تسهیلات بر سرمایه‌گذاری بخش خصوصی در ایران در افق بلندمدت، تحقیقات اقتصادی، شماره ۸۱، زمستان۱۳۸۱
عرب مازار عباس و ابراهیمی رضا، بررسی تغییر قیمتها بر زندگی خانوارهای شهری ایران، پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، سال نهم، شماره ۱۹، پاییز ۱۳۸۰
عرب مازار، علی اکبر، در اندیشه نظام مطلوب مالیاتی، مجلس و پژوهش، سال ۱۱، شماره ۴۵
عزیزی، خسرو، ایران و سازمان جهانی بازرگانی، اطلاعات سیاسی واقتصادی، سال شانزدهم، شماره نهم و دهم، خرداد وتیر ۱۳۸۱
عسکری، محمود، منافع ملی در عصر جهانی شدن، مطالعات راهبردی، سال چهارم، شماره اول و دوم، بهار و تابستان ۱۳۸۰
علی‌پور پاشاکاسین، ایران در راه جهانی شدن، سوده و زیان‌ها، اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، سال سی دوم، شماره ۲۴۱-۲۴۲
علینقی، امیرحسین، نگاهی به مسایل امنیتی ایران، تهران پژوهشکده مطالعات راهبردی، ۱۳۸۰
عیوضی، محمدرحیم، طبقه متوسط جدید و نوسازی اقتصادی و اجتماعی، مطالعات راهبردی، سال ششم، شماره دوم، ۱۳۸۲
غرایاق زندی، داود، اصول و مبانی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران جستاری در متون، مطالعات راهبردی، سال یازدهم، شماره دوم، تابستان،۱۳۸۷
غرایاق زندی، داود، ضرورت تغییر الگوی رفتاری در رویکردههای منطقه‌ای ایران، مطالعات راهبردی، سال ششم، شماره دوم، تابستان۱۳۸۲
غفاری مسعود و شریعتی شهروز، راهبرد فرهنگ، شماره سوم، پائیز ۱۳۸۷
غنی، مهدی، گروه‌گرایی و شتاب زدگی، آفت‌ها ی جامعه مدنی، گفتگو با محمد عطریان‌فر، چشم‌انداز ایران، شماره ۳۵، دی و بهمن ۱۳۸۴
غیابی، محمد حسین، بستری برای زیستن، مجله آفتاب، سال سوم، شماره ۳۰، آبان ۱۳۸۲

فاخری، مهدی، جهانی شدن و سیسات خارجی، با تأکید بر جمهوری اسلامی ایران، سیاست خارجی، سال چهاردهم، شماره ۲، تابستان ۱۳۷۹
فرازمند، محمد، جمهوری اسلامی ایران و عربستان به سوی افق‌های جدید همکاری، سیاست خارجی، شماره ۲ تابستان ۱۳۷۸
فرجی یوسف و پهلوان‌زاده مسعود، بررسی تطبیق بانک‌های توسعه‌ای و تخصصی در ایران و کشورهای مختلف و ارائه الگوی مناسب استقرار بانک‌های تخصص و توسعه‌ای در ایران، مجموعه مقالات شانزدهمین همایش بانکداری اسلامی، تهران مؤسسه عالی آموزش بانکداری ۱۳۸۴
فرجی‌دانا، احمد، علل ساختاری تورم در ایران، اطلاعات سیاسی اقتصادی، شماره دوازدهم، ۱۳۶۶
فرحناز حسام. قانون کار تبلور سیاست اجتماعی در حوزه روابط کار، گفتگو، شماره ۳۵، آذر ۱۳۸۱
فردریک اس، نیازهای امنیتی آسیای مرکزی و راهکارهای تازه برآوردن آن، ترجمه: بهمن برزگر، اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، سال شانزدهم، شماره نهم و دهم، خرداد و تیر ۱۳۸۱
فرزبد جعفر و سلیمی‌فر مصطفی و ملایی‌پور منصور، برآورد توان بالقوه مالیاتی استان خراسان، پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، سال یازدهم، شماره ۲۵، بهار ۱۳۸۲
فرزین نیا، زیبا، کارآمدی گفتگوی تمدن‌ها سیاست خارجی ایران، سیاست خارجی، سال دوازدهم، شماره ۲، تابستان ۱۳۷۷
فرزین، محمدرضا، آسیب‌شناسی. شبکه شیر در ایران، اقتصاد کشاورزی و توسعه، سال پانزدهم. شماره ۵۹، پاییز ۱۳۸۶،
فرزین، محمدرضا، تاملی در جایگاه و نقش بنیاد مستضعفان و جانبازان در عرصه‌های اقتصادی و اجتماعی، گفتگو، ۳۹ اسفند، ۱۳۸۲
فروغی‌نیا، حسین، پیامدهای اقتصادی–اجتماعی عضویت ایران درسازمان تجارت جهانی، اقتصاد سیاسی،سال سوم ،شماره دهم ،۱۳۸۴
فرهنگ، منوچهر، قرارداد ایران توتال قانون تحریم داماتو وکندی اقتصاد ایران، اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، سال دوازدهم، شماره سوم وچهارم، آذر ودی ۱۳۷۶
فریدمن، رابرت، روابط ایران و روسیه در دهه ۹۰، سیاست خارجی، سال شانزدهم، شماره ۲، تابستان ۱۳۸۱، ص۳۸۵
فلاح، محمدرضا، الگوی سیستمی تقاضای انرژی در بخش خانگی و تجاری، پژوهش‌ها و سیاست‌های اقتصادی، سال دهم، شماره ۲۲ تابستان ۱۳۸۱
فلاحی، سارا، بازی ایران و آمریکا از ظهور طالبان تا پیوستن ایران به ان پی تی، رهیافت‌های سیاسی –بین‌المللی، شماره ۵، پاییز و زمستان ۱۳۸۲
فولر، گراهام، آینده اسلام سیاسی، ترجمه: پیروز ایزدی، راهبرد، شماره ۲۷، بهار ۱۳۸۲
فیروزجانی، مهدی، سیاست خارجی ایران ونظام بین‌الملل کنونی، اطلاعات سیاسی اقتصادی، شماره نهم ودهم، خرداد و تیر ۱۳۸۵
قادری، طاهره، سودمندی طبقه در تحلیل گروه‌های کلان اجتماعی، اطلاعات سیاسی اقتصادی، شماره یازدهم و دوازدهم، مرداد و شهریور ۱۳۸۶
قربان‌زاده آهنگری، محمد، جایگاه تمدن و فرهنگ ایران درآفریقا، مطالعات ملی، سال دوم، بهار ۱۳۸۰
قشقاوی، سحر، چرا جنگ نمی‌توانست ادامه پیدا کند، گفتگو با مدیرکل سابق امور اقتصادی بانک مرکزی، ماهنامه همشهری، دوره جدید سال اول، شماره سوم، خرداد ۱۳۸۵
قنبرلو، عبدالله، بررسی رویکردهای سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران از منظر مسئله ساختار ـ کارگزار، مطالعات راهبردی، سال یازدهم، شماره دوم، تابستان ۳۸۷
کارشناس مسعود و حکمیان حسن، نفت تنوع اقتصادی و فرایند دموکراتیک در ایران، گفتگو، شماره ۴۵ بهمن ۱۳۸۴
کازرونی، علی رضا، کاررکرد ههای سرمایه‌گذاری خارجی، مناطق ویژه اقتصادی، سال سوم ،شماره۲۶، شهریور ۱۳۸۳
کازرونی، علیرضا، مقایسه نظام‌های توزیع کالا در مناطق شهری ایران، اطلاعات سیاسی اقتصادی، سال دوازدهم، شماره هفتم و هشتم، فروردین و اردیبهشت ۱۳۷۷
کاظمی سیدحسن و دینی علی، ترکمانی، نقش بازرگانی در محوریت کشاورزی، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های بازرگانی ۱۳۷۱
کدی، نیکی آر ، چرا ایران انقلابی بوده است؟ چند شهری بودن شورش‌ها و انقلاب‌های ایران، گفتگو، شماره ۲۶، زمستان ۱۳۷۸
کرمی، جهانگیر، ایران واوراسیای مرکزی: آشفتگی نقش و عملکرد، مطالعات اوراسیای مرکزی، تهران ،دانشکده حقوق و علوم سیاسی، سال اول، شماره،، زمستان و بهار ۱۳۸۶- ۱۳۸۷
کریمی، زهرا، کارآیی نهادهای بازار کارآمد در ایران، گفتگو ـ آذر ۱۳۸۱، شماره، ۳۵
کشاورزیان، آرنگ، بازارتهران:تداوم یا دگرگونی، گفتگو، شماره ۴۱، بهمن۱۳۸۳
کوچک‌علی‌زاده، محمدحسین، موانع رشد سرمایه‌گذاری خارجی در ایران، ایران فردا، سال اول شماره دوم مرداد و شهریور ۱۳۷۱
کولایی، الهه ، ایران و روسیه در دوران ریاست جمهوری خاتمی، سیاست خارجی، سال نوزدهم، بهار ۱۳۸۴
کولایی، الهه، روابط ایران و روسیه: فرصت‌ها، تهدیدها و چالش‌های فرا روی امنیت جمهوری اسلامی ایران، جلذ۲، تهران مؤسسه ابرار معاصر

آیا محیط بازار (۱۳۹۴)

۳۹۷/۰

**۰۵۳/۲

 

 

با توجه به ضریب مسیر ۳۳۵/۰ بین منابع درآمدی (۱۳۹۴) و موفقیت کسب و کار روزنامه های آنلاین و همچنین آماره t به مقدار ۰۶۹/۴ می توان گفت: منابع درآمدی (۱۳۹۴) در سطح اطمینان ۹۹ درصد بر موفقیت کسب و کار روزنامه های آنلاین تاثیر مثبت و معناداری دارد؛ بنابراین فرضیه ششم پژوهش معنادار می باشد و تایید می شود.

با توجه به ضریب مسیر ۵۸۰/۰ بین تجربه در نشر (۱۳۹۴) و موفقیت کسب و کار روزنامه های آنلاین و همچنین آماره t به مقدار ۲۶۸/۵ می توان گفت: تجربه در نشر (۱۳۹۴) در سطح اطمینان ۹۹ درصد بر موفقیت کسب و کار روزنامه های آنلاین تاثیر مثبت و معناداری دارد؛ بنابراین فرضیه هفتم پژوهش معنادار می باشد و تایید می شود.
با توجه به ضریب مسیر ۴۱۴/۰ بین سطح سفارش سازی (۱۳۹۴) و موفقیت کسب و کار روزنامه های آنلاین و همچنین آماره t به مقدار ۹۱۲/۴ می توان گفت: سطح سفارش سازی (۱۳۹۴) در سطح اطمینان ۹۵ درصد بر موفقیت کسب و کار روزنامه های آنلاین تاثیر مثبت و معناداری دارد؛ بنابراین فرضیه هشتم پژوهش معنادار می باشد و تایید می شود.
با توجه به ضریب مسیر ۳۹۷/۰ بین محیط بازار (۱۳۹۴) و موفقیت کسب و کار روزنامه های آنلاین و همچنین آماره t به مقدار ۰۵۳/۲ می توان گفت: محیط بازار (۱۳۹۴) در سطح اطمینان ۹۵ درصد بر موفقیت کسب و کار روزنامه های آنلاین تاثیر مثبت و معناداری دارد؛ بنابراین فرضیه نهم پژوهش معنادار می باشد و تایید می شود.
مقدار ضریب تعیین چندگانه () برابر ۷۱۵/۰ شده است. این ضریب توانایی پیش بینی متغیر وابسته توسط متغیرهای مستقل را بررسی می کند. بر این اساس متغیرهای های مستقل روی هم رفته توانسته اند ۷۱ درصد از تغییرات موفقیت کسب و کار روزنامه های آنلاین را پیش بینی کنند، ۲۹ درصد باقیمانده خطای پیش بینی می باشد.
۴-۴ رگرسیون تک متغیره
بعد از بررسی تاثیر متغیرهای مستقل در متغیر وابسته با بهره گرفتن از روش حداقل مربعات جزئی حال با بهره گرفتن از رگرسیون تک متغیره به بررسی تاثیر متغیرهای مستقل به صورت جداگانه بر متغیر وابسته استفاده می شود.
جدول ۸-۴ خلاصه نتایج تحلیل رگرسیون تک متغیره

 

متغیر (های) مستقل

ضریب استاندارد (Beta)

آماره t

 

 

 

 

 

 

منابع درآمدی (اکنون)

۲۷۷/۰

۷۲۶/۳

۱۱۴/۰

 

 

 

اهمیت اهداف

۵۵۳/۰

۵۳۲/۴

۱۴۳/۰

 

 

 

تجربه در نشر (اکنون)

۴۳۴/۰

۳۴۰/۳

۱۱۶/۰

 

 

 

 

 

 

توجه کنید که زیرنویس هر یک از واریانس‌ها معرف طرح مورد استفاده می باشد.
مقایسه بین دو طرح p و تصادفی ساده به‌صورت زیر بیان می شود:

 

 

 

 

به عبارتی دیگر وقتی‌که بزرگتر از یک باشد، استفاده از طرح p مناسب تر است.
مرتبه همگرایی^[۲۴] : مرتبه همگرایی را می توان به دو دسته ی عمده، مرتبه کوچکی و مرتبه بزرگی تقسیم بندی کرد:
مرتبه کوچکی : این مرتبه همگرایی را به طور معمول به صورت o نمایش می دهند. طبق تعریف، از مرتبه کوچکی نامیده می شود هر گاه برای هر عدد صحیحی مانند یافت شود، به طوری که :

اگر ، آن گاه : این تعریف را به طور مختصر با نماد نمایش می دهیم.
همچنین را از مرتبه کوچکی احتمال نامیده و به طور مختصر با نماد نمایش می دهند، هر گاه برای هر :

 

وقتی که آن گاه .

 

 

مرتبه بزرگی : این مرتبه همگرایی را به طور معمول به صورت O نمایش می دهند. طبق تعریف از مرتبه بزرگی نامیده می شود، هر گاه مقادیر حقیقی و صحیح وجود داشته باشد به طوری که:
اگر ، آن گاه : و به طور مختصر آن را با نماد نمایش
می دهیم.
همچنین را از مرتبه بزرگی احتمال نامیده و به طور مختصر با نماد نمایش می دهند، هر گاه برای هر ، ثابتی مانند و عدد صحیح وجود داشته باشند به طوری که:

 

وقتی که آن گاه .

 

 

در نمونه گیری از جامعه متناهی برای بررسی همگرایی برآوردگر ، از تفاضل به عنوان استفاده می شود و اغلب مقادیر یا را اختیار می کند.
۱-۳ طرح های نمونه گیری
در این بخش به معرفی مختصری از طرح های نمونه گیری معروف که در فصل های بعدی مورد استفاده قرار می گیرند می پردازیم. عمده مطالب این بخش مبتنی بر مراجع عمیدی ]۵۲[، کاکران ]۴[، سوخاتمه ]۴۴[ و تامپسون ]۴۵[ است.
طرح نمونه گیری تصادفی ساده ^[۲۵]
طرح نمونه‌گیری تصادفی ساده یکی از ساده‌ترین و مهم ترین طرح‌های نمونه‌گیری محسوب می‌شود. به ‌طور معمول از این طرح به عنوان شکل اساسی نمونه‌گیری احتمالی در مواردی که هیچ گونه اطلاعات کمکی از ساختار جامعه در دست نیست، استفاده می‌شود. اگردر انتخاب یک نمونه n تایی از جامعه N تایی، تمام نمونه های ممکن هم شانس باشند بنا به تعریف یک نمونه تصادفی ساده داریم. احتمال انتخاب هر یک از عناصر جامعه بر اساس این طرح یکسان بوده و این نمونه‌گیری با حجم ثابت معمولاً به دو صورت بدون جایگذاری و باجایگذاری انجام می‌شود.
برآوردگر نااریب برای میانگین کل جامعه به صورت زیر معرفی خواهد شد که از این برآوردگر معمولا به عنوان یک برآوردگر میانگین معمولی یاد می‌شود:

 

 

 

روش مجموع ایوالد [۱۴] روشی برای محاسبه انرژی‌های برهمکنش سیستمهای پریودیک (مانند کریستالها) به‌ویژه انرژیهای الکترواستاتیکی می‌باشد. مجموع ایوالد حالت خاصی از فرمول مجموع پواسون می‌باشد که مجموع انرژیهای برهمکنش در فضای واقعی را با مجموع معادل در فضای فوریه جایگزین می‌کند. مزیت این روش همگرایی سریع مجموع فضای فوریه در مقایسه با معادل فضای واقعی است هنگامی که برهمکنشهای فضای واقعی بلند-بردهستند. چون انرژیهای الکترواستاتیکی هم برهمکنشهای کوتاه-برد و هم بلند-برد را دارا هستند از این رو بسیار مفید خواهد بود اگر پتانسیل برهمکنش را به مجموع اجزای کوتاه-برد در فضای واقعی و مجموع اجزای بلند-برد در فضای فوریه تجزیه کنیم.

۲-۶ اندازه‌گیری کمیتها در MD

در MD با میانگین‌گیری از مقادیر لحظه‌ای هر کمیت در هر اجرای برنامه می‌توان مقدار آن کمیت را بدست آورد. از طرفی اگر ما بخواهیم میانگین‌های آماری معتبر و مفیدی بدست آوریم اولاً تعداد قابل توجهی از ذرات باید استفاده شود که افت‌و‌خیز‌های بزرگ ناشی از بعضی ذرات را کاهش دهد. در حالتیکه نیروی بین ذرات کوتاه برد باشد تعداد ۱۰۰۰ ذره برای نشان دادن رفتار آماری مناسب است. (شبیه‌سازیهای MD امروزه می توانند ۱۰^۶-۱۰^۳ ذره را در برداشته باشند) ثانیاً زمان شبیه‌سازی باید به اندازه کافی طولانی باشد که سیستم به حالت تعادل خودش برسد. در چنین حالتی شبیه‌سازی MD می‌تواند کمیت‌های ترمودینامیکی را اندازه گیری کند.
اندازه‌گیری کمیت‌ها در MD معمولاً به معنای میانگین‌گیری زمانی کمیت‌های فیزیکی است [۱۶]:
(۲-۱۶)
میانگین زمانی آن چنین می‌شود:
(۲-۱۷)
در طول هر گام زمانی برنامه، جمع فوق محاسبه می‌شود و در انتهای برنامه با تقسیم بر  ، تعداد گام‌های زمانی، میانگین فوق بدست می‌آید. اگر داده‌های برنامه (سرعت و مکان ذرات) در یک فایل ذخیره شوند، بعد از اجرا با برنامه دیگری میانگین کمیت‌های فیزیکی را بدست می‌آوریم.

۲-۷ مسیرها

یکی دیگر از نتایج گرافیکی که از اجرای برنامه MD می‌توان بدست آورد، نشان دادن مسیر حرکت هریک از ذرات با زمان است. شکل مسیر همه ذرات می‌تواند یک تصویر از حالت سیستم به ما بدهد. در فاز جامد، اتمها محدودند که در سر جای خودشان ارتعاش کنند. مسیرها در حالت گازی طولانی هستند و در مایعات یک حد وسطی برای مسافت ذرات وجود دارد و با گامهای کوچکتری حرکت می‌کنند.
یکی از مزیت های MD نسبت به سایر روشها مثل مونت‌کارلو این است که MD تحول سیستم را بدست می‌دهد و ما می‌توانیم سیستم را در حالت‌های غیر تعادلی بررسی کنیم. باید در هر بازه زمانی تمامی نیروهای وارد بر ذرات را داشته باشیم برای این کار لیستی از همسایه‌ها در هر لحظه آماده کرده وفقط اثرات همسایه‌ها را تحت عنوان لیست همسایه‌ها بررسی می‌کنیم. در بالا فرض شده ذرات هیچ ارتباطی با عوامل بیرونی از سیستم ندارند (مجموعه میکروکانونیکال). ولی اگرسیستم کانونیک (مجموعه‌ای که قید آن ثابت بودن تعداد ذرات، حجم و دما می‌باشد.) باشد، یعنی بعضی ذرات با یک منبع دمایی بیرونی در ارتباط باشد آنگاه برای کنترل دما می‌توانیم از ترموستات نوز-هووراستفاده کنیم که معادلات آن به شکل زیراست [۱۶]:
(۲-۱۸)
(۲-۱۹)
(۲-۲۰)
که در آن ζ ضریب اصطکاک،  آهنگ ریلاکسی برای افت و خیز گرمایی،  دما داخلی سیستم، T دمای خارجی منبع می‌باشند. برای مابقی حالات هم اثرات محیط را توسط پارامترهایی در نیرو وارد می‌کنند.

۲-۸ نیروها

اساس دینامیک مولکولی نیروها هستند .نیروها به دو دسته پیوندی(BONDED) و جفتی(PAIR) تقسیم می شوند.برای شبیه سازی باید نوع مناسب نیرو را از مقالات بدست آورد.در ادامه انواع نیروهای پیوندی توضیح داده می شود.
الف-نیروهای باندی
این نیرو برای توصیف پیوند بین دو اتم استفاده میشود.این نیرو انواع زیادی دارد از جمله این نیروهای مهم:
(۲-۲۱)
(۲-۲۲)
(۲-۲۳)
(۲-۲۴)
انتخاب هر کدام از این نیروها بستگی به این دارد که ضرایب مناسب برای آن ماده وجود دارد یا نه.
ب-نیروهای زاویه ای
از این نیرو برای محاسبه انرژی یک زاویه خاص استفاده میکنند.انواع مختلف این نیرو در زیر معرفی شده اند.
(۲-۲۵)
(۲-۲۶)
(۲-۲۷)
(۲-۲۸)
(۲-۲۹)
ج-نیروهای چرخش
از این نیرو برای محاسبه انرژی بین ۴ اتم متوالی که یک زاویه چرخشی میسازند استفاده می شود.از جمله این نیروها:
(۲-۳۰)
(۲-۳۱)
(۲-۳۲)
د-نیروهای زاویه ای غیر متعارف
این نیرو برای محاسبه زاویه غیر عادی استفاده می شود.از جمله این نیروها:
(۲-۳۳)
(۲-۳۴)
از محاسبات کوانتومی و دادهای تجربی پایگاه های اطلاعاتی برای انواع این نیروها ساخته انداز جمله
CHARMM-AMBER-MM+-PCFF-COMPASS
به عنوان نمونه نیروهای CHARMM به شکل زیر فرمول بندی شده اند.
(۲-۳۵) انواع نیروها در پایگاه CHARMM
به عنوان مثال نیروی بین دو اتم کربن، توسط پتانسیل هارمونیک شبیه ساری شده.ضرایب ثابت این پتانسیل از داده های تجربی و کوانتومی بدست آمده.]۱۷[
شکل ۲-۱ ضرایب ثابت برای نیروی بین دو اتم کربن.]۱۷[
این مقادیر ثابت برای مواد مختلف از جمله مولکولهای کوچک-مولکولهای زیستی-مولکولهای بزرگ-اسید آمینه-پروتیین-شکرها - انواع مختلف پلیمرها و مواد نانویی محاسبه شده.یکی از زمینه های تحقیقاتی بیهنه کردن این ضرایب برای ساختارهای مختلف است.
نوع دیگری از این پایگاه ها از نوع CLASSII بوده.انواع توابع انرژی برای این پایگاه به شکل زیر است.]۱۷[
شکل ۲-۲ نیروها در پایگاه CLASSII ]17[

بی توجهی مشتریان به تفاوت‌های قیمتی بین ارائه دهنده فعلی و سایر ارائه دهندگان آن خدمت

تمایل به پرداخت بیشتر

شناختی

 

حدی که مشتری ارائه دهنده خدمت را به عنوان تنها انتخاب خود بداند.

توجه خاص

 

احساس مالکیت بر خدمات، وابستگی به ارائه دهنده خدمت، تشابه و همسانی ارزشهایی که بین ارائه دهنده خدمت و مشتری وجود دارد.

شناسایی

 

 

۲-۸-۶. مزایای وفاداری مشتریان برای سازمان

صاحب‌نظران دانش بازاریابی، مزایای زیادی را برای وفاداری برشمرده‌اند که برخی از بازرترین آنها عبارت‌اند از:
۱) کاهش هزینه‌های جذب مشتریان جدید،
۲) کاهش حساسیت مشتریان به تغییرات و قیمت‌ها،
۳) عملکرد مثبت ازطریق افزایش قدرت پیش بینی،
۴) افزایش موانع برای ورود رقبای جدید.(مورگان و هانت، ۱۹۹۴)
۵) مشتریان وفادار، هزینه‌های بازاریابی سازمان را به دلایل زیر کاهش می‌دهند:
- وفاداری، هزینه یادگیری مشتریان را به ویژه در بازارهای خدماتی کاهش می‌دهد.
- بازاریابی مثبت دهان به دهان مشتریان، شرکت را قادر می‌سازد در هزینه‌های بازاریابی خود صرفه جویی کند.
۶) شرکت‌هایی که گروه بزرگی از مشتریان وفادار دارند، سهم بزرگی از بازار را نیز در دست دارند.
۷) مشتریان وفادار مایل به پرداختن قیمت‌های بیشتری برای برند مورد علاقه خود هستند.
۸) هزینه جذب مشتریان جدید بسیار بیشتر از هزینه حفظ مشتریان فعلی است، به ویژه وقتی مشتریان فعلی راضی و وفادار هستند.
۹) مشتریان وفادار از راه افزایش خریدهایشان و تکرار آنها باعث ایجاد درآمد بیشتری برای برند می‌شوند.
۱۰) مشتریان یک برند در مقابل استراتژی‌های بازاریابی رقبا مقاوم هستند و از نام تجاری مورد علاقه خود دفاع می‌کنند.
۱۱) وفاداری به یک برند باعث افزایش اهرم تجاری (نسبت دارایی به بدهی) سازمان می‌شود.
۱۲) در بازارهای بسیار رقابتی، وفاداری مشتریان باعث ایجاد مزیت رقابتی پایدار برای برند می‌شود.
۱۳) مشتریان وفادار و پای بند، در هنگام خرید کمتر از سایرین به اطلاعات اضافی توجه می‌کنند.علاوه بر این در صورت مواجهه با مشکل در محصولات، راحت‌تر آن را نادیده می‌گیرند(ابراهیمی، ۱۳۹۱)
۲-۹. ارتباط عوامل موثر بر حفظ مشتریان
در این قسمت از تحقیق به ارتباط عوامل موثر بر حفظ مشتریان می‌پردازیم.
۲-۹-۱. بازاریابی رابطه‌مند و حفظ مشتری
کاتلر(۲۰۰۴) عنوان می‌کند که بازاریابی رابطه‌مند رویکردی بلند مدت دارد که هدف اصلی آن ارائه ارزش در بلند مدت به مشتری است. و می‌تواند ضمن ایجاد رابطه بلند مدت با مشتری، فعالیتهایی را که از دید آنها مهم و ارزش زا می‌باشند شناسایی، تقویت و بهبود بخشید و مشتریان بیشتری را جذب و به سازمان و برند آن وفادار ساخت ودر نهایت آنها را حفظ کرد که معیار موفقیت رضایت و حفظ بلند مدت مشتری می‌باشد.بنابراین حفظ مشتری بدون بکارگیری بنیان‌های بازاریابی رابطه‌مند حاصل نمی‌شود. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که رابطه بنیان‌های بازاریابی رابطه‌مند با حفظ مشتری رابطه مستقیم میباشد یعنی با اجراکردن صحیح چهار بنیان بازاریابی رابطه‌مند برای ایجاد رضایت و وفاداری مشتری که به آنها اشاره شد، حفظ مشتریان افزایش می‌شود.
۲-۹-۲. بازاریابی رابطه‌مند و وفاداری مشتری
یان گوردون^[۸۲] وفاداری و بازاریابی آن را قسمتی از بازاریابی رابطه‌مند می‌داند. به عبارت دیگر ایشان وفاداری و مسائل مربوط به آن را جزئی از بازاریابی ارتباط با مشتری قلمداد می‌کند. از دید آقای گوردون نتیجه برنامه‌های وفاداری این است که مشتری را به خرید بیشتر تشویق کند. آقای گوردون عوامل مختلفی را تحت عنوان بازاریابی رابطه‌مند شرح می‌دهد. نتیجه تمامی عوامل مذکور ایجاد انگیزه در مشتری جهت خرید بیشتر است که بازاریابی رابطه‌مند و مسائل مرتبط با وفاداری قسمتی از آن را تشکیل می‌دهد.
تحقیقات زیادی به تاثیر این چهار بنیان و ارتباط آنها با وفاداری مشتریان پرداخته است که در همه نتایج آن تحقیقات، تاثیر مثبت و معنادار این چهار بنیان بر وفاداری مشتری مورد تایید قرار گرفته است. رینارتز و کامر(۲۰۰۲) نیز در مطالعات خود به این نتیجه دست یافتند که درصد قابل توجه از مشتریانی که روابط بلندمدت با شرکت داشته‌اند نسبت به مشتریان دیگر وفادارتر هستند و در نتیجه، سودآوری بالاتری را برای شرکت داشته‌اند. آدامسون و دیگران(۲۰۰۳) در تحقیق خود به این نتیجه دست یافتند که بانک‌های موفق در مقایسه با بانک‌های ناموفق تلاش بیشتری برای به کارگیری استراتژی بازاریابی رابطه‌مند و ایجاد رابطه بلند مدت بمشتریانشان داشته‌اند. اما از دید اغلب محققان و افراد اجرایی، مهمترین نتیجه بکارگیری بازاریابی رابطه‌مند درصنایع مواد شوینده همانند سایر بخش‌های خدماتی وفادارسازی مشتریان بوده و این پیامدی است که مورد توجه متخصصان بازاریابی شرکت‌ها بوده است (گیلبرت^[۸۳]، ۲۰۰۳). برخی محققان در تحقیق خود که بخش‌های خدماتی را مورد توجه قرار داده بودند، به این نتیجه دست یافتند که مزایای ایجاد رابطه شامل مزایای اجتماعی، ایجاد اطمینان و رفتارهای ویژه با تعهد و رضایت مشتریان رابطه مثبت و معنا داری داشته است که متقابلاً بر وفاداری مشتریان و تبلیغات دهان به دهان مثبت، تاثیر گذار بوده است.(دوایرودیگران، ۲۰۰۸) در تحقیقی که با عنوان تاثیر بنیان‌های بازاریابی رابطه‌مند بر وفاداری مشتریان مقایسه بانک دولتی و خصوصی انجام شده بود، نتایج تحقیق نشان می‌دهد که در بانک دولتی چهار بنیان بازاریابی رابطه‌مند به ترتیب اولویت اعتماد، مدیریت تعارض، تعهد و ارتباطات تاثیر مثبت و معناداری بر وفاداری مشتریان داشته است. (رنجبریان و همکاران، ۱۳۸۷) امروزه اهمیت بازاریابی رابطه‌مند، مخصوصاً در صنایع خدماتی بیش از پیش احساس می‌شود. برخی از نویسندگان بر روابط مثبت میان وفاداری مشتریان و عملکرد کسب و کار تأکید می‌کنند. وفاداری مشتریان نه تنها ارزش کسب و کار را افزایش می‌دهد بلکه باعث می‌شود تا هزینه‌های کسب و کار پایین نگه داشته شود، یعنی پایین‌تر از زمانی که ما به دنبال جذب مشتریان جدید هستیم. بسیاری از تعاریف در مورد وفاداری در یک مسأله مشترکند و آن بحث رفتاری وفاداری است و بی توجهی به بعد روانی- شناختی آن (الیور، ۳۳، ۱۹۹۹).بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که رابطه بنیان‌های بازاریابی رابطه‌مند با وفاداری مشتری رابطه مستقیم میباشد یعنی با اجراکردن صحیح چهار بنیان بازاریابی رابطه‌مند که به آنها اشاره شد، وفاداری مشتریان افزایش می‌شود.
۲-۹-۳. بازاریابی رابطه‌مند و رضایت مشتریان
تحقیقات متعددی به بررسی ارتباط رویکرد بازاریابی رابطه‌مند و بنیان‌های آن با رضایت مشتری پرداخته که در همه نتایج آن تحقیقات، تاثیر مثبت و معنادار چهار بنیان بازاریابی رابطه‌مند بر رضایت مشتری مورد تایید قرار گرفته است.است. بارنر و هاولت (۱۹۹۸)در مطالعات خود در زمینه‌ی خدمات مالی به این نتیجه دست یافتند که تعامل احساسی در روابط میان بنگاه و مشتریانش حیاتی است. این چنین روابطی کمتر توسط رقبا تقلید می‌شده و لذا ایجاد چنین احساسی از روابط در میان مشتریان بسیار مهم است. ونگ و دیگران (۲۰۰۷) تأثیر بنیان‌های بازاریابی رابطه‌مند، وابستگی، اعتماد، تعهد، ارتباطات و مدیریت تعارض را بررضایت مشتری در طول چرخه‌ی حیات رابطه مورد بررسی قرار دادند. نتایج این تحقیق نشان داد که متغیّرهای اعتماد وارتباطات با رضایت از رابطه در مراحل ساخت و بلوغ رابطه، در ارتباط بوده، درحالی که متغیّر تعهد در مرحله‌ی بلوغ با رضایت از رابطه ارتباط داشته است. هم چنین متغیّر مدیریت تعارض نیز بر رضایت از رابطه در مرحله‌ی افول تأثیری نداشته است.(مولینا و دیگران ۲۰۰۷) به بررسی تأثیر روابط بلندمدت مشتر یان با بانک و رضایت آنان پرداختند. نتایج تحقیق آنان نشان داد که اطمینان مشتری به بانک تأثیر معناداری بر رضایت مشتری از بانک داشته است. کاتلر معتقد است که بازاریابی به طور فزاینده‌ای در حال دور شدن از معاملات فردی و حرکت به سمت ساخت رابطه با مشتریان و شبکه‌های بازاریابی است (کاتلر و دیگران، ۱۹۹۹، ۴۸۳) بازاریابی رابطه‌مند رویکردی بلندمدت دارد که، هدف اصلی آن ارائه‌ ارزش در بلندمدت به مشتری است و معیار موفقیت نیز رضایت بلندمدت مشتری می‌باشد.(همان، ۴۸۴)
رضایت مشتری ارزیابی او پس از خرید یک خدمت است، که از تجربه‌ی مصرف حاصل شده است (شارما و پاترسون، ۲۰۰۰، ۴۷۴). رضایت مشتری را می‌توان به عنوان بنیان نهایی در بازاریابی مدرن تلقی کرد، به طوری که موفقیت بنگاه در گرو شناسایی و ارضای رضایت بخش نیازها و خواسته‌های مشتری برتر از رقباست.(عبدل، ماهمین، ۲۰۰۰، ۶۷۳)در تحقیقی که با عنوان تاثیر بنیان‌های بازاریابی رابطه‌مند بر رضایت مشتریان و انجام شده است در این مقاله نیز با بررسی تحقیقات پیشین در زمینه‌ی بازاریابی رابطه‌مند پنج متغیر تعهد، اعتماد، ارتباطات، مدیریت تعارض و شایستگی به عنوان بنیان‌های بازرایابی رابطه‌مند بر رضایت مشتریان تاثیر مثبت دارد. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که رابطه بنیان‌های بازاریابی رابطه‌مند با رضایت مشتری رابطه مستقیم میباشد یعنی با اجراکردن صحیح چهار بنیان بازاریابی رابطه‌مند که به آنها اشاره شد، رضایت مشتریان افزایش می‌یابد.
۲-۹-۴. رضایت مشتریان و وفاداری مشتریان
تعداد زیادی از تحقیقات تئوری و تجربی نشان می‌دهد که بین رضایت و وفاداری مشتری و گرایش مشتری ارتباط وجود دارد به عنوان مثال بوناج سوی^[۸۴] (۲۰۰۵) بیان می‌کند که رضایت رابطه مثبت با وفاداری دارد.
تحقیقات میلر^[۸۵](۲۰۰۷) نشان می‌دهد که رضایت مشتری از عوامل موثر در کیفیت رابطه است وتاثیر مثبت بر گرایش خرید و وفاداری مشتری دارد. هامبورگ^[۸۶](۲۰۰۲) در بررسی رضایت در روابط بین خریدار و فروشنده بیا ن می‌کند که ادراک از انعطاف پذیری، ادراک از تبادل اطلاعات رابطه مثبت با رضایت مشتری دارد.(رومان و دیگران^[۸۷]، ۲۰۰۵) بیان می‌کنند هنگامی که مشتری احساس کند که فروشنده در معامله اش منصف است رضایت افزایش می‌یابد، و رضایت مشتری همبستگی مثبت با تکنیک‌های کم فشار فروش دارد.(ون براگن، ۲۰۰۵)
امروزه شرکت‌ها به دنبال اطلاعاتی در مورد چگونگی وفادار نمودن مشتریان هستند. سود بالا از طریق کاهش هزینه‌های بازاریابی، افزایش فروش و کاهش هزینه‌های عملیاتی حاصل می‌شود. مشتریان وفادار هزینه کمتری برای سازمان‌ها دارند چرا که سازمان را شناخته و به اطلاعات کمتری نیازمند هستند و برای مشتریان آتی منبع اطلاعات به شمار می‌آیند. شرکت‌ها از رضایت مشتری به عنوان ابزاری برای افزایش وفاداری مشتریان و در نهایت افزایش عملکرد سازمانی و سودآوری آن استفاده می‌کنند. (بون وچن^[۸۸]، ۲۰۱۱) بیان نمودند که داشتن مشتریان راضی کافی نیست، سازمان‌ها باید مشتریان بسیار راضی داشته باشند. ایجاد وفاداری دیگر یک انتخاب نیست بلکه در حقیقت تنها راه ایجاد مزیت رقابتی پایدار است.
وفادار نمودن مشتریان مهم یکی از مهمترین اهداف بازاریابی است که توسط بسیاری از صنایع دنبال می‌شود. قابل ذکر است که رضایت مشتری لزوما تضمین کننده وفاداری آنها نیست.رضایت مشتری شرط لازم برای وفاداری مشتریان است نه شرط کافی. به عبارت دیگر می‌توان مشتریان راضی ولی بی وفا داشت اما به ندرت می‌توان مشتریانی وفادار ولی ناراضی داشت.در برخی صنایع ۹۱ درصد مشتریانی که آنها را ترک می‌کنند از آنها راضی یا حتی بسیار راضی بودند. ممکن است مشتریان آنها را به دلیل قیمت، یا فرصت‌های جدید پیشنهاد شده توسط رقبا، یا تنها به دلیل تنوع ترک کرده باشند. کشف ارتباط بین رضایت مشتری و وفاداری مشتری همچنان موضوع مورد علاقه محققین است. ازدیدگاه عده‌ای از پژوهشگران، رضایت مشتری و وفاداری مشتری دو مفهوم یکسان هستند، اما از نظر عده‌ای دیگر این دو مفهوم کاملا از یکدیگر متفاوت بوده و هیچگونه ارتباطی با یکدیگر ندارند. عده‌ای نیز بر این عقیده‌اند که وفاداری و رضایت مشتریان مفاهیمی هستند که بین آنها وابستگی وارتباط متقابلی وجود دارد. (مهسان و همکاران^[۸۹]، ۲۰۱۱).
هالوول^[۹۰] (۱۹۹۶) در تحققی که در مورد ۱۲۰۰۰ شرکت انجام داد، به بررسی رابطه میان رضایت مشتری، وفاداری و سودآوری پرداخت. نتیجه این تحقیق رابطه مثبت و معناداری میان رضایت مشتریان و وفاداری و همچنین رابطه مثبت و معناداری میان وفاداری مشتریان با سودآوری را نشان می‌دهد.

تمرین ۵: اهداف فردی، زوجی و خانوادگی
تعیین و سپس در میان نهادن اهداف به عنوان یک زوج، افزایش ارتباطات، صمیمیت نیز پیوند عاطفی را در پی می‌آورد. در تمرین ۵ به هر یک از زوجین یک تکلیف جداگانه داده می‌شود به این صورت که باید به تعیین دو یا سه هدف فردی، زوجی و خانوادگی بپردازند. سپس با بهره گرفتن از الگویی که تغییر^[۱۴۵] نام دارد سعی کننند تا برای رسیدن به اهداف مورد نظر خود کوشش کنند. اهداف باید ظرف یک مدت ۱ تا۵ ساله قابل دستیابی باشند. مشاور در خلال جلسه بازخورد دهی از زوجین درخواست می‌کند تا به نوبت اهداف خود را با یکدیگر در میان گذارده و به شباهت و تفاوت‌های موجود بین آنها توجه کنند.

۲-۴- پیشینه‌ پژوهشی
بر اساس بررسی‌های محقق مشخص گردید که تا کنون در داخل کشور، پژوهشی در خصوص تاثیر مداخلات ‌غنی‌سازی بر تعهد و تاب‌آوری توامان انجام نشده است. در اینجا سعی می‌شود به تحقیقات نزدیک به موضوع، اشاره شود.
۲-۴-۱- تحقیقات انجام شده پیرامون اثربخشی غنی‌سازی بر تعهد زناشویی در خارج از کشور
بروکس و همکاران (۲۰۰۱) زوج درمانی گروهی به شکل ‌غنی‌سازی روابط را روی۲۲ زوج اجرا کردند. نتایج نشان داد که این دوره باعث افزایش صمیمیت، تعهد، اعتماد و سازگاری زناشویی شده است.
موری، رز، بلیویا، هولمز و دیگران (۲۰۰۲) اثربخشی غنی‌سازی روابط را بر بهبود عزت نفس و ابعاد ارتباط زوجین بررسی نموده‌اند. یافته‌‌های پژوهش نشان داد که غنی‌سازی روابط عزت نفس زوجین را افزایش داده است. همچنین صمیمیت، تعهد و سازگاری زوجین افزایش یافت.
بررسی‌های محقق در خصوص تحقیقات انجام شده پیرامون اثربخشی ‌غنی‌سازی بر تاب‌آوری، نتیجه‌ای در برنداشت. هر چند این موضوع با توجه به جدید بودن حوزه‌ی مطالعات تاب‌آوری دور از انتظار نبود.
۲-۴-۲- نتایج حاصل از پژوهش‌‌های انجام شده در زمینه‌ غنی‌سازی زوجین در خارج از کشور
ماتسون و انگلند (۱۹۹۰؛ به نقل از کانفلید، ۱۹۹۹) مطالعه‌ای در خصوص اثربخشی آموزش غنی‌سازی ازدواج انجام دادند. نتایج این مطالعه که دربردارنده‌ی یک طرح ارزیابی پیش بینی- پس‌آزمون مربوط به ۳۸ زوج بود، نشان داد که برنامه آموزش غنی‌سازی ازدواج تاثیر مثببت بر ادراک شرکت کنندگان در حیطه‌‌های خودارزیابی، ارتباطات زناشویی، سازگاری زناشویی و تغییر رابطه داشته است.
آکاردینو و جورنی (۱۹۹۸) اثر بخشی برنامه غنی‌سازی روابط را بر کیفیت زناشویی افراد زندانی و همسران آنها بررسی نمودند. یافته‌ها نشان داد که این دوره باعث افزایش سازگاری زناشویی، سازگاری عمومی و سلامت روانی زندانیان و همسران آنها شده است.
الیزابت و همکاران (۲۰۰۲) ازدواج‌‌های مدرن در معرض استرس‌‌های مختلفی قرار دارند وسازگاری کمتری دیده می‌شود. در آفریقای جنوبی به علت نبود برنامه‌‌های جامع و عدم برآورده شدن نیازهای زوجین نرخ طلاق بالا است. بنابراین انجام تحقیقات و توسعه برنامه غنی‌سازی زناشویی مدنظر قرار گرفت. هدف از این پژوهش ارائه برنامه‌‌های غنی‌سازی زوجین برای زوج‌ها با محوریت گروه های رشد بود. نتایج این پژوهش نشان داد که رضایت زناشویی زوجین بعد از شرکت در این برنامه بهبود داشت.
تامی و امی لین (۲۰۰۴) پژوهشی تحت عنوان تغییرات زوجین پس از اتمام برنامه غنی‌سازی زوجین انجام دادند. هدف از این مطالعه سنجش تغییرات زوجین تازه ازدواج کرده پس از دریافت ۱۴ جلسه برنامه غنی‌سازی است. این برنامه به دنبال پیچیدگی‌‌های تازه زندگی زن و شوهر در طول زمان بود و طبق آن برنامه تغییر داده می‌شد تا به نیازهای زوجین بهتر پرداخته شود. یافته‌‌های این مطالعه نشان می‌دهد که پس از اتمام برنامه بسیاری از الگوهای رفتاری تغییر یافته بود و زوجها افزایش توانایی حل تعارض و ارتباط موثرتر با یکدیگر را نشان دادند و همچنین زوجین از مجموعه برنامه‌ها رضایت داشتند. برنامه غنی‌سازی برای رسیدگی به نیازهای خاص زن و شوهرها و همچنین ارائه مداخله مفید و بهنگام با تمرکز بر نیازهای جدید زوجین برنامه بسیار موفقی است.
ویرجینیا (۲۰۰۵) پژوهشی در کلیسای کاتولیک لس آنجلیس زیر نظر اسقف اعظم با برنامه غنی‌سازی ازدواج انجام شد. هدف توسعه‌ی یک برنامه غنی‌سازی ازدواج شامل مسائل مهم زناشویی برای زوجین جوان بود. جزواتی برای تقویت مفاهیم تدریس داده شد و زوجین اجازه شرکت در گروه و پرسش و ارائه اطلاعات را داشتند. نتایج این تحقیق رضایت بخش بود.
در پژوهشی که توسط استنلی، آماتور، جانسون و مارکمن (۲۰۰۶) صورت گرفت به بررسی رابطه آموزش پیش از ازدواج، کیفیت زناشویی و ثبات زناشویی پرداخته شد. نمونه تحقیق شامل زوجین سطح متوسط آمریکایی بود. نتایج نشان داد که شرکت کنندگان در برنامه آموزشی پیش از ازدواج سطوح بالایی از رضایت و تعهد در ازدواج و سطوح پایین تعارض و همچنین طلاق را نشان می‌دادند
۲-۴-۳- پژوهش‌‌های انجام شده در زمینه‌ی غنی‌سازی ازدواج در داخل کشور
نظری (۱۳۸۳) در پژوهشی به بررسی و مقایسه اثربخشی برنامه غنی‌سازی ارتباط و مشاوره راه حل محور بر رضایت زناشویی زوجین هر دو شاغل پرداخته است. نتایج این پژوهش که بر روی ۳۴ زوج صورت گرفت، نشان داد که هر دو رویکرد تاثیر معنی‌داری بر افزایش ابعاد مختلف سازگاری داشته‌اند، ولی غنی‌سازی روابط بر ابعاد پرخاشگری، زمان با هم بودن و مسائل مالی اثربخشی بیشتری را نشان داده است.
عدالتی شاطری (۱۳۸۸) پژوهشی با هدف اثربخشی غنی‌سازی ازدواج بر رضایت زناشویی زوج‌‌های دانشجو انجام داد. نتایج این مطالعه حاکی از تاثیر آموزش با رویکرد غنی‌سازی ازدواج، در رضایتمندی زناشویی زوج‌ها بود. علاوه بر این، بهبود مشاهده شده در ارتباط زناشویی زوج‌‌های شرکت کننده، تغییری محدود به زمان مداخله نبوده و تاثیرات آن تا ده هفته بعد از اتمام دوره نیز حفظ شده بود. این امر تاییدی بر صرفه بودن کاربرد چنین آموزش‌‌هایی است.
عیسی نژاد (۱۳۸۹) در پژوهشی با عنوان اثربخشی غنی‌سازی بر بهبود کیفیت روابط زناشویی زوجین بر روی ۳۶ زوج مرکز جامع پزشکی و مشاوره اصفهان انجام گرفت. غنی‌سازی روابط بر بهبود نمره کل کیفیت زناشویی زوجین و ابعاد آن شامل توافق زناشویی، رضایت زناشویی و انسجام زناشویی موثر بود. همچنین بین گروه آزمایش و گواه در میزان کیفیت روابط زناشویی و ابعاد آن تفاوت معناداری وجود داشت و اثر غنی‌سازی بعد از یک ماه باقی مانده بود.
۲-۴-۴- پژوهش‌‌های انجام شده در درزمینه‌ی تعهد زناشویی خارج از کشور
برایان، جک (۱۹۸۸) در تحقیقی که با عنوان بررسی استقلال ۳ تعهد صورت گرفت. ۳ تعهد سازمانی، شغلی و اجتماعی و متغیرهای کار، برنامه‌ریزی شغلی، ثبات زناشویی، رفتارهای مقابله‌ای و وضعیت مالی در هر کدام از انواع تعهد سنجیده شد. نمونه شامل ۱۸ زن ازدواج کرده شاغل بود. یافته‌ها نشان دادند که کار اضافه عامل رشد تعهد شغلی و نفوذ سازمانی و تعهد ضعیف اجتماعی است. امنیت مالی، مقابله با رفتار و رضایت زناشویی پیش‌بینی مثبت تعهد حرفه‌ای است. تعهد سازمانی در زنانی که احساس ناامنی مالی و مشارکت در برنامه‌ریزی کارهای شخصی دارند، بالاتر بود. خانمی که درآمدی بیشتر از همسرش داشت به سازمان متعهدتر و به جامعه تعهد کمتری داشت.
گائو (۲۰۰۰) در پژوهشی با عنوان صمیمیت، شهوت و تعهد در روابط رومانتیک در چین و آمریکا، نظریه مثلثی عشق را در دو کشور بررسی کرده است. اطلاعات از ۹۰ زوج چینی در چین و ۷۷ زوج آمریکایی در ایالات متحده جمع‌ آوری شد. تجزیه و تحلیل اطلاعات با بهره گرفتن از واریانس چند متغیره و جمع نمرات انجام شد، نتایج نشان داد که تعهد، عشق و صمیمیت باعث افزایش رابطه عاشقانه بطور جدی شد. همچنین شهوت به طور معنی‌داری در زوجین ایالات متحده آمریکایی بالاتر از زوجین چینی است، اما میزان تعهد و صمیمیت در دو فرهنگ تفاوتی نداشت.
ریویز (۲۰۰۶) در تحقیقی با موضوع تعهد زناشویی به این نتیجه رسید که در روابط زناشویی پستی و بلندی‌‌هایی وجود دارد که برای حفظ یک رابطه متعهدانه، لازم است زوجین با کمک یکدیگر روی مشکلات و حل آنها کار کنند. وی کلید ساخت یک ازدواج موفق را در تعهد و وفاداری، تفکرمثبت، ارتباط مناسب، مهربانی، درک واحترام و اهداف مشترک می‌داند.
گالنا و استنلی (۲۰۰۶) تحقیقی با عنوان تعامل فبل از ازدواج و تعهد در افراد متاهل پرداختند. نویسندگان به بررسی طولی سطح تعهد فردی ۱۹۷ فرد متاهل بر اساس تعاملات قبل از ازدواج پرداختند. نتایج نشان داد مردانی که قبل ازدواج با همسر خود تعامل و همزیستی داشته‌اند، سطح تعهد کمتری را نشان دادند و مردان نسبت به همسرانشان این گونه بودند. همچنین بین تعهد و دینداری نیز رابطه وجود داشت.
سارا، اسکات واستنلی (۲۰۰۸) تحقیقی با عنوان اثرات طلاق بر اعتماد به نفس و تعهد زناشویی انجام دادند. تحقیق بر روی کسانی که والدین شان طلاق گرفته بودند و کسانی که تجربه طلاق والدین نداشتند، نشان داد کسانی که والدین طلاق گرفته داشتند، نگرش منفی به ازدواج دارند. همچنین کسانی که والدینشان طلاق گرفته‌اند، هنگام ورود به ازدواج تعهد شخصی کمتری داشته‌اند واعتماد به نفس کمتری نسبت به توانایی خود برای حفظ یک ازدواج شاد و سالم دارند. و احتمال خطر بالقوه بالایی برای طلاق دارند.
برنان و همکاران (۲۰۰۹) در پژوهشی با عنوان کاربرد مقبولیت و تعهد درمانی در رفتار اضطرابی زوجین، مطالعه موردی با دو زوج، به این نتیجه رسیدند که تعهد درمانی در افزایش سازگاری و رضایت زناشویی موثر بوده و اضطراب فردی و روانی در زن و شوهر را کاهش می‌دهد.
اسکات و هریس (۲۰۰۹) تحقیقی با عنوان دینداری و تعهد مذهبی در جمعیت مذهبی همگن در ایالات اوکلاهاما انجام دادند. نتایج نشان داد که بین تعهد زناشویی و داشتن ارزشهای مشترک رابطه مثبت وجود دارد.
آوریل (۲۰۱۰) در تحقیقی با عنوان گرایش به تعهد و مراسم مذهبی در زوجین، ۵۵ زوج برای اندازه‌گیری مشارکت در آیین‌ها و میزان تعهد انتخاب کرد. این مطالعه دو تعهد شخصی و اخلاقی را سنجید و این بررسی مشخص کرد که برای مردان بین تمایل مراسم مذهبی و تعهد رابطه وجود دارد، در حالی که برای زنان رابطه خاصی دیده نشد.
شلی و جوهان (۲۰۱۱) تحقیقی با عنوان تعهد مذهبی، دلبستگی و سازگاری زناشویی در زوج‌‌های تازه ازدواج کرده انجام داد. به دلیل استفاده مکرر از نمونه دردسترس و عدم وجود یک چارچوب نظری تعیین نقش دینداری در عملکرد زناشویی اغلب دشوار است. مطالعه حاضر به بررسی اثر تعهد مذهبی و وابستگی بر سازگاری زناشویی می‌پردازد. جامعه این تحقیق ۹۲ زوج بدون فرزند هستند. ارتباط مثبتی بین تعهد مذهبی و تعهد زناشویی وجود داشت و همچنین ارتباط منفی بین اجتناب از دلبستگی و تعهد و سازگاری زناشویی وجود داشت.
۲-۴-۵- نتایج حاصل از پژوهش‌‌های انجام شده در زمینه‌ی تعهد زناشویی در داخل کشور
تبعه امامی (۱۳۸۲) در پژوهشی با عنوان تعیین و بررسی رابطه بین ویژگی‌‌های مرکزی و پیرامونی عشق و تعهد در بزرگسالان جوان متاهل شهر اصفهان، به این نتیجه رسید که نمرات میانگین درجه‌بندی ویژگی‌‌های مرکزی عشق و تعهد، همچنین نمرات میانگین درجه‌بندی ویژگی‌‌های پیرامونی عشق و تعهد در حد بالایی رابطه داشتند. میانگین درجه‌بندی زنان و مردان از طریق تحلیل واریانس مقایسه شد. هر چند در مورد ویژگی‌‌های مرکزی عشق و تعهد در بین زنان و مردان تفاوت دیده شد، ولی در ویژگی‌‌های پیرامونی عشق و تعهد تفاوت معنی‌داری بین دو جنس دیده نشد. نتیجه قابل توجه از این داده‌ها این شد که آزمودنی‌ها برخی ویژگی‌ها را بیشتر معرف هر مفهوم دانسته و بر آن توافق داشتند. بر اساس این فرضیه ها، سازماندهی عشق و تعهد بر مبنای پیش نمونه‌ها اعتبار می‌یابد.
دانشپور و همکاران (۱۳۸۶) در پژوهشی با عنوان پیش‌بینی صمیمیت اجتماعی بر اساس سبک‌‌های هویت، تعهد هویت و جنسیت، به این نتایج رسیدند که سبک هویت اطلاعاتی بر تعهد و صمیمیت اجتماعی اثر مستقیم وثبت و معنادار؛ سبک هویت هنجاری بر تعهد و صمیمیت اجتماعی اثرمستقیم مثبت و معنادار؛ جنس و سبک هویت سردرگم- اجتنابی بر تعهد و صمیمیت اجتماعی اثر مستقیم مثبت و معنادار؛ جنس و سبک هویت سردرگم- اجتنابی بر تعهد اثر مستقیم منفی و معنادار دارد. اثر غیر مستقیم سبک‌‌های هویت اطلاعاتی و هنجاری از طریق تعهد بر صمیمیت اجتماعی مثبت و غیر معنادار؛ اثر غیر مستقیم جنس و سبک سردرگم از طریق تعهد بر صمیمیت اجتماعی منفی و غیر معنادار است. در مجموع، یافته‌‌های پژوهش نشان داد که متغیر تعهد هویت نتوانست رابطه بین سبک‌‌های هویت و صمییمیت اجتماعی را در دو جنس میانجی گری کند.
شاه سیاه (۱۳۸۷) در پژوهش خود، باعنوان بررسی رابطه‌ی رضایت جنسی و تعهد زناشویی، نتیجه گرفتند که بین تعهد زناشویی و رضایت جنسی رابطه معنادار وجود دارد و بین طول مدت ازدواج و تعهد زناشویی و رضایت جنسی رابطه است و هر چه طول مدت ازدواج کمتر باشد رضایت جنسی نیز بیشتر است.
نجارپوریان (۱۳۸۷) درپژوهشی تحت عنوان تاثیر آموزش تعهد پیش از ازدواج بر بهبود ویژگی‌‌های تعهد در دختران دانشجوی دانشگاه آزاد فسا، که بر روی ۳۰ نفر دانشجود دختر دانشگاه به صورت تصادفی انجام گرفت، نشان داد که آموزش تعهد بر بهبود ویژگی‌‌های تعهد در میان دانشجویان تاثیر‌گذار بوده است و همچنین نمرات پس‌آزمون گروه آزمایش به طور معنی‌داری نسبت به نمرات گروه کنترل بیشتر بوده است. این پژوهش پیشنهاد می‌کند که در برنامه آموزش قبل از ازدواج، اهمیت و نقش تعهد و ویژگی‌‌های آن گنجانده شود تا زوجین با احساس مسئولیت بیشتری وارد پیوند زناشویی شوند.
عباسی مولید (۱۳۸۸) در پژوهشی با عنوان بررسی تاثیر آموزش گروهی واقعیت درمانی بر تعهد زناشویی زوجین شهرستان خمینی شهر، به این نتیجه رسید که آموزش به شیوه واقعیت درمانی تعهد زناشویی را افزایش داد. همچنین آموزش به شیوه واقعیت درمانی ابعاد تعهد زناشویی (تهعد شخصی، تعهد اخلاقی، تعهد ساختاری) را افزایش داد.
رضایی (۱۳۸۹) پژوهشی تحت عنوان رویکرد اسلامی برتعهد و صمیمیت زوجین انجام داد. نتایج نشان دهنده موفقیت این رویکرد در افزایش تعهد و صمیمیت زوجین است. همچنین نتایج این نکته را تایید می‌کند که هر چه زوجین تعهد مذهبی بالاتری داشته باشند، تعهد زناشویی بالاتری نیز دارند.
۲-۴-۶- نتایج حاصل از پژوهش‌‌های انجام شده در زمینه تاب‌آوری در خارج کشور
فورمن و آدلر (۱۹۸۹) نشان دادند که روابط درون خانواده می‌تواند به کسب مهارت‌‌های اجتماعی و شناختی که در رشد سالم عوامل کلیدی هستند کمک کند و این عوامل در افزایش تاب‌آوری در افراد حائز اهمیت است
لوتاروزیگلر (۱۹۹۱) نشان دادند برخی از ویژگی‌‌های ارتباطی نظیر مثلث‌سازی در سیستم خانواده مانع از رشد هیجانی موفقیت آمیز در فرزندان می‌شود، این گونه روابط مانع خوشبینی و کاهش توانایی سازگاری موفقیت آمیز در هنگام رویارویی با دشواری‌ها شده است. و از تاب‌آوری به دلیل انزوای فیزیکی و هیجانی می‌کاهد. روابط خانوادگی درونی شده، تاثیرنیرومندی بر نحوه‌ی ادراک فرزندان در مورد دنیای پیرامونشان و نیز نحوه‌ی ادراک آن‌ها از خودشان دارد.
روبینز و دانیل (۲۰۰۱) تحقیقی با عنوان ریسک‌پذیری و تاب‌آوری در وظایف خانواده انجام دادند. هدف این تحقیق بررسی عوامل خطر و تاب‌آوری بود. زیرا این عوامل در یک خانواده متقابلا عمل می‌کنند و پی آمدهای عملکرد و وظایف خانواده را تحت تاثیر قرار می‌دهد. جمع‌ آوری اطلاعات بر اساس مصاحبه و مشاهده رودررو بود. نتایج نشان می‌دهد که اندازه‌گیری و ارزیابی ریسک عملکرد خانواده‌‌های سالم و عادی با تغییر عوامل حمایتی و منابع تغییر می‌کند. این تحقیق سه عامل که در تاب‌آوری موثر هستند شامل: توان و نیروی اجرایی، وظایف والدینی و همبستگی خانوادگی و حمایت اجتماعی را نشان داد.
نورلن (۱۹۹۳) تحقیقی با عنوان تاب‌آوری در خانواده‌‌های تک والدینی به همراه فرزندان با نیازهای خاص انجام داد. نتایج نشان داد تاب‌آوری که عبارت است از توانایی فبول کردن و کنار آمدن با استرس‌‌های قابل توجهی که هم ریشه درونی و هم ریشه بیرونی دارد، ترکیبی از فاکتورهای حمایتی وفاکتورهای ریسک در یک فرد می‌باشد. تاب‌آوری در خانواده‌‌های تک والدی و دو والدینی بررسی شد و تفاوت فاحشی در حمایت از کودک بین خانواده‌‌های تک والدی و دو والدینی وجود نداشت. خانواده‌‌های که با خطر بیششتری مواجه هستند و از عوامل حمایتی کمتری برخوردار هستند، با اقدامات لازم و مناسب می‌توان یاریشان کرد.
تایلر و همکاران (۲۰۰۴) برخی از ابعاد خاص محیط خانواده می‌تواند با تاب‌آوری در ارتباط باشد گرمی والدین به عنوان یک بعد کلیدی در فرزندپروری شناسایی شده است که با سلامت روانی و اجتماعی فرزندان رابطه دارد.
کلیت من (۲۰۰۶) در پژوهشی که هدف آن بررسی عوامل پیش‌بینی کننده استرس وتاب‌آوری در مادران دارای کودک معلول بود. حس انسجام، سازگاری خانواده، همبستگی پدر و مادر را در نمونه‌ای شامل ۷۰ زن بررسی نمودند. بعد از یک سال شرکت در برنامه مداخله زود هنگام که شامل متغیر‌‌های احساس پیوستگی، سبک مقابله‌ای و انسجام خانواده و ارزیلبی اولیه بود. گروهی از مادران تاب‌آور شناسایی شدند که احساس پیوستگی بالا، کاهش استرس و افزایش انسجام خانواده داشتند. نتایج موفقیت برنامه مداخله را نشان داد.
هابر، ناوارو و همکاران (۲۰۰۷) تحقیقی با عنوان تاب‌آوری خانواده و رضایت زناشویی در میانسالی انجام دادند. نتایج نشان داد که رابطه مهمی بین متغیرهای معیار (بازسازی قرابت سببی و حفظ روابط خویشاوندی) و متغیرهای پیشگو (ارزیابی انطباقی، تجارب جبرانی و حمایت اجتماعی) وجود دارد. بنابراین تامین حمایت در هنگام مواجهه با مشکلات و دوره‌‌های میانسالی زندگی زناشویی، و در سطوح بالاتری از فاکتورهای محافظتی اولیه که به تاب‌آوری خانواده کمک می‌کند تا حد زیادی به وظایف رشدی همراه با رضایت زناشویی در میانسالی مربوط می‌شود.
۲-۴-۷- نتایج پژوهش‌‌های انجام شده در زمینه‌ی تاب‌آوری و سرسختی روانشناختی در داخل کشور
کاوه (۱۳۸۶) در پژوهشی با عنوان بررسی رابطه سرسختی با هوش هیجانی و مقایسه‌ی آن در زنان و مردان دانشجوی شاغل دانشگاههای تهران که ۳۰۲ دانشجو بصورت تصادفی انتخاب شدند به این نتایج رسید. بین سرسختی و هوش هیجانی دانشجویان، رابطه معنادار وجود دارد؛ همچنین بین مولفه‌‌های تعهد، کنترل و چالش در سرسختی و مولفه‌‌های خودآگاهی، خودکنترلی، هشیاری اجتماعی و مهارت اجتماعی در هوش هیجانی رابطه وجود دارد. آخرین یافته‌ی این پژوهش حاکی از آن است که زنان و مردان از نظر سرسختی و هوش هیجانی تفاوتی ندارند.
سامانی (۱۳۸۶) در پژوهشی با عنوان تاب آوری، سلامت روانی و رضایتمندی از زندگی که بر روی ۲۸۷ دانشجوی دانشگاه شیراز انجام شد، نشان داد که متغیر تاب‌آوری اثر مستقیم معناداری بر رضایتمندی از زندگی ندارد، اما دارای اثر غیر مستقیم چشمگیر بر آن است؛ یعنی افزایش توان تاب آوری، کاهش مشکلات هیجانی (فشار روانی، اضطراب و افسردگی) را در پی دارد و کاهش این مشکلات به افزایش میزان رضایتمندی از زندگی می‌ انجامد.
کاوه (۱۳۸۸) در مقطع دکتری در پژوهشی تحت عنوان “تدوین برنامه افزایش تاب‌آوری و مطالعه اثربخشی آن بر مولفه‌‌های کیفیت زندگی والدین دارای کودک دارای کم توان ذهنی خفیف ” برنامه‌ای در مورد افزایش تاب‌آوری و همچنین مدیریت و کاهش استرس والدین دارای کم توان ذهنی به صورت آزمایشی اجرا کرد نتایج نشان داد که برنامه افزایش تاب‌آوری می‌تواند بر افزایش کیفیت زندگی والدین دارای کودک کم توان ذهنی اثر‌گذار باشد.
سلیمی (۱۳۸۸) در مقطع دکتری، پژوهشی با عنوان “مقایسه اثربخشی مشاوره آدلری و بازسازی شناختی مبتنی بر تمثیل بر افزایش سلامت روانی، تاب‌آوری و امید دانشجویان” انجام داد. نتایج نشان داد که مد. مداخلات مشاوره آدلری در تاب‌آوری افزایش معناداری ایجاد نمود، اما اثر مداخلات بازسازی شناختی مبتنی بر تمثیل در تاب‌آوری معنادار نشد. در نهایت این که، در نتیجه این دو مداخله، میزان امیدواری دانشجویان معنی‌دار نشد. نتایج پیگیری نمرات دو گروه پس از دو ماه، حاکی از ماندگاری اثر مداخلات بود.
برازجانی (۱۳۸۹) پژوهشی با عنوان “رابطه خود تنظیمی با تاب‌آوری دانشجویان” انجام داد. جامعه مورد نظر او کلیه دانشجویان مقطع کارشناسی دانشگاه شیرازدر سال تحصیلی ۸۸-۸۷ بود. یافته‌ها نشان داد که خودتنظیمی یه طور مثبت و معنی‌دار قادر به پیش‌بینی تاب‌آوری است. به این معنی که هر چه شخص قادر به استفاده از شیوه‌‌های خودتنظیمی در یادگیری باشد، در برابر مشکلات و مسائل زندگی یا سختی‌‌های دوران تحصیل تحمل و تاب‌آوری بیشتری از خود نشان می‌دهد.
مولوی و همکاران (۱۳۸۹) پژوهشی با عنوان تاثیر الگوهای ارتباطی خانواده بر تاب‌آوری دانشجویان انجام دادند. جامعه آماری شامل کلیه دانشجویان دانشگاه آزاد اسلامی مرودشت بود، نتایج نشان داد که بین الگوهای ارتباطی از نظر میزان تاب‌آوری تفاوت معنادار وجود دارد. به این ترتیب که بیشترین میزان تاب‌آوری در هر دو جنس، به ترتیب الگوهای ارتباطی کثرت‌گرا و توافق کننده می‌باشد و الگوی ارتباطی خانواده محافظت کننده و بی‌قید و شرط از میزان تاب‌آوری کمتری برخوردار است.
خلاصه و جمع‌بندی

خدای متعال توفیق روز افزون ،طول عمر با عزت وحسن عاقبتشان را آرزومندم.
چکیده
جاسوسی در فضای مجازی
به کوشش
بهاره باسفهرجانی
از مهم ترین جرائمی که همزمان با پیشرفت تکنولوژی پا به عرصه ظهور نهاد، جاسوسی در فضای مجازی است (جاسوسی رایانه ای). جاسوسی رایانه ای را می توان نوعی از جاسوسی دانست که با بهره گرفتن از سیستم های رایانه ای صورت می گیرد و از این رو تفاوت های آشکاری با جاسوسی کلاسیک خواهد داشت. در حالی که جاسوسی کلاسیک (اعم از صنعتی، سیاسی و نظامی) نوع اطلاعات مورد حمایت را مورد توجه قرار داده و بر آماج جرم که در اثر جاسوسی تهدید می شوند تأکید دارد، جاسوسی رایانه ای شیوۀ ارتکاب عمل را مد نظر دارد.
پیشرفت تکنولوژی موجب گردید که فضای مجازی و قابلیت های آن برای نگهداری اطلاعات جایگزین فضای مادی گردند. شیوع استفاده از این فضا در راستای نگهداری اطلاعات، آن را به مکان مناسبی برای جاسوسان تبدیل کرد تا با ورود به آن اطلاعات مورد نیاز خود را گردآوری نمایند.

توجه جاسوسان به این فضای جدید به عنوان آماج جرم جاسوسی توجه قانونگذاران را نیز جهت حمایت هر چه بیشتر از آن به این مقوله جلب کرده و جاسوسی رایانه ای در عرصه حقوق کیفری پا به عرصه وجود نهاد.
در این پژوهش علاوه بر بیان تعاریف مربوط به این بزه به بررسی ارکان این جرم از دیدگاه حقوق جزای اختصاصی اسلامی در ایران پرداخته و دریافتیم علاوه بر اینکه جاسوسی در فضای مجازی جرمی علیه امنیت بوده و از این راستا مشابه جاسوسی کلاسیک است اما از لحاظ عناصر تشکیل دهنده با نوع کلاسیک آن متفاوت می باشد و شاید در موارد کمی بتوان وجه تشابهی برای آنها پیدا کرد.
واژگان کلیدی: جاسوسی کلاسیک، فضای سایبری، داده های سری.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
فصل اول: مقدمه ۲
فصل دوم:کلیات
مبحث اول: مفاهیم و تعاریف ۱۱
گفتار اول: مفاهیم مطرح شده در قانون جرائم رایانه ای و مفاهیم
مرتبط با فضای سایبر ۱۱
بند اول: فضای سایبر ۱۲
بند دوم: اینترنت ۱۳
بند سوم: رایانه ۱۴
بند چهارم: داده های سری ۱۴
بند پنجم: حامل های داده ۱۵
بند ششم: سیستم های رایانه ای و مخابراتی ۱۵
بند هفتم: پردازش و اطلاعات ۱۶
بند هشتم: جرم رایانه ای ۱۶
گفتار دوم : تعریف جاسوسی سنتی ۱۷
بنداول: تعریف قانونی جاسوسی سنتی ۱۷
بند دوم: تعریف فقهی جاسوسی سنتی ۱۸
عنوان صفحه
بند سوم: تعریف جاسوسی از دیدگاه حقوق بین الملل ۱۸
گفتار سوم: تعریف جاسوسی در فضای سایبر ۱۹
بند اول: تعریف جاسوسی رایانه ای از دیدگاه حقوق داخلی ۱۹
بند دوم: تعریف جاسوسی رایانه ای از دیدگاه حقوق بین الملل ۲۰
بند سوم: نتیجه تعاریف فوق ۲۰
مبحث دوم: تاریچه ارتکاب و تحولات رفتاری ۲۱
گفتار اول: تاریخچه اولین جرائم رایانه ای ۲۱
گفتار دوم: تاریخچه جاسوسی سنتی ۲۳
گفتار سوم: تاریخچه جاسوسی اینترنتی ۲۴
مبحث سوم: عکس العملهای قانونی به جرائم رایانه ای ۲۶
گفتار اول: واکنش قانونگذار ایران به جرائم رایانه ای ۲۶
گفتار دوم: چالشهای تصویب قانون جرائم رایانه ای با تاًکید بر جرم جاسوسی
رایانه ای ۲۸
گفتار سوم: تحولات تقنینی کشورها در جرائم رایانه ای ۳۰
گفتار چهارم: فعالیتهای بین المللی در خصوص جرائم رایانه ای ۳۳
گفتار پنجم: اقدامات سازمانهای بین المللی و رویه برخی از کشورها در خصوص
جاسوسی رایانه ای ۳۴
بند اول: سازمانهای بین المللی و منطقه ای ۳۴
بند دوم: رویه برخی کشورها ۳۸
فصل سوم: شرایط تحقق جرم جاسوسی رایانه ای
مبحث اول: انواع جاسوسی رایانه ای ۴۳
الف: جاسوسی در فضای مجازی برای اهداف اقتصادی، تجاری ۴۴
عنوان صفحه
ب: جاسوسی در فضای مجازی علیه امنیت کشور ۴۴
مبحث دوم: عناصر تشکیل دهنده ۴۵
گفتار اول: عنصر قانونی ۴۵
بند اول: عنصر قانونی جاسوسی رایانه ای علیه امنیت ۴۵
بند دوم: عنصر قانونی جاسوسی رایانه ای با اهداف اقتصادی ۴۷
گفتار دوم: عنصر مادی ۴۷

به لحاظ جغرافیایی خلیج مین تورفتگی بزرگی در ساحل شرقی قاره آمریکای شمالی است که تقریبا به شکل مستطیل کشیده شده است ، اضلاع کوتاه آن را عمدتا سواحل ماساچوست در غرب و نوا اسکوتیا در شرق و ضلع بزرگ در طرف خشکی آن را ساحل مین از دماغه الیزابت تا پایانه مرز بین‌المللی میان ایالات متحده آمریکا و کانادا تشکیل می‌دهد و ضلع چهارم آتلانتیک خواهد بود که هر دو کشور معتقدند خط مسدود کننده خلیج مین می‌باشد . ( همان ، ۴۰۶ )
آنچه که منجر به اختلاف در این خلیج شده بود به دهه ۶۰ میلادی باز می‌گردد ، اهم این دلایل عبارت بودند از: کشف نفت در برخی نقاط این خلیج و اقدام هر دو کشور کانادا و آمریکا در ایجاد منطقه انحصاری ماهیگیری در ورای سواحل خود ، که نهایتا منجر به ارجاع مسئله به دیوان شد .
در قضیه خلیج مین دولتهای آمریکا و کانادا از دیوان خواستند تا درباره مسیر یک مرز واحد که فلات قاره و مناطق ماهیگیری دولت را در خلیج مین تعیین می‌کند تصمیم گیری نماید .
نهایتا دیوان در ۱۲ اکتبر سال ۱۹۸۴ میلادی (۱۳۶۳ خورشیدی) رای خود را صادر کرد و نظر داد که خط تقسیم بین فلات قاره و منطقه ۲۰۰ مایلی ماهیگیری کانادا و آمریکا ، با توجه به شکل جغرافیایی منطقه و با بهره گرفتن از معیارهای منصفانه که به حصول نتیجه عادلانه منجر گردد ، دارای مشخصات زیر می‌باشد :
قسمت اول : تقسیم منطقه با بهره گرفتن از روش‌های هندسی
قسمت دوم : یک خط اصلاح شده منصف
قسمت سوم : خطی فرضی بر اساس دهانه خلیج
دیوان معتقد بود که نمی‌توان میزان بهره‌برداری از منابع ماهیگیری یا نفت را به عنوان معیاری برای تعیین خط مرزی مورد استفاده قرار داد . (چرچیل و لو، ۱۳۸۷، ۲۲۷)

در رابطه با این پرونده موافقت‌نامه ویژه‌ای ارائه و دعوی به استناد آن در دیوان بین‌المللی دادگستری ارجاع شده بود لذا بحث‌های مقدماتی پیرامون صلاحیت دیوان مطرح نشد ، اما این موافقت‌نامه یک نقطه آغاز برای خط مورد ترسیم دیوان پیشنهاد داده بود که بر اساس توافق ایالات متحده آمریکا و کانادا تعیین شده بود و مباحثاتی را برانگیخت چرا که این سوال مطرح شد که آیا دیوان موظف به پای‌بندی در مورد نقطه شروع خط مورد ترسیم است یا خیر ؟
از آنجا که موافق ماده ۳۳ منشور ملل متحد و ماده ۳۸ اساسنامه دیوان بین‌المللی دادگستری به هر حال توافق به هر شیوه ممکن و البته منطبق با اصول و قواعد حقوق بین‌الملل در روابط کشورها اولویت و ارجحیت دارد ، دیوان نیز این شیوه را در رسیدن به تحدید حدود دریایی مرجح دانست و لذا نقطه شروع یا منطقه پایانی دیگری ، مغایر با آنچه دو کشور توافق نموده بودند در نظر نگرفت. (ضیائی‌بیگدلی و همکاران ، ۱۳۸۷، ۴۰۵)
نکته جالب در این مورد بررسی‌های دیوان در رابطه با عوامل زمین‌شناختی می‌باشد ، چرا که دیوان پس از بررسی این موارد اعلام می‌دارد با توجه به وحدت و هم شکلی بستر دریا ، دلایل ریخت‌شناسی زمین برای تفکیک و تمایز امتدادهای طبیعی ذی‌ربط سواحل ایالات متحده و کانادا در فلات قاره منطقه تحدید حدود وجود ندارد .
اما به هر حال ، معیارهای مورد انتخاب دیوان از جغرافیا اخذ شدند ، چنانچه همانطور که پیش‌تر اشاره شد این مرز دارای سه قسمت است ، در قسمت اول امکان تقسیم مساوی به لحاظ جغرافیایی وجود دارد . اما در قسمت دوم دیوان معتقد است به کار بردن خط میانه نتیجه‌ای غیرمنطقی به دنبال خواهد داشت و این خط نیاز به اصلاح دارد به گونه‌ای که طول سواحل و نسبت آنها مورد توجه قرار گیرد ، و اما در مورد قسمت سوم باید گفت که مربوط به خارج از خلیج مین می‌شده است و در اقیانوس باز قرار می‌گیرد بنابراین با ترسیم خطی عمود بر خط مسدود کننده خلیج به لحاظ هندسی امکان تحدید منصفانه فراهم می‌گردد .
شعبه دیوان خطوط تحدید حدود پیشنهادی هر دو کشور را بررسی می‌کند و سپس برای تعیین اصول و قواعد حقوق بین‌الملل ناظر بر تحدید حدود دریایی در این منطقه به بررسی کنوانسیون ۱۹۵۸ ژنو در مورد فلات قاره می‌پردازد ، چرا که این کنوانسیون برای هر دو کشور طرف دعوی لازم‌الاجرا است ، از سوی دیگر دیوان یادآور می‌شود که برخی مقررات مربوط به فلات قاره و منطقه انحصاری اقتصادی در کنوانسیون ۱۹۸۲ حقوق دریاها هماهنگ با حقوق بین‌الملل عام می‌باشند چرا که بدون هیچ اعتراضی به تصویب رسیده‌اند و لذا بین آمریکا و کانادا نیز در این دعوی قابل استناد هستند. (همان ، ۴۱۶-۴۱۴ )
گفتار سوم - قضیه دریای بالتیک
دریای بالتیک در شمال اروپا واقع شده است و جزو دریاهای بسته و نیمه بسته جهان به شمار می‌رود . این دریا نیز همچون خلیج فارس دارای اهمیت ژئواستراتژیک و ژئوپلیتیک می‌باشد . از دیگر تشابهات این دریا با خلیج فارس این است که مرز دریایی و راه دسترسی به مسیرهای تجارت جهانی بسیاری از کشورهای ساحلی منحصر به این دریا است . (پیشگاهی فرد و عرب، ۱۳۹۰، ۵۳)
همانطور که در منطقه خلیج فارس استفاده از لوله‌های انتقال نفت که عراق و عربستان سعودی برای انتقال بخشی از نفت صادراتی خود از آن استفاده می‌کنند شیوه مطمئنی نیست و به لحاظ اقتصادی نیز چندان به صرفه نیست ، در دریای بالتیک نیز شرایط مشابهی وجود دارد .
این دریا اقتصادی ترین و مناسب ترین راه برای صدور انرژی روسیه به اروپا و دیگر مناطق جهان می‌باشد ، از سوی دیگر دریای بالتیک تنها راه دسترسی کشورهای لهستان ، لیتوانی ، لتونی ، استونی ، فنلاند و سوئد و یکی از مهمترین مسیرهای دسترسی کشورهای روسیه و آلمان به آب‌های آزاد جهان می‌باشد . ( همان، ۵۴-۵۳ ) سواحل این دریا حدود ۸۰۰۰ کیلومتر است که کشور سوئد طولانی‌ترین ساحل این دریا را در اختیار دارد . از این جهت سوئد موقعیتی مشابه ایران در خلیج فارس دارد .
این دریا از طریق تنگه‌های دانمارک ، اسکار ژاک و کانال مصنوعی کیل در غرب به دریای شمال و اقیانوس اطلس شمالی مربوط گردیده و از طریق کانال مصنوعی دریای سفید و از مسیر دریاچه‌های داخلی روسیه (لادگا و انگا) به دریای سفید و اقیانوس منجمد شمالی مربوط گردیده است . ^[۲۴] رژیم حقوقی این دریا به صورت بهره‌برداری مشترک و مشاع می‌باشد . (پیشگاهی فرد و عرب، ۱۳۹۰، ۵۶)
در این منطقه وضعیت مناسب سواحل لهستان در دریای بالتیک که تنها راه دسترسی این کشور به دریا و مسیرهای آبی تجارت بین‌المللی است همواره موجب طمع‌ورزی همسایگان بوده و در گذشته سوئد ، شوروی و آلمان همواره به این سواحل چشم داشته‌اند . ( عزتی، ۱۳۸۷، ۶۷ ) در این زمینه و از این نظر نیز شباهت‌هایی میان دو منطقه و با موقعیت کویت در خلیج فارس و طمع‌ورزی‌های عراق وجود دارد .
همچنین در این منطقه نیز اختلافات مرزی گوناگونی وجود دارد . دولتهای حوزه بالتیک در شرایطی قرار دارند که مرزبندی میان مجموعه امنیتی منطقه‌ای اروپایی و پس از فروپاشی شوروی نهایی نشده است و همچنان مورد اختلاف است . در حوزه بالتیک حساس‌ترین مسئله اختلاف مرزی روسیه با کشور استونی می‌باشد . در این خصوص هر چند دو کشور در سال ۱۹۹۶ به توافقاتی در رابطه با اختلافات‌شان رسیده‌اند اما هنوز نهایی نشده است . ( کوهن، ۱۳۸۷، ۴۲۵ )
به هر روی سواحل بالتیک برای آلمان به عنوان مهمترین راه تجارت دریایی حائز اهمیت بوده و خواهد بود . سایر کشورها مثل دانمارک ، سوئد و فنلاند نیز به طور فزاینده‌ای به دریای بالتیک وابسته‌اند . کشورهای سوئد و فنلاند تنها از طریق بالتیک به دریاها مربوط می‌شوند و برای دانمارک نیز به عنوان کشور مسلط بر تنگه‌های دانمارک ، بالتیک حائز اهمیت بوده ، اگر چه دانمارک با پذیرش رژیم ویژه حقوقی تنگه‌ها حاکمیت آن را از خود سلب کرده ، لیکن در زمان بحران و جنگ می‌تواند ایفای نقش کند . (Turner, 2008, 4 )
همانطور که اشاره شد ، رژیم حقوقی این دریا به صورت بهره‌برداری مشاع می‌باشد ، مفهوم این سیستم این است که تمام منطقه‌ی دریایی به عنوان «مال مشترک» دولت‌های ساحلی اعلام گردد. این بدان معناست که دریا قابل تقسیم نیست و هیچ دولت ساحلى نمى‌تواند بخشى از دریا را به خود اختصاص دهد. این راهکار یک نظام مشترک قلمرو قدرت و استفاده مشترکِ دریا را فراهم مى آورد. مطابق این راهکار، باید اقتداری مناسب براى دولت‌هاى ساحلى ایجاد گردد. ممکن است چنین اختیار مشترکی فقط مجموعه‌اى صالح براى بررسی موضوع «منابع طبیعى» باشد، و اگر دولت‌هاى ساحلى موافقت نمایند، ممکن است قدرت صالحی ایجاد گردد براى تنظیم تمام موضوعاتی که به دریا مربوط می‌شوند. این راهکار مى‌تواند بر اساس ایجاد همکارى دولت‌هاى ساحلى و اشتراک منافع و مسئولیت‌هاى مربوط به دریا، تأسیس گردد. این سیستم، دولت‌هاى ساحلى را از این که خود را در داخل حصار منافع ملی قرار داده و از تعاملات منطقه‌ای پرهیز نمایند، منع مى کند و یک گام به سوى دست یابى به نظام جمعى منافع محسوب می‌گردد. (طلایی،۱۳۸۱، ۱۸۹- ۱۸۸)
بر اساس سیستم مشاع هم می‌شود از مدیریت مشترک استفاده نمود و هم از مدیریت گردشی، که به صورت نوبتی مدیریت منطقه به موقع اجرا گذاشته شود. همچنین گاهی نیز ممکن است بر اساس توافق قراردادی و یا موافقت ضمنی^[۲۵] استفاده و بهره‌برداری فردی و جداگانه از مال مشترک تعیین شده (همانند حقوق داخلی) منوط به هماهنگی و کسب اجازه سایرین بوده و یا همچون مشترکات عامه استفاده و بهره‌برداری هر یک از طرفین آزاد بوده و منوط به استفاده برابر دیگران یا کسب اجازه از ایشان نباشد.
به طور کلی در تعاملات بین‌المللی چهار نوع سیستم مشاع و مشترک وجود دارد:
الف- سیستمی که از حقوق داخلی گرفته شده و بر اساس آن طرفین در تمام ذرات و امور آن مشارکت دارند و استفاده یکی منوط به اجازه دیگری است. معمولاً نهاد مشترکی هم برای نظارت و کنترل پیش‌بینی می‌شود.
ب- سیستم تقسیم مدیریت^[۲۶] یا تقسیم منافع، که طی آن نهاد مشترکی برای اداره و مدیریت دریاچه و بهره‌برداری از منابع آن در نظر گرفته می‌شود.
پ- سیستم چرخش و گردش مدیریت، که طی آن هر یک از طرفین به صورت نوبتی و دوره‌ای مدیریت می‌نمایند.
ت- سیستمی که طی آن همه حقوق مشترک دارند ولی استفاده یکی منوط به اجازه دیگری نیست. در نتیجه هر یک توانایی بیشتری داشته باشند استفاده بیشتری می‌کنند و این رویه رفتاری در صورتی که از سوی طرفی مورد اعتراض قرار نگیرد، تثبیت خواهد شد. به این سیستم، مشترکات عامه^[۲۷] اطلاق می‌گردد. ( باوند، ۱۳۸۶ )
گفتار چهارم - قضیه خلیج فونسکا
خلیج فونسکا به طور مستقیم با آبهای آزاد و اقیانوس ارتباط دارد و بخاطر ویژگیهای منحصر به فردی که دارد ، در رویه قضایی ابداعاتی ایجاد نموده است و به همین جهت از اهمیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشد. این اهمیت به خصوص در مساله تسری نظام حاکمیت مشاع و مشترک قابل توجه بوده و قابل الگو برداری می‌باشد.
خلیج فونسکا در ساحل آمریکای مرکزی در سوی اقیانوس آرام واقع شده است و توسط سه کشو ر السالوادور در شمال غربی، نیکاراگوئه در جنوب شرقی و هندوراس در قسمت مرکزی محصور شده است. خلیج فونسکا از نمونه خورهایی است که هم از نظر جغرافیایی به خلیج واقع در سواحل چند کشور تقسیم‌بندی می‌شود و هم به عنوان خلیجی تاریخی نیز طبقه‌بندی شده است. این در حالی است که دهانه این خلیج کمی بیشتر از ۱۹ مایل (۳۱ کیلومتر) پهنا دارد و طول آن ۵۰ مایل (۸۰ کیلومتر) می‌باشد.
تا سال ۱۸۲۱ میلادی (۱۲۰۰ خورشیدی) اسپانیا کنترل خلیج فونسکا را بر عهده داشته است و پس از آن کنترل این خلیج به جمهوری فدرال آمریکای مرکزی انتقال یافت که این کنترل تا سال ۱۸۳۹ میلادی (۱۲۱۸ خورشیدی) و آغاز شکل‌گیری سه دولت ساحلی جدید السالوادور، نیکاراگوئه و هندوراس ادامه یافت. (طلایی، ۱۳۸۱، ۱۹۳- ۱۹۴) وضعیت حقوقی و مساله تحدید حدود در این خلیج پیرو معاهده‌ای که در ۷ اکتبر ۱۸۹۴ میلادی (۱۲۷۳ خورشیدی) میان هندوراس و نیکاراگوئه انعقاد یافت و به دنبال آن کمیسیون مختلطی که در این رابطه تشکیل شد تبیین گردید و طی آن آبهای داخل خلیج فونسکا در سال ۱۹۰۰ میلادی (۱۲۷۹ خورشیدی) تا اندازه زیادی تحدید حدود گردید ولی خط تحدید حدود تا به آن اندازه امتداد نیافت که با خط مسدود کننده بین پونتا آماپالا^[۲۸] (ورودی شمال غربی خلیج در السالوادور) و پونتا کاسیگینا^[۲۹] (ورودی جنوب شرقی خلیج در نیکاراگوئه)، در دو دهانه ی خلیج، مماس گردد. (ضیائی‌بیگدلی و همکاران، ۱۳۸۸، ۹۱)
در ۵ آگوست ۱۹۱۴ میلادی (۱۲۹۳ خورشیدی) معاهده‌ای تحت عنوان بریان - چامورو^[۳۰] میان ایالات متحده آمریکا و نیکاراگوئه با موضوعیت اعطای حق استقرار پایگاه دریایی در سواحل نیکاراگوئه برای آمریکا به مدت ۹۹ سال، انعقاد یافت که اعتراض السالوادور را به دنبال داشت و موجب ارجاع قضیه به دیوان دادگستری آمریکای مرکزی و صدور رای این دیوان در نهم مارس ۱۹۱۷ میلادی^[۳۱] (۱۲۹۶ خورشیدی) گردید. به موجب این رای خلیج فونسکا ناحیه‌ای دریایی متعلق به سه کشوری که آن را احاطه کرده‌اند اعلام گردید که تمام ویژگیهای لازم برای یک خلیج تاریخی را دارا می‌باشد و کشورهای السالوادور، هندوراس و نیکاراگوئه، به عنوان جانشینان جمهوری فدرال آمریکای مرکزی در این ناحیه، مالکان مشترک آبهای خلیج فونسکا می‌باشند. همچنین دیوان دادگستری آمریکای مرکزی محدوده‌ای سه مایلی را برای مالکیت انحصاری دولت‌های مزبور در نظر گرفت و اذعان نمود که هیچیک از دولت‌های ساحلی نمی‌توانند در ماورای محدوده سه مایلی بدون رضایت دو کشور^[۳۲] دیگر به طور قانونی وضعیت استفاده و بهره‌برداری از منطقه مشترک را تغییر دهند، آنرا در اختیار دولتی خارجی قرار دهند و یا حتی منافع حاصل از آن را با دولت خارجی شریک شوند. ( طلایی، ۱۳۸۱، ۱۹۶- ۱۹۴ ) با این وجود به دلیل اختلاف نظرهای میان السالوادور و هندوراس در خصوص برخی از جزایری که در نواحی مجاور سواحل این دو کشور قرار داشت، در ۱۱ دسامبر ۱۹۸۶ میلادی (۱۳۶۵ خورشیدی) قضیه طی موافقت‌نامه‌ای به منظور استفاده از نظر مشورتی به دیوان بین‌المللی دادگستری ارجاع شد که در ادامه به دنبال درخواست و اثبات ادعای ذینفع بودن، نیکاراگوئه نیز به عنوان طرف ثالث وارد پرونده گردید. در نهایت نیز شعبه دیوان طی رای مورخه ۱۱ سپتامبر ۱۹۹۲ میلادی^[۳۳] (۱۳۷۱ خورشیدی) با چهار رای در برابر یک رای آرای دیوان دادگستری آمریکای مرکزی را تصدیق نمود و اذعان داشت حاکمیت مشترک سه دولت ساحلی در آن سوی نوار سه مایلی (یک فرسنگ دریایی) با حفظ حق عبور بی ضرر در درون محدوده سه مایلی همچنان ادامه دارد تا زمانی که و مگر این که تحدید حدود منطقه دریای مربوطه با رضایت و توافق طرفین انجام پذیرد. (ضیائی‌بیگدلی و همکاران، ۱۳۸۸، ۱۶۹- ۱۶۲ )
گفتار پنجم - قضیه فلات قاره مالت و لیبی
دولت‌های لیبی و مالت طی موافقت‌نامه‌ای ویژه از دیوان خواسته بودند که اصول و قواعد حقوق بین‌الملل را که جهت تحدید حدود فلات قاره قابل اجرا است اعلام نماید و در ماده دیگری از توافقنامه فوق‌الذکر اعلام کرده بودند که « به دنبال تصمیم نهایی دیوان بین‌المللی دادگستری ، دولت جمهوری مالت و دولت جمهوری عربی لیبی مذاکراتی برای تعیین منطقه فلات قاره‌های خود و برای انعقاد موافقت‌نامه‌ای بدین منظور مطابق تصمیم دیوان انجام خواهند داد . » در این دعوی ایتالیا خود را ذی‌نفع می‌دانست و لذا درخواست ورود ثالث را نمود که از سوی دیوان رد شد اما دیوان حمایتی را که ایتالیا درصدد تامین آن از طریق ورود ثالث بود به شکل دیگری به این کشور داد به این ترتیب که قلمرو جغرافیایی مورد رسیدگی خود را علی‌رغم درخواست طرفین دعوی ، به منطقه‌ای محدود و منحصر کرد که ایتالیا هیچ ادعایی بر حقوق فلات قاره خود در آن نداشت . همچنین هیچ سابقه قابل اعتنایی در آغاز رسیدگی به این پرونده در دیوان وجود نداشت و دیوان بر اساس توافق طرفین مبنی بر حاکمیت قواعد عرفی بر این دعوی رسیدگی را آغاز نمود .
به نظر دیوان مفهوم منطقه انحصاری اقتصادی در این دعوی موثر خواهد بود چرا که ، نهاد فلات قاره و نهاد منطقه انحصاری اقتصادی با هم پیوند دارند و با توجه به دلایل عملی و حقوقی ، و از آنجا که طرفین بر اعمال اصول منصفانه توافق دارند .
گفتار ششم – قضیه فلات قاره اوکراین و رومانی^[۳۴]
مواد ۱۴ تا ۱۶ رای دیوان بین‌المللی دادگستری در خصوص دعوای تحدید حدود میان اوکراین و رومانی به جغرافیای محل مورد اختلاف اشاره می‌کند . مواد ۱۷ الی ۴۲ نیز به مسائل حقوقی مقدماتی پرداخته است ، از جمله اینکه موضوع اختلاف در مواد ۱۷ -۱۸-۱۹ مختصراً به این صورت بیان می‌شود :
« اختلاف بین دو کشور رومانی و اوکراین در مورد ایجاد یک مرز دریایی و تحدید حدود فلات قاره و منافع اقتصادی میان دو کشور در دریای سیاه است . »
در مواد ۳۱ الی ۴۲ رای دیوان ، قانون به کار گرفته شده به نحوی متاثر از توافقات پیشین رومانی و اتحاد جماهیر شوروی معرفی شده است ، به این معنی که پیش‌تر و به سال های ۱۹۴۹ ، ۱۹۶۳ و ۱۹۷۴ توافقاتی صورت گرفته بود که بعدها و در جریان رسیدگی‌های دیوان بین‌المللی دادگستری ، در تعیین مرز دریایی رومانی و اوکراین یا به عبارت بهتر به رسمیت شناختن مرزهای رومانی موثر بود . به این معنی که دادگاه تلاش می‌کند بدون الزام قانونی و علاوه بر به کارگیری قواعد حقوق بین‌الملل دریاها ، دولتهای اوکراین و رومانی مطابق با اصول و مبانی آن معاهدات پیشین توافق نمایند .
یک مورد خاص ، علاوه بر کل مرز دریایی مورد بحث ، جزیره سرپنتس^[۳۵] می‌باشد ، بنابراین در مرحله اول دیوان اقدام به بررسی نقطه شروع تحدید می کند و در مرحله دوم بحث توافق بر سر مرزهای دریایی مطرح شده و ماهیت و اعتبار منطقه انحصاری اقتصادی شناخته شده از سوی دولت رومانی که مورد تایید دولت اوکراین نبوده است ، مورد شور و بررسی قرار گرفت . اولین موافقت‌نامه‌ای که مورد توجه و بررسی دیوان قرار گرفت معاهده مرزی ۱۹۴۹ میان اتحاد جماهیر شوروی و رومانی بود . شیوه مرزبندی که در این توافقنامه وجود دارد بدون اشاره خاص به وضعیت جزیره سرپنتس آن را در محدوده آبهای شوروی قرار میدهد .
در فوریه ۱۹۶۱ و طی معاهده دیگری مرزهای جدید جایگزین مرزهای قدیمی‌شدند ، در این معاهده نیز به قرارداد منعقده در سپتامبر ۱۹۴۹ ارجاع داده شده است و نهایتا و به دنبال مجموعه مذاکرات تحدید حدود ، به ویژه در دهه ۷۰ میلادی ، در سال ۲۰۰۳ معاهده‌ای میان رومانی و اوکراین منعقد گردید که مبانی و اصول تحدید حدود به کار رفته در معاهده ۱۹۶۱ میان رومانی و شوروی را مبنا قرار داده است و در ضمن به تحدید حدود بخشهایی از مرز دریایی جزیره سرپنتس نیز پرداخته است .
اوکراین کلیه توافقات مربوط به اتحاد جماهیر شوروی را پذیرفته است با این حال ابهامات این توافقات سبب ایجاد مشکلات مرزی میان اوکراین و رومانی گردید به این ترتیب که ، معاهدات ۱۹۴۹ و پس از آن نقاط انتهایی مرزها را به طور خاص مشخص نکرده‌اند و از جمله برخورد و تداخل مرزهای دریایی یا ابهام در تعریف مرز شرقی جزیره سرپنتس مشکل اصلی موجود میان دو کشور را تشکیل می‌داد .
دیوان نیز در رسیدگی نهایی و در بررسی این قضیه قرارداد ۱۹۴۹ را مبنا قرار می‌دهد و اصلی‌ترین نقشه‌ای که بر مبنای آن توافق ترسیم گشته ، همچنین ماده یک توافقنامه مرزی ۲۰۰۳ دو کشور را در صدور رای مورد توجه قرار می‌دهد .
هم اکنون دیوان این مسئله را بررسی می‌کند که آیا مرز خطی توافق شده‌ای مبنی بر تقسیم قلمرو دریایی اوکراین و رومانی مورد تصویب طرفین قرار گرفته است یا خیر . در این بین اوکراین همواره مناقشات مرزی بین هندوراس و نیکاراگوئه را در دفاع مورد استناد قرار داده ، مدعی است چنین توافقی به راحتی به دست نمی‌آید چرا که امری بسیار مهم است ، در سوی دیگر مناقشه امکان استنباط از توافقات ضمنی و غیر مکتوب طرفین در تعیین مرز نهایی مورد بررسی قرار می گرفت اما نهایتا دیوان در پاراگراف ۴ ماده ۷۴ و همچنین ماده ۸۳ موارد زیر را به شکل قطعی اعلام می دارد :
- مکان مناقشه و دعوای بین دولتهای مدعی
- سوالات و پاسخ‌های مربوط به تحدید حدود مناطق انحصاری اقتصادی و مرزهای زمینی و دریایی
پاراگراف های ۱۱۵ تا ۱۲۲ رای دیوان به روش تحدید حدود در این کیس پرداخته است ، به این ترتیب که با توجه به هدف تحدید حدود در این پرونده که شامل مناطق انحصاری اقتصادی نیز می‌شود دیوان مراحلی را برای کار خود تعریف کرده است . این مراحل در رسیدگی‌های پیشین دیوان نیز انجام و تکرار شده بود ، به عنوان مثال اختلاف مربوط به لیبی و مالت و حکم صادره در سال ۱۹۸۵ را می‌توان نام برد .

ایشان در باب رابطه معرفت شناسی، جهان بینی و ایدئولوژی چنین می نگارد:
ایدئولوژی از نوع حکمت عملی است و جهان بینی از نوع حکمت نظری. هر نوع خاص از حکمت عملی مبتنی بر نوع خاصی از حکمت نظری است. ایدئولوژی هر مکتب، مبتنی است بر جهان بینی آن و جهان بینی آن مبتنی است بر نظریه اش درباره معرفت و شناخت. مترقی بودن هر ایدئولوژی بستگی دارد به مترقی بودن جهان بینی اش و مترقی بودن جهان بینی اش بستگی دارد به مترقی بودن شناخت شناسی اش اگر یک مکتب، یک سلسله دستورها و فرمان ها عرضه می دارد، ناچار متکی بر نوعی فلسفه و جهان بینی درباره هستی و جهان و جامعه و انسان است که چون هستی چنین است و جامعه یا انسان چنان است، پس باید این چنین و آن چنان بود. (مطهری،۱۳۶۵: ۹۷).
مطهری ضرورت ایدئولوژی دینی را بسیار مورد اهمیت قرار می دهند، او ایدئولوژی را پاره ای از دین می داند و جزء دیگر آن را جهان بینی معرفی می کند؛ اگر چه در مواردی ایدئولوژی را نیز مترادف با مفهوم دین به کار می برد. از دید ایشان، دین برای راهنمایی و کمک به انسان ها، و ایدئولوژی، وسیله ای برای بیان چگونه زیستن و چگونه بودن برای خوشبختی دنیوی و اخروی، فایده بخش است. ایشان در باب ضرورت ایدئولوژی دینی معتقد است از عهده یک شخص خارج است که به صورت مستقل به جایی برسد که هم مؤسس مملکت باشد و هم از عقیده فلسفی مستقلی درباره هستی و همچنین عقاید سیاسی، رهبری جامعه و عقاید اقتصادی درباره نحوه توزیع ثروت و هم عقاید اجتماعی و عقاید تربیتی و اخلاقی درباره چگونگی تربیت فرزند و همچنین درباره اخلاق اجتماعی برخوردار باشد. تنها مکتب وحی است که قادر به تحقق چنین ادعایی است (مطهری،۱۳۶۵: ۴۲).

بنابراین، مطهری مکتب و ایدئولوژی از ضروریات حیات اجتماعی می داند. حال چنین مکتبی را چه کسی قادر است طرح و پی ریزی کند؟ بدون شک عقل یک فرد قادر نیست اما آیا عقل جمع قادر است؟ آیا انسان با بهره گرفتن از مجموع تجارب و معلومات گذشته و حال خود می تواند چنین طرحی بریزد. اگر انسان را بالاترین مجهول برای خودش بدانیم به طریق اولی جامعه انسانی و سعادت اجتماعی مجهول تر است. بنابراین، دستگاه عظیم خلقت، این نیازهای بزرگ را مهمل نگذاشته و از افقی ما فوق افق عقل انسان یعنی افق وحی، خطوط اصلی این شاه راه را مشخص کرده است و کار عقل و علم حرکت در درون این خطوط اصلی است. نکته قابل توجه این است که استاد مطهری ایدئولوژی را در خطوط اصلی خلاصه می کند؛ به گونه ای که عقل و علم را در رفع نیازهای انسان راهنمایی نماید (مطهری،۱۳۶۴: ۵۴).
پ- شرایط اجتماعی و سیاسی
تاریخ ایران مدرن، تحت سلطۀ سلسلۀ پهلوی (۷۰-۱۹۲۵ م / ۱۳۵۸- ۱۳۰۴ هـ .ش)، یا به عبارت دیگر تحت حاکمیت رضاشاه پهلوی (۴۱- ۱۹۲۵ م / ۱۳۲۰- ۱۳۰۴ هـ .ش)، و پسرش محمدرضا شاه (۷۹ -۱۹۴۱ م / ۱۳۵۸- ۱۳۲۰ هـ .ش)، شکل گرفت. در اواخر دهۀ ۱۹۲۰ و ۱۹۳۰ رضا شاه تحت تأثیر هم قطار معاصرش در ترکیه، «مصطفی کمال (آتاترک)»، بر نوسازی و ایجاد حکومت مرکزی قدرتمندی که بر ارتش و دیوان سالاری مدرن مبتنی باشد، توجه کرد (اسپوزیتو،۱۳۷۸: ۵۴).
پادشاهی رضاشاه، با اعمال سیاست هایی چون «تخته قاپو کردن» عشایر شورشی، مرکزیت دادن به ارتش و قوۀ قضایی، تأسیس بانک ملی و آماده سازی زیرساخت های مدرن ایران، وحدت ملی را نشانه گرفت. اگر چه رضاشاه، تظاهر به اسلام می کرد و در سال های نخست سلطنتش، از حمایت رهبران مذهبی برخوردار بود، اما برخی از سیاست های ترقی خواهانۀ او نظیر قرار دادن زرتشتی گری در کنار اسلام به مثابه مذهب رسمی، انتخاب نام (پهلوی) و نمادهای ماقبل اسلام (شیر و خورشید) و از همه مهم تر، پذیرش اصلاحات قانونی و آموزشی مطابق با سبک و شیوۀ غربی، بسیای از علما را ناراضی کرد. همچنین آن ها بخش زیادی از توان و امکانات خود را با اشغال شدن جایگاهشان توسط محاکم عرفی، وکلا، قضات، دفاتر اسناد رسمی و آموزگاران، از کف دادند. علما و طبقات سنتی، به ویژه از قانون متحدالشکل شدن لباس ها و اجبار مردان در پوشیدن لباس فرنگی، ممنوعیت روحانیت از پوشیدن لباس روحانیت (۱۹۲۸ م / ۱۳۰۷ هـ .ش)، غیرقانونی اعلام کردن حجاب برای زنان (۱۹۳۵ م/ ۱۳۴ هـ .ش)، و کنترل و تصرف موقوفات توسط حکومت (۱۹۳۴ م/ ۱۳۱۳ هـ . ش) ناراضی بودند (اسپوزیتو،۱۳۷۸: ۵۵).
با وجود آنکه بسیاری از این اصلاحات برای طبقات بالا و متوسط مناسب و سودمند بود، ولی شکاف فرهنگی بین شهروندان هوادار غرب و اکثریت جامعۀ ایران را افزایش داد و با نگاهی به تاریخ سیاسی ایران در قرن بیستم درمی یابیم که سخن گفتن از سیاسی اسلامی با وجود این تنوع و گوناگونی ممکن است و در حقیقت از اهمیت برخوردار است. از اواسط قرن نوزدهم، سیاست در ایران دل مشغول یک ملاحظه و نگرانی عمده بوده است و آن تلاش برای تحول مادی یک جامعه عقب مانده بود. نوسازی در اشکال مختلفش راه حلی سیاسی به این ملاحظه و نگرانی مرکزی است. بنابراین، مسأله چگونگی نوسازی برای همۀ جنبش های سیاسی اعم از لیبرالیسم ملی گرایانه جنبش مشروطه خواهی، دولت محوری رضاشاه، حکومت خودکامۀ محمدرضاشاه و سیاست ملی گرایانه دورۀ مصدق، اولویت داشت. حتی سال های مخالف حزب توده، که یک اقتصاد طراحی شده متمرکز از نوع شوروی را به عنوان مدلی برای قایق آمدن بر عقب ماندگی پیشنهاد می کرد، منطبق با همان الگوی عمومی بود (نجم آبادی، ۱۳۷۷ :۳۶۰ ).
فعالان و متفکران سیاسی در اواخر قرن ۱۹ در ایران، جامعۀ خود را در مقایسه با اروپای غربی
عقب مانده می دانستند. این تفکر تا صد سال غالب بود. اما در دهۀ ۱۹۷۰ ملاحظات و نگرانی های سیاسی از عقب ماندگی به فساد و از نوسازی به پالایش اخلاقی جامعه ای فاسد، از عملکردهای سیاسی حکومت به استفاده از درآمدهای نفتی و ارزش های دستخوش تغییر جامعه معطوف شد. دستاوردهای غرب، که قبلاً معیاری برای ارزیابی عقب ماندگی بود، به عنوان نیروی اساسی در ورای این فساد مورد انتقاد قرار گرفت. این انتقاد جدید از نظم قدیمی، که متضمن تمدن غیردینی غرب به عنوان یک الگو بود، دل نگران شیوۀ نوسازی و نقصان های آن نبود بلکه کل طرح نوسازی را مورد حمله قرار می داد (نجم آبادی، ۱۳۷۷ :۳۶۱ ).
در دهۀ هفتاد، فساد اخلاقی و اجتماعی ناشی از نفوذ و تسلط غرب از دید همۀ جریانات سیاسی مسأله اصلی بود. از همان آغاز، اصلاح گرایی محکوم به شکست بود. مسائل اجتماعی با سبک هایی اخلاقی که مخالف هرگونه سازش و ملایمت بودند توصیف می شدند. اندیشه ها و پیشنهادهای اصلاح گرایان که راه حل های غربی تجویز می کردند مقبول نبودند و در مظان اتهام (غرب زدگی) قرار داشتند. افکار ضد امپریالیستی چپه ای رادیکال نیز غربزده محسوب می شد. این افکار هیچ گونه مزیتی بر جریان های واقعاً بومی و عمیقاً ضدخارجی که از چرخش به سمت یک هویت اسلامی اصیل دفاع می کردند، نداشتند. اگر مسأله، بریدن پیوندها با خارج، پالایش جامعه و ساختن نظم اخلاقی جدیدی بود، مسلماً سیاست بومی مذهبی در یک جامعۀ اسلامی از قدرت زیادی برخوردار بود.
اهمیت این چرخش به سمت یک سیاست اسلامی و بومی هنگامی درک می شود که به یاد آوریم این چرخش منحصراً خاص محافل مذهبی قم نبود. برخی از نام آورترین حامیان آن، روشن فکران غیرمذهبی بودند، مانند جلال آل احمد که سابقاً یکی از رهبران و روشن فکران حزب توده بود، یا روشن فکران اسلامی اصلاح گرایی مانند علی شریعتی که سالیان حساسی از عمر خود را در اوایل دهۀ ۱۹۶۰ در پاریس گذرانده بود و عمیقاً متأثر از روشن فکران الجزایری ملی گرا (مانند فانون) و حامیان فرانسوی آن ها مانند (سارتر) بود. در حقیقت تلاقی این دو جریان فکری با فعال گرایی سیاسی روحانیون اطراف امام خمینی بود که اسلام را در اوایل دهۀ ۱۹۷۰ در کانون گفتمان سیاسی قرار داد. قسمتی از جواب این معما که چرا ایرانی ها به جای اوایل این قرن ، در دهۀ هفتاد به اسلام روی آوردند؟ در این امر نهفته است (نجم آبادی، ۱۳۷۷ :۳۶۵ ).
در ادامه باید به این مسئله پرداخت که اگر چه حکومت محمدرضاشاه ظاهراً در ۱۹۱۴ م/ ۱۳۲۰ هـ.ش، یعنی زمانی که انگلستان، او را به جای پدرش بر تخت سلطنت نشاند، آغاز شد اما شروع واقعی حکومت او به پس از بازگشت وی از تبعید برمی گردد، زیرا از آن زمان به بعد بود که محمدرضا شاه با کمک دولت های غربی (به ویژه ایالات متحدۀ آمریکا و انگلستان) و شرکت های چند ملیتی پایه های قدرت خویش را تحکیم نمود. وابستگی فزایندۀ شاه به غرب و اتکایش به حمایت ارتش و نیروی پلیس آموزش دیده در غرب و اسرائیل، او را به تحقق برنامۀ بلندپروازانۀ نوسازی به سبک غربی ترغیب کرد. اجرای این برنامه که «انقلاب سفید» (۷۷- ۱۹۶۳ م/ ۱۳۵۶- ۱۳۴۴ هـ . ش) نام گرفت، با اعمال سیاست سرکوب برای کنترل مخالفت، همراه شد، به این معنا که شاه برای سرکوب مخالفت ملی گرایانه آزادی خواه و مارکسیست- همانند دهۀ ۱۹۷۰- به سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا و پلیس مخفی اش (ساواک) که زیر نظر موساد (اسرائیل) آموزش دیده بود، متوسل شد (اسپوزیتو،۱۳۷۸: ۵۵).
محمدرضا شاه نیز مانند پدرش، در ابتدا از حمایت علما برخوردار بود؛ زیرا بسیاری از آن ها، در سال های اولیۀ حکومت او، به خاطر این که سلطنت را حامی خود در مقابله با دین ستیزی افسار گسیخته و تهدید کمونیسم می دانستند، غیرسیاسی باقی ماندند و اگر چه تا دهۀ ۱۹۷۰ به مخالفت مؤثر با حکومت نپرداختند، اما همان انتقادات اولیۀ آن ها از زیاده روی های حکومت، موجب شد دستگاه امنیتی حکومت، در دهۀ ۱۹۶۰، آن ها را به مثابه نهادی مذهبی، هدف حمله قرار دهد.
سیاست های پهلوی، کنترل دولت را به نحو فزاینده ای به حوزه هایی که سابق بر این اختیار علما بود، گسترش داد. اصلاحات حکومت در آموزش و پرورش، امور قضایی و موقوفات مذهبی در دهۀ ۱۹۳۰، با اصلاحات ارضی در دهۀ ۱۹۶۰ دنبال شد و این امر، دارایی، درآمد و قدرت علما را بیش تر محدود کرد. از این گذشته، علما به مثابه طبقه ای که منزلت و قدرت شان مدت های مدید از طریق پیوند با نخبگان سیاسی تقویت شده بود، از دو شاخه شدن نظام آموزشی و جامعۀ ایران به خاطر تفاوت اساسی در نگرش و هویت موجود میان نخبگان و روشن فکران غیردینی از یک سو و روحانیان مذهبی از دیگرسو، رنج می بردند. همچنان که قدرت در دستان شاه و نخبگان غرب گرا و غیردینی متمرکز می شد، روابط دولت - علما به آهستگی رو به وخامت گذاشت و طبقۀ مذهبی که با طبقۀ تجار سنتی (بازار) اتحاد طبیعی داشت، با مسائل اجتماعی، اقتصادی و سیاسی توده ای^[۱۱] خود را درگیر کرد(اسپوزیتو،۱۳۷۸: ۵۶).
اقداماتی که در حکومت پهلوی صورت می گرفت تحت تاثیر زمان و مکانی خاص بود که ایران را با چهره ی متفاوت از دوران قبلی اش کرده و این تغییرات به طور اهم تحت تاثیر مدرنسیم و رویکرد غرب گرایانه پهلوی اول و دوم است.
پس از کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲، محمدرضا شاه به تثبیت قدرت خود پرداخت و طرح‌های جنجال‌برانگیز موسوم به «انقلاب سفید»که محور اصلی آن‌را اصلاحات ارضی تشکیل می داد، به اجرا گذاشت. اجرای این طرح‌ها و افزایش چند برابری درآمدهای نفتی، توسعه اقتصادی و دگرگونی ساختار اجتماعی ایران و در عین حال افزایش اختلاف طبقاتی و تنش های اجتماعی را در دهه‌ های ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ در پی داشت. او با معطوف کردن اقدامات امنیتی و اطلاعاتی خویش بر سرکوب طبقه متوسط جدید و احزاب سکولار، خود را در مقابل روحانیون و تفکرات مبارز جدید اسلامی آسیپ‌پذیر ساخت. اصلاحات شاه و نیز جانبداری مستقیم و غیر مستقیم او از دولت های آمریکا و اسرائیل، مورد مخالفت روحانیون به ویژه امام خمینی واقع شد. در این دوران شماری از روشن فکران ایران (از همه مهم تر علی شریعتی) بر احیای تفکر سیاسی شیعه تاثیری عمیق نهاده و تفسیری انقلابی از شیعه را به عنوان یک ایدئولوژی رهایی‌ساز، در اذهان مردم به ویژه محصلان و دانشجویان به جای گذاشتند. امام خمینی نیز در سال های تبعید خود، اگرچه خواهان ایجاد یک حکومت اسلامی به رهبری فقها به جای سلطنت موروثی بود، بیش تر به طرح نقطه ضعف های رژیم و مسائلی که توده مردم مسلمان ایران را خشمگین می ساخت، می پرداخت. همچنین شماری سازمان های چریکی مارکسیست و اسلام‌گرا شکل گرفتند که به مبارزه مسلحانه با رژیم پرداختند. نهایتاً با سیاست‌های نادرست حزب رستاخیز حکومت در خصوص بازار و مذهب در اواسط دهه ۱۳۵۰، بازاریان و روحانیون محافظه کار و غیر سیاسی نیز به عنوان دو متحد تاریخی، به صفوف مخالفان پیوستند.
تنش‌ها و نارضایتی‌های مذکور، با بازتر شدن فضای سیاسی در سال ۱۳۵۶ که به دلیل فشارهای دولت آمریکا و نهادهای مدافع حقوق بشر صورت پذیرفته بود، خود را نشان داد و از پاییز و زمستان همان سال به شکل تظاهرات خیابانی نمود یافت. معترضان از سنت‌های شیعی چون مراسم چهلم جانباختگان برای راهپیمایی اعتراضی استفاده سیاسی به عمل آوردند (آبراهامیان،۱۳۸۷:۶۲۳-۶۲۴).
شاه کوشید تا با دادن امتیازات بیش تر به مخالفان چون عفو ۲۶۱ زندانی دیگر، بیرون بردن نیروهای نظامی از دانشگاه‌ها و وعده انتخابات آزاد، از شدت بحران بکاهد. او برای جلب نظر روحانیون دست به تغییر نخست وزیر زد و در دوران تصدی دولت شریف امامی که «دولت آشتی ملی» نام گرفته بود، آزادی مطبوعات بیش تر شد و احزاب و تشکل های سیاسی قدیمی به صحنه بازگشتند. همچنین تقویم شاهنشاهی لغو گردید، بیش تر روحانیون عالی رتبه از زندان آزاد شدند و ۵۷ قمارخانه تعطیل گشت.(Keddie: 2006، ۲۳۱)
لازم به ذکر است که اعلان جنگ حکومت علیه بازاریان و نهادهای دینی، مخالفان میانه رو و حتی روحانیون غیر سیاسی را نیز به آغوش مخالف نافرمان و سازش ناپذیر رژیم، خمینی (که به زبان آنان سخن می گفت) انداخت و آنان امکانات مالی بسیار و یک شبکه سازمانی گسترده را در اختیار خمینی قرار دادند. بازاریان همچنین، پشتیبانی مالی بسیاری از اعتصاب‌های دانشجویی و بعد از آن اعتصاب‌های گسترده کارگری و همچنین حمایت مالی خانواده‌های کشته‌شدگان درگیری‌های سال ۵۷ را برعهده گرفتند. بحران دیگری به شکل اعمال فشارهای خارجی بر رژیم شاه، به منظور وادار ساختن آن به تعدیل کنترل‌های پلیسی و رعایت حقوق بشر در ایران، به وقوع پیوست. در اواخر سال ۱۳۵۴، سازمان عفو بین‌الملل، کمیسیون بین‌المللی قضات در ژنو و همچنین کمیسیون بین‌المللی حقوق بشر وابسته به سازمان ملل، هر یک رژیم شاه را به نقض شدید حقوق بشر محکوم کردند. هم زمان با انتقاد سازمان های هوادار حقوق بشر، دانشجویان ایرانی و گروه‌های مخالف خارج از کشور به منظور افشای جنایت های ساواک، اقدام به تشکیل کمیته‌های ویژه و برگزاری راهپیمایی کردند. در پی آن، روزنامه‌های با نفوذ غربی مانند «ساندی تایمز» لندن، مطالب افشاگرانه‌ای را درباره نحوه شکنجه‌های ساواک به انتشار رساندند. در همین اوان، جیمی کارتر در کمپین انتخاباتی خود برای انتخابات ریاست جمهوری آمریکا در سال ۱۹۷۶ میلادی (۱۳۵۵)، بر اهمیت مسئله حقوق بشر در ایران برای ایالات متحده، تاکید کرد. شاه که نمی‌خواست تصویر اصلاحگری پیشرو و مشتاق به آوردن مزایای تمدن غربی را به ایران از دست دهد، نسبت به فشارهای خارجی واکنش مثبت نشان داد. در نتیجه در اواخر سال ۱۳۵۵، ۳۵۷ زندانی را بخشید، به صلیب سرخ جهانی اجازه داد تا از زندان‌ها بازدید کند و به کمیسیون بین‌المللی حقوقدانان قول داد که در آینده بیش تر محاکمه‌ها در دادگاه‌های مدنی صورت گیرد (آبراهامیان، ۱۳۸۷: ۶۱۷-۶۱۹).
فروکش کردن نظارت ها و سختگیری ها، مخالفان را تشویق کرد تا با صدای بلندتری به اعتراض بپردازند. در اردیبهشت ۱۳۵۶، ۵۳ حقوقدان – بیش تر از هواداران مصدق - با فرستادن نامه‌ای سرگشاده به کاخ شاه، از دخالت او در کار دادگاه‌ها و قوه قضائیه انتقاد به عمل آوردند. در تیرماه نیز چهل تن از شخصیت های ادبی و روشن فکران در نامه‌ای به هویدا، از سرکوبی و سانسور فعالیت های فرهنگی و ادبی توسط ساواک، انتقاد کردند و کانون نویسندگان ایران را که از سال ۴۳ سرکوب شده بود، احیا نمودند. در تابستان و پاییز همان سال، حقوق دانان، روشن فکران و نویسندگان و همچنین بازاریان تهران و طلاب قم نیز با نوشتن نامه‌های انتقادی سرگشاده‌تری، صراحت بیش تری به خرج دادند (آبراهامیان،۱۳۸۷ :۶۱۹-۶۲۲)، در بحبوحه این اتفاقات، اول آبان سال ۱۳۵۶ (فرزند امام خمینی، مصطفی خمینی) به شکل مشکوک و غیر منتظره‌ای درگذشت، که منجر به برگزاری جلسات سوگواری معترضانه در قم، تهران، یزد، مشهد، شیراز و تبریز شد و مرگ او به‌طور گسترده‌ای به ساواک نسبت داده شد.
تا اواخر آبان ۱۳۵۶ مخالفان حکومت، به فعالیت های محصور به پشت درهای بسته، نوشتن بیانیه، تشکیل گروهای جدید، احیای گروه‌های قدیم، صدور نامه و انتشار نشریات اقدام می‌کردند، اما پس از آن تاریخ، مرحله جدیدی در روند انقلاب رخ داد و فعالیت مخالفان به صورت تظاهرات خیابانی خود را نشان داد. نقطه عطف در ۲۵ آبان رخ داد که پس از نه شب جلسات شعرخوانی آرام با مضمون سیاسی که توسط کانون نویسندگان در انجمن فرهنگی ایران و آلمان و در دانشگاه آریامهر در آبان ماه سال ۱۳۵۶ تشکیل شده بود، پلیس اقدام به برهم زدن جلسه شب شعر دهم و متفرق کردن حدود ده هزار دانشجوی شنونده در آن کرد که تظاهرات خشمگینانه دانشجویان و سرازیر شدن آنان در خیابان ها با سردادن شعارهای ضد حکومتی را به دنبال داشت. در این درگیری یک دانشجو کشته، هفتاد تن مجروح و یکصد تن بازداشت شدند.
در ده روز پس از آن، تظاهرات‌های دانشجویی افزایش یافت و دانشگاه‌های اصلی تهران در اعتراض به درگیری ۲۵ آبان تعطیل شدند. پس از آن، دانشگاه های بزرگ کشور به یادبود ۱۶ آذر «روز دانشجو» دست به اعتصاب زدند. ولی تظاهر کنندگان دستگیر شده در ناآرامی های پیشین، پس از محاکمه‌های کوتاهی در دادگاه‌های مدنی تبرئه شدند و این گونه محاکمات به روشنی نشان داد که ساواک دیگر توان استفاده از دادگاه‌های نظامی را برای سرکوب مخالفان ندارد (آبراهامیان، ۱۳۸۷ :۶۲۳).
همچنین رویدادهایی چون فاجعه آتش‌سوزی سینما رکس آبادان و کشته شدن معترضان در برخی از تظاهرات‌ها (از جمله در واقعه جمعه سیاه در شهریورماه) توسط نیروهای حکومتی تنها موجب تشدید اعتراضات و از دست رفتن امکان مصالحه شد (آبراهامیان، ۱۳۸۷:۶۳۰).
به علاوه رکود اقتصادی به وقوع اعتصابات گسترده و پیوستن طبقه کارگر به تظاهرات‌ها و در نتیجه فلج شدن اقتصاد کشور انجامید. با پیوستن کارگران و همچنین تهیدستان شهری به تظاهرات‌ها، دامنه اعتراضات از ده‌ها هزار نفر به صدها هزار و حتی میلیون ها تن رسید (آبراهامیان، ۱۳۸۷:۶۳۰) و سرانجام با خروج شاه از کشور، عدم موفقیت دولت شاپور بختیار، دو روز نبرد مسلحانه سازمان‌های چریکی و هزاران مردم داوطلب مسلح، با ارتش و گارد شاهنشاهی و اعلام بیطرفی ارتش در ۲۲ بهمن ۱۳۵۷، انقلاب به پیروزی رسید.
در توضیح بیش تر باید به نارضایتی از سلطنت محمدرضا شاه به ویژه پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ که موجی از خفقان سیاسی سراسر کشور را فراگرفت اشاره کرد، که موجب سرکوبی مخالفین سیاسی شد. این نارضایتی که تنها در میان پاره ای از نخبگان روحانی و روشن فکر نمود داشت، در سال های پایانی حکومت پهلوی گسترش یافت و در آستانه وقوع انقلاب در بین همه اقشار جامعه فراگیر شد (انقلاب اسلامی˛۴۷:۱۳۸۴).
برخلاف بعضی انقلاب های معاصر _که تنها گروه های خاصی در آن شرکت داشتند _ در ایران بیش تر قریب به اتفاق جمعیت کشور از رژیم پهلوی تنفر داشتند. با توجه به این وضعیت که ناخشنودی مردم با جنبه های فکری و عقیدتی مردم آمیخته گردید، می توان گفت نارضایتی در ایران از دیگر انقلاب های معاصر، شدیدتر و عمیق تر بود.
تعالیم اسلامی به عنوان اندیشه وآرمان جدید ـ که در سال های پس از قیام ۱۵ خرداد ۱۳۴۲ نمودی بارز یافت به تدریج توانست ایدئولوژی های رقیب، یعنی مارکسیسم و ناسیونالیسم را به حاشیه برد و در سطح گسترده ای بین نخبگان سیاسی و توده های مردم نفوذ کند. این گسترش در زمان وقوع انقلاب اسلامی از طریق شعارهای انقلابیون در بیان آرمان جدید مانند «استقلال، آزادی، جمهوری اسلامی» و در کنار آن بی توجهی همگانی به شعارهای گروه های غیراسلامی ـ به رغم تبلیغات گسترده آن ها ـ قابل مشاهده بود(انقلاب اسلامی،۴۸:۱۳۸۴).
از سوی دیگر، جمعیت پذیرندۀ آرمان های انقلاب اسلامی نیز برخلاف سایر انقلاب های معاصر، جمعیتی بسیار بود؛ به گونه ای که می توان گفت ـ جز بخشی از روشن فکران که با عقاید مارکسیستی یا لیبرالی در انقلاب شرکت داشتند ـ عموم مردم تابع آرمان های اسلامی بودند.
یکی از ویژگی های جامعه در دوران پهلوی سرعت چشمگیر تحولات ایران است. در اواخر قرن ۱۹، یک لایۀ کامل از متفکران سیاسی ظهور کرد که شامل عناصر اصلاح گر، درون دیوانسالاری قاجار و همچنین منتقدان اصلاحات که بیرون از حکومت بودند، می شد. با این وجود، با تضعیف اصول اخلاقی که معرف دورۀ بعد از انقلاب مشروطۀ ایران است و با تأسیس دولت پهلوی در ۱۹۲۵، در تداوم سیاست معطوف به اصلاحات نخبگان، گسستی ایجاد شد و فرهنگ سیاسی که نظر اصلاح داشت، افول کرد.
در بسط مطالب بالا و توضیحات بیش تر درباره اوضاع جامعه ایران باید تصریح کرد که دهۀ ۱۹۴۰ شاهد ظهور موج جدیدی از سیاست های ناسیونالیستی اصلاح طلب بود که مصدق مظهر آن، و در بازار و طبقۀ متوسط سنتی ریشه داشت. اگر طبقات بالا سیاست اصلاحی را به کنار نهاده بودند، اما این امر در مورد طبقات متوسط صحت نداشت.
در مقابل، در ایران بعد از کودتا برعلیه مصدق، هیچ کدام از دو نوع سیاست وجود نداشت، حتی طبقات متوسط سنتی از همۀ ادعاهای سیاسی مستقل دست کشیدند. بعلاوه، ثروتمندان جدید، یعنی صاحبان صنایع و سرمایه داران که در پی اصلاحات دهۀ ۱۹۶۰ رشد کرده بودند، کوچک ترین علاقه ای به ساختن کشور «خود نشان نمی داند و تمایلی به دخالت در سرنوشت جامعه ای که به لحاظ اقتصادی و اجتماعی در رأس آن قرار گرفته بودند، نداشتند. از میان آن ها هیچ سیاست مدار ویا اندیشمند سیاسی برنخواست (نجم آبادی ،۱۳۷۷ :۳۷۱).
تمام همّ ایشان معطوف به هر چه ثروتمند شدن بود. این امر زمانی آشکار شد که آنان با بروز ناآرامی به سرعت چمدان های خود را پر کرده، کشور را ترک کردند. هیچ طبقۀ دیگری در تاریخ به هنگام انقلاب انیمیشن رفتار نکرده است. چه چیزی کناره گیری سیاسی طبقات بالا و متوسط را در جامعۀ ایران توضیح می دهد؟
علت را تا حدی باید در استقلال فزایندۀ دولت پهلوی جستجو کرد که به تدریج تمام پایگاه های سنتی خود را از دست می داد، بدون آنکه پایه های جدیدی به دست آورده باشد. دولت قاجار تحت حمایت تجار و ملاکان بود. تجار در عوض حمایت مالی از دولت، انتظار داشتند که دولت در مقابل تجاوزهای خارجی، تا اندازه ای امنیت داخلی را حفظ کند و حافظ منافع آنان باشد. ملاکان، رشد خود را مدیون دورۀ قاجار بودند، چرا که بحران های مالی پی در پی باعث می شد که پادشاهان به فروش دایمی زمین متصل شوند (نجم آبادی ،۱۳۷۷ :۳۷۳).
وقتی که رضاشاه در فوریۀ ۱۹۲۱ با کودتای نظامی قدرت را به دست گرفت، دولت جدید او به تغییرات مهمی در ساختار اجتماعی، بویژه در رابطۀ این دو گروه مهم (تجار و ملاکان) با جامعه انجامید. همانطور که ذکر شد روحانیون بیش از همۀ گروه ها تحت تأثیر سیاستهای منفی رضاشاه قرار گرفتند. از سوی دیگر، تجار به طور قابل ملاحظه ای از امنیت نظامی، شبکه های ارتباطی جدید، راه ها، راه آهن، و بسط خطوط تلگراف و سیاست های حمایتی رضاشاه بهره مند شدند، اما آنان نیز به نوبۀ خود استقلال سیاسی خود را که در نتیجۀ انقلاب مشروطه کسب کرده بودند از دست دادند. و اما ملاکان در این دوره به یک طبقۀ کاملاً رشد یافته و سامان یافته تبدیل شدند. مجموعه ای از قوانین مربوط به مالکیت زمین، تخصیص و تعلق زمینهای بزرگ کشاورزی به ملاکان را تثبیت کرد و رسماً به ثبت رساند.
در این دوره مالکیت بر دهات منبع قدرت محلی و پرستیژ ملّی محسوب می شد و بر موقعیت فرد در جهان تجارت، ارجح بود. اگر چه ملاکان هم به اندازۀ گروه های دیگر به لحاظ سیاسی تحت کنترل رضاشاه بودند، با این حال از یک قدرت محلی برخوردار بودند که بعداً از (۱۹۴۱ – ۱۹۶۱) از آن برای نفوذ در سیاست ملی، از طریق اعمال نفوذ بر نتایج انتخابات مجلس، استفاده کردند. بین سالهای ۱۹۲۶ الی ۱۹۳۶، زمین داران بزرگ بلوک قدرت پارلمانی در مجلس بودند (نجم آبادی ،۱۳۷۷ :۳۷۳).
روندی که در دورۀ رضاشاه شروع شده بود، بعد از ۱۹۵۳ شتاب گرفت. حالا دیگر دولت تقریباً از همۀ طبقات اجتماعی فاصله گرفته بود. این امر به واسطۀ درآمدهای فزایندۀ نفتی و بسط گسترۀ دستگاه دولت که نهادهای سرکوب کنندۀ کارآمدی را ساخته بود، ممکن شد، به خصوص مسأله درآمدهای نفتی از اهمیت ویژه ای برخوردار بود.
نخستین جهش عمده ای که باعث شد درآمدهای نفتی سهم مهمی از درآمدهای دولتی را تشکیل دهند، در سال ۱۹۵۰ با ملی کردن صنعت نفت روی داد. درآمدهای نفتی در سال ۱۹۴۸ تنها شامل ۱۱ درصد از کل درآمدهای دولتی می شد در ۱۹۶۰ این سهم به بالای ۴۱ درصد رسید. جهش بزرگ بعدی در درآمدهای نفتی در ۱۹۷۴ اتفاق افتاد. در این سال بهای نفت چهار برابر شد و سهم درآمدهای نفتی را در بودجۀ دولتی به بیش از ۸۰ درصد رساند. بدین ترتیب، استقلال مالی دولت از جامعه، که به سبب اتکا نداشتن دولت به مالیات و وابسته نبودن آن به تولید به دست آمد، این امکان را فراهم ساخت که بتواند سیاست های اقتصادی و اجتماعی گوناگون را بدون توجه به رضایت اجتماعی تعقیب کند. همچنین دولت نماینده و تضمین کنندۀ منافع قشر خاصی نبود و طبقات اجتماعی مجبور بودند خود را با سیاست هایی منطبق سازند که قدرت نفوذ بر آن را نداشتند (نجم آبادی ،۱۳۷۷ :۳۷۴).
سیاست های اتخاذ شده در دورۀ پس از جنگ برای بسط بازار داخلی و دگرگونی اقتصاد روستایی تأثیر بسزایی بر دولت پهلوی داشت. به ویژه اصلاحات ارضی که ملاکان غایب را که یک طبقه به لحاظ اجتماعی مهم و به لحاظ سیاسی ضروری محسوب می شدند، حذف کرد. این مالکان به صاحبان صنایع،کشاورزان تجاری و سرمایه گذاران در املاک و تجارت شهری تبدیل شدند.آن ها دیگر به عنوان یک گروه اجتماعی که در امور کشور دارای نفوذ سیاسی بودند، وجود نداشتند. سیاست هایی جدید همچنین مرکز اقتصاد را از بازار به فعالیتهای تولیدی تغییر داد. تاجران سنتی که در دورۀ رضاشاه نفوذ سیاسی خود را از دست داده بودند، اکنون جایگاه محوری خود را نیز در اقتصاد ایران از دست می دادند. بنابراین، در دوره ای که بیش از نیم قرن به طول انجامید، دولت پهلوی پایه هایی را که دولت قاجار بر آن تکیه داشت از دست داد: تجار و مالکان.
انتظار می رفت که ثروتمندان جدید، یعنی صاحبان صنایع، جای خالی نخبگان سنتی راپر کنند، اما افزایش درآمد های نفتی واستقلال دولت از جامعه مدنی به معنای انفعال نخبگان جدید بود. آن ها تنها به دنبال منافع و سودی بودند که از سیاست های دولتی دهه های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ نصیبان می شد و به لحاظ سیاسی بی اهمیت تلقی می شدند. آن ها هیچ گونه نفوذ و پیوند ارگانیکی با بنایی که خود بانیان آن بودند، نداشتند. از آنان انتظار می رفت که تنها فرمان بردار و قدرشناس باشند و آن ها نیز بودند. در دهۀ ۱۹۷۰ جوی از بدگمانی و کناره گیری از سیاست طبقات بالای ایران را فراگرفت که عواقب آن برای جامعه بسیار عظیم بود. در این شرایط و با توجه به موفق نشدن سیاست های ملی جبهۀ ملی و حزب توده و بی انگیزگی و عدم توانایی آن ها در عضو گیری و شروع جدی دوباره فعالیت های سیاسی خود، سیاست اسلامی توانست به تنها جایگزین موجود تبدیل شد.
در پایان باید به این نکته نیز اشاره کرد که به هنگام وقوع انقلاب اسلامی روحیه انقلابیِ همگانی و عمیقی مشاهده می شد. بی توجهی انقلابیون به اقدامات رفرمیستی رژیم شاه (مانند تغییر نخست وزیران، آزادی زندانیان سیاسی و آزادی های کنترل شده مطبوعات) و نیز بی اعتنایی آنان به اقدامات سرکوبگرانه حکومت از سویی، و ظهور گسترده احساس شهادت طلبی و فداکاری در راه آرمان انقلاب از دیگر سو، بیانگر وجود این روحیه در میان مردم بود .
۱- آسیب پذیری حکومت پهلوی
حکومت پهلوی با اقداماتی که به نوسازی شدید شباهت دارد بیش تر باعث شد که حکومت شان آسیب پذیر باشد در مقابل مخالفین و منتقدین بتوانند به موفقیت برسند. اقداماتی مانند اصلاحات ارضی، مداخله در تجارت و کنترل بازار،کنار گذاشتن روحانیون از فعالیتهای مربوط به تعلیم و تربیت و قضاوت و توجه بسیار برنژاد و برتری نژادی و مسئله ایرانی بودن در مقابل غیر ایرانی و عرب بودن و غیره که این امور باعث شد یأس و از خود بیگانگی اجتماعی در بین مردم و آسیب پذیری حکومت خود شد و در نتیجه مردم به مخالفت با حکومت پهلوی برخاسته و آن را سرنگون کردند.
یکی از نکاتی که پهلوی دوم به آن توجه زیادی داشت، موضوع تاریخ شاه هنشاهی و نژاد ایرانی بود که خود می توانست باعث آسیب رسیدن به ساختار حکومت توسط اقوام و ملت های غیر ایرانی شود.
در ایران همیشه اختلافات نژادی و مذهبی و سیاسی و اقتصادی وجود داشته است ولی در پرتو مقام سلطنت همه این اختلافات به یک نوع کمال و وحدتی که شخص شاه مظهر آن است مبدل گشته است: «اینک می گویم که در تاریخ کشور ایران من اولین شاهنشاهی هستم که از قدرت قانونی خود به حد کمال استفاده کرده ام» (پهلوی،۱۳۵۰: ۲۵۰).
یکی از نکاتی که باعث شد پهلوی و نظام او دچار آسیب جدی بشود نگرش علوم انسانی منبعث از فرهنگ غرب بود که با ساختار حکومت سلطنتی دچار تعارض بود و می توانست آسیب جدی به ساختار حکومت در بلند مدت بزند.
سیاست گذاری حکومت پهلوی با تمام وسواس و نظارتی که در آن وجود داشت در برخی امور در جهت تضعیف فرهنگ سیاسی «سلطنت» حرکت می کند. به طور نمونه در دهه چهل و پنجاه رشته های علوم انسانی در دانشگاه های کشور رشد می یابد و تعداد دانشجویان آن چند برابر می شود. تأسیس «دانشگاه ملی ایران» در سال تحصیلی ۴۰-۱۳۳۹ و تشکیل «مؤسسه عالی سیاسی و امور حزبی» در سال ۱۳۵۰ که در سال ۱۳۵۴ به دانشکده علوم سیاسی و اجتماعی تغییر نام می دهد، نمونه ای از این نهادها در کنار دانشگاه تهران هستند. حضور نهادهای علوم انسانی و تربیت چندین هزار دانشجو آن هم با متون درسی غربی نمی توانست با فرهنگ سیاسی سلطنتی سازگار باشد. گرچه به سبب نظارت مستقیم و غیرمستقیم حکومت بر مراکز آموزشی نوعی محافظه کاری در این مراکز حاکم بود اما نمی توان نقش آشنایی دانشجویان با افکار اندیشمندان غربی را نادیده گرفت و باید در لایه های درونی تر این محیط محافظه کار جریان دیگری را به تصویر کشید که با تصاویر رسمی تناسب نداشت (ازغندی،۱۳۸۲: ۷۹).
اصلاحات محمد رضا پهلوی موسوم به انقلاب سفید نیز باعث شد روحانیون و کسبه با این اقدام شاه به مخالفت بپردازند، زیرا که انقلاب سفید طرح جامع اصلاحات اقتصادی – اجتماعی شاه، برگرفته از یک الگوی توسعه آمریکایی شبه مارکسیستی بود که از سال ۴۱ با اصول اعلامی اصلاحات شش گانه اصلاحات ارضی، ملی کردن جنگل ها، فروش سهام کارخانجات دولتی، سهیم کردن کارگران در منافع کارگاه های تولیدی، اصلاح قانون انتخابات و ایجاد سپاه دانش آغاز شد و بعدها با افزایش این اصول به زیربنای سازمان اجتماعی مطلوب و آرمانی پهلوی بدل شد.
سعی حکومت در تخریب کردن مخالفان و مقصر جلوه دادن آن ها و نارضایتی و مخالفت اقشار مردم نیز حکومت را بیش از پیش آسیب پذیر می ساخت به عنوان مثال در دی ماه سال ۵۷ اتفاق دیگری به تظاهرات خیابانی شدت بخشید. در تاریخ ۱۷ دی، روزنامه اطلاعات مقاله نیش داری برضد روحانیت مخالف نوشت. آنان‌را «ارتجاع سیاه» نامید و به همکاری پنهان با کمونیسم بین‌الملل برای محو دستاوردهای انقلاب سفید متهم ساخت. همچنین امام خمینی را به بیگانه بودن و جاسوسی برای بریتانیا در دوران جوانی متهم کرد و او را بی بندوبار و نویسنده اشعار شهوت‌انگیز صوفیانه نامید. این مقاله شهر قم را به خشم آورد. حوزه‌های علمیه و بازار تعطیل و خواستار عذرخواهی علنی حکومت شدند. حدود ۴۰۰۰ نفر از طلاب و هواداران آنان در روز ۱۹ ماه دی در تظاهرات به دادن شعار پرداخته و با پلیس درگیر شدند. در این درگیری ها بنا به اعلام حکومت دوتن و به گفته مخالفان هفتاد تن کشته و بیش از پانصد نفر زخمی شدند، روز بعد امام خمینی خواستار تظاهرات بیش تر شد و به شهر قم و آنان که «روحانیت مترقی» نامید، به خاطر ایستادگی در برابر حکومت تبریک گفت و شاه را به همکاری با آمریکا برای نابودی ایران متهم کرد. آیت‌الله شریعتمداری نیز در مصاحبه‌ای نادر با خبرنگاران خارجی، از حکومت گلایه کرد و رفتار پلیس و حکومت با روحانیون را توهین‌آمیز خواند. شریعتمداری همچنین به همراه ۸۸ تن از روحانیون، بازاریان و دیگر مخالفان از ملت خواست که چهلم کشتار قم را با دست کشیدن از کار و حضور آرام در مساجد برگزار کنند، بعدها در جستجوی جرقه یا سرآغاز انقلاب ایران، روزنامه‌نگاران، چاپ مقاله اطلاعات و پیامدهای آن در قم را عنوان کردند و برخی چون حامد الگار و هنری مانسون کشته شدن مصطفی خمینی را شروع زنجیره اتفاقاتی می‌دانند که منجر به انقلاب ایران شد، اما آبراهامیان، بر این باور است که درواقع نقطه آغازین انقلاب پیچیده تر از این بوده و نخستین جرقه را می‌توان به پیش تر از چاپ مقاله و وقایع پیامد آن و به جلسات شعرخوانی و ناآرامی های دانشگاه آریامهر نسبت داد. در مجموع این دو حادثه، تجلی دو نیروی حاضر در جنبش انقلابی محسوب می‌شد که یکی طبقه متوسط حقوق بگیر و جایگاه اعتراض سیاسی آن یعنی دانشگاه‌های مدرن و دیگری طبقه متوسط متمول و سنتی و مراکز سازمان های اجتماعی- سیاسی آن یعنی مدارس علوم دینی سنتی (حوزه‌های علمیه) و بازار بود.( Abrahamian:1982،۵۰۶)
در ادامه مباحث پیشین باید اشاره کرد اصلاحات ارضی باعث ایجاد تغییرات بسیاری در ساختار اجتماعی و فرهنگی جامعه و حکومت پهلوی داشت و آسیب های بسیاری به بدنه ی جامعه زد که هنوز نیز آثار زیان بار آن قابل روئیت میباشد که در این قسمت به آسیب پذیری حکومت پهلوی با توجه به اصلاحات به وجود آمده پرداخته می شود.
شاید مهم ترین پیامد اصلاحات ارضی را بتوان جابه جایی طبقات دانست، اگرچه این جابه جایی بالاخره یکی و دو دهه ی بعد رخ می داد اما آن هنگام جامعه ی ایران به دلیل نداشتن ابزار تولیدی مناسب پذیرای این امر نبود و با مشکلات زیادی مواجه شد از جمله: تقسیم آب و حذف مدیریت جامعه ی کشاورزی یا همان ارباب و تقسیم زمین بر قطعات کوچک بود که بیش تر با همکاری همگان کشت و زرع می شد اما از آن پس به دلیل اختلافات حاصل از کم آبی و عدم توانایی برای پرداخت وام و نداشتن تکنیک لازم جهت کشت و زرع مشکلات کشاورزان زیاد شد به طوری که دیگر آن قطعه زمین کوچک نمی توانست جواب گوی نیازهای مادی آنان باشد لذا آن ها زمین ها را رها کرده یا فروختند و به شهرها مهاجرت کردند. که این خود می تواند مولد نیروی نارضایتی در سال های بعد باشد از طرفی خشک سالی های مداوم و فقر روستایی، ضعف تکنولوژی، بیکاری، آشنایی با زندگی جدید و رسوخ وسایل ارتباط جمعی در روستاها مثل رادیو، تلویزیون، تلفن به روستاییان بی بضاعت آموخت که زندگی شهر مناسب تر است و این عوامل بر رویه مهاجرت افزود (بدیع الزمانی و طاهری، نشریه قدس: ۱۳۸۰).
می توان پیامدهای اصلاحات اجتماعی شاه را به صورت زیر طبقه بندی کرد:
نتایج اجتماعی اصلاحات: گسترش تشکیلات دولتی و ورود مأموران به دهات و افزایش انجمن های ده و رواج شرکت های تعاونی برای حمایت از روستاییان و از بین بردن رفتن حمایت فئودالی دانست .

حذف فیلد هایی که دارای مقادیر Null زیاد بوده و یا مقادیری برای آنها وجود ندارد:

در جدول اطلاعات فروش فیلد های زیر به علت مقایر Null زیاد حذف شدند:
تخفیف – Discount
هزینه های اضافی – Addition-Cost
هزینه واحد – unit-Cost
در جدول اطلاعات مشتری فیلد های زیر به علت مقایر Null زیاد حذف شدند:
جنسیت، از آنجایی که بیشتر مشتریان این شرکت را مشتریان حقوقی تشکیل می دادند. این فیلد دارای مقادیر Null بسیاری بود.
در جدول اطلاعات مشتریان، نوع مشتری اعم از حقیقی و حقوقی نیز وجود دارد که در بعضی از موارد مشتریان حقوقی با نوع حقیقی تعریف شده بودند، که تناقضات موجود بر طرف شد.
نرمال سازی داده ها:
تفاوت مقیاس ها در متغیر های مختلف، نتایج داده کاوی را در جهات متفاوتی تحت تاثیر قرار می دهد. برای کاهش تاثیر این نکته در نتایج داده کاوی به نرمال سازی داده پرداخته می شود. در فصل سوم به صورت کامل روش های متداول نرمال سازی داده بیان شد. دراین مطالعه برای نرمال سازی داده ها از روش امتیاز Z با رابطه زیر استفاده شده است. پس از اعمال این رابطه به روی داده ها، داده های موجود در پایگاه داده به صورت یکپارچه ذخیره شده اند. [۳۳]
کاهش بعد:
در دنیای واقعی، معمولا داده به ندرت به منظور داده کاوی جمع آوری می شوند. در چنین مواردی معمولا با حجم عظیمی از داده ها روبه رو شده و به دنبال استفاده از آنها برای کاربرد خاص می باشیم. بنابراین کاهش بعد یکی از افدامات مورد نیاز است. ساخت، استخراج و انتخاب مشخصه ها، از رویکرد های کارآمد برای کاهش داده
می باشد. در این مطالعه با بهره گرفتن از رفتار مشاهده شده مشتری در گذشته متغیر های پیش بینی برای شناسایی مشتریان رویگردان انتخاب شده است که در ادامه به بررسی آنها پرداخته می شود. [۴۰]
۵٫۴ . متغیرهای پیش بینی در این مطالعه
در این قسمت متغیر های پیش بینی که در این مطالعه مورد استفاده قرار گرفته است به تفضیل شرح داده
می شود. قبل از بررسی تشریحی هر کدام از این متغیر ها، لیست آن در جدول شماره ۱٫۵٫۴ نشان داده شده است.
جدول شماره ۱٫۵٫۴٫ متغیر های پیش بینی

 

نام متغیر	نشان	شرح
تناوب خرید	Frequency	تعداد دفعات مراجعه مشتری به سازمان، این شاخص به ایجاد تمایز بین مشتریان وفادار و رویگردان بسیار کمک می کند.
طول ارتباط فعال مشتری با سازمان	Length of Relationship	مدت زمانی که مشتری ارتباط خود را با سازمان آغاز کرده است. این مقدار با احتمال پایداری رابطه مشتری با سازمان در ارتباط می باشد.
تناوب خرید نسبی	Relative – Frequency	این مقدار معادل نسبت تناوب خرید به عمر فعال مشتری می باشد. rF =
متوسط فاصله زمانی بین خرید	Interpurchase Time	متوسط زمان سپری شده بین خرید های متوالی مشتریان.
واریانس فاصله زمانی بین خرید		به منظور در نظر گرفتن نظم رفتاری مراجعان به سازمان و بررسی پراکندگی داده ها حول میانگین.

• استانداردهای یاددهی و یادگیری

 

• توسعه حرفه ای اساتید،پزشکان و … متناسب با استانداردها

 

• تعیین و تعریف استانداردها با مشارکت اساتید و صاحب نظران

 

• تاکید بر رشد و تعالی کارکنان و بیماران در تعیین استانداردها (باقر زاده، ۱۳۸۴).

 

عوامل موثر بر پاسخگویی
مسئولیت و اختیار:
هنگامی که یک فرد یا یک سازمان می تواند پاسخگو باشد که مسئولیت و اختیار لازم به او واگذار شده باشد.مسئولیت عبارت است از: پاسخگو بودن صاحب اختیار در برابر نتایج کارش و اختیار یعنی: حق دستور دادن و به اجرا در آوردن آن، که این دو مفهوم در مباحث مدیریت معمولا در کنار یکدیگر می‌آیند. مسئولیت می‌تواند منبع درونی یا بیرونی داشته باشد. یعنی گاهی فرد صرف نظر از وجود نظارت بیرونی،احساس تعهد درونی دارد و در جهت تحقق اهداف سازمان تلاش می کند.این نوع مسئولیت که جنبه شخصی دارد ممکن است در افرادی وجود داشته باشد و در برخی دیگر خیر؛ اما در نوع دوم، قوانین و مقررات و ناظران بیرونی، فرد را متعد و ملزم به احساس مسئولیت و پاسخگویی می‌کنند. بر اساس فرد چه دارای احساس تعهد درونی باشد و چه نباشد، باید در قبال کار خود پاسخگو باشد (استرون،۱۳۷۰).
قوانین شفاف:
وجود هرگونه نظام پاسخگویی منوط به داشتن قوانین شفاف است.قوانین و مقررات در یک جامعه،بنیادهای رفتار اجتماعی و سازمانی را تشکیل می دهند.قوانین شفاف برای یک نظام پاسخگویی از آن جهت مهم است که از یک طرف هر نوع ابهام را در جهت دهی به پرسش ها و مشخص ساختن جایگاه آنها برطرف می سازد و از طرف دیگر هرگونه سرگردانی و تحیر را هم از شهروندان و هم از کارکنان نظام اداری مرتفع می کند.برخی مشکلات رفتار سازمانی همانند «ابهام نقش» و یا «تضاد نقش» به نحوی بازگشت به شفاف نبودن قوائد و مقررات دارند؛در حالی که وجود همین مشکلات در شیوه پاسخگویی می تواند موانعی جدی ایجاد کند. تا زمانی که برای یک کارمند جایگاه و نقش وی را به طور دقیق و روشن توضیح نداده باشیم، چگونه می توانیم انتظار داشته باشیم که وی به خوبی در مورد وظایف و عملکردهایش به ما پاسخ مناسب بدهد؟و تا زمانی که نتوانیم به شهروندان شیوه های قانونی طرح مسائل و مشکلات را نشان دهیم، نمی‌توانیم از نارضایتی آنان بکاهیم.

نظام اداری صحیح و کارآمد:
برای فراهم آوردن امکان پاسخگویی مناسب، نظام اداری را باید به طور صحیح و کارآمد پایه ریزی کرد، زیرا بخش عمده ای از دقت و تمرکز پاسخگویی متوجه اثربخشی و کارایی نظام اداری در قبال صرف بودجه و هزینه هاست (استرون، ۱۳۷۰).
برنامه ریزی صحیح:
برنامه ریزی یکی از وظایف مهم مدیریت است که مانند پلی زمان حال را به آینده مربوط می کند.تهمیت برنامه ریزی از اینجا آشکار می شود که منابع،اعم از مادی و انسانی کمیابند.همچنین عوامل محیطی مانند:شرایط سیاسی،اقتصادی،اجتماعی،علمی و فناوری به سبب تغییر دائمی،پیش بینی نشدنی و ناپایدارند.برنامه ریزی در واقع به آن دسته از اقداماتی اطلاق می شود که مشتمل بر پیش بینی هدف ها و اقدامات لازم برای رویارویی با تغییرات و مواجه شدن با عوامل نامطمئن،از طریق تنظیم عملیات آینده است.هدف اساسی برنامه ریزی، تقلیل میزان قبول خطر درباره اتفاقات احتمالی و اتخاذ تدابیری هماهنگ برای دستیابی به موفقیت سارمانی است ، اگر این برنامه ریزی ها در نظام اداری وجود نداشته باشد، نظام پاسخگویی پویا نیز به وجود نخواهد آمد (ایران نژاد و ساسان گهر، ۱۳۷۱).
نظام ارتباطی صحیح:
وجود نظام ارتباطی صحیح و نظام اطلاع رسانی کارآمد، یکی از مهمترین مبانی پاسخگویی به شمار می رود.معمولا کارکنان،مدیران و عموم افرادی که دارای منابع و اختیارات هستند،تمایل به کتمان اطلاعات دارند؛ زیرا در این صورت هیچ نهاد،سازمان یا فردی نمی تواند آنها را مستدل و دقیق به پاسخگویی فرا خواند،و در حد کلی گویی نیز به خوبی از عهده پاسخگویی برخواهند آمد.در پاسخگویی مورد نظر ما باید کلیه اطلاعات به طور دقیق و جزئی در اختیار خبرنگاران یا نهادهای ناظر و پاسخ خواه قرار گیرد تا روند پاسخگویی از حالت صوری خارج شود و آثار مثبت خود را در جامعه و نظام اداری بر جای گذارد،البته ایجاد یک نظام صحیح ارتباطی با موانعی میز مواجه می شود که این موانع در سه دسته انسانی،سازمانی و فنی گنجانده شده اند (میرسپاسی، ۱۳۷۵).
توجه به جابجایی ها و ارزشیابی ها:
جابجایی صحیح کارکنان در مشاغل مختلف باعث می شود که تناسب مشاغل با شاغلان آنها به طور مستمر حفظ شود.جابجایی کارکنان در سازمان یکی از ابزارهای موثر مدیریت است و معمولا به صورت های مختلف،مانند:ترفیع،انتقال،گردش در مشاغل،و جدایی موقت یا دائم از خدمت انجام می شود.جابه جایی های عمودی(مانند ترفیع و تنزیل) و جابه جایی های افقی(مانند انتقال) و سایر جابه جایی ها اگر به طور صحیح و منظم انجام شود،نه تنها اثربخشی بر نیروی انسانی را بالا می برد،بلکه سازمان را از رکود و یکنواختی خارج می کند و باعث رضایت کارکنان و در نهایت افزایش کارایی و اثربخشی سازمان می شود ، امر جابه جایی در سازمان ها نیاز به یک نظام ارزشیابی صحیح بر مبنای تشخیص لیاقت و شایستگی و توانایی افراد را گوشزد می کند (میرسپاسی،۱۳۷۵).
توجه به طول روانشناسی سازمانی:
در این زمینه، به ویژه توجه به عواملی که منجر به رضایت و نارضایتی کارکنان می شوند و نیز عواملی که در ایجاد انگیزش کارکنان تاثیر دارند ،نقش به سزایی در میزان و نحوه پاسخگویی کارکنان و مدیران ایفا می کنند.
نظریات مربوط به انواع و اشکال پاسخگویی:
تعدادی از دانشمندان و اندیشمندان در نوشته های خود بر انواع پاسخگویی تاکید داشته اند.چون پاسخ گویی در زمینه های متفاوت دارای انواع مختلفی است که پرداختن به آنها،بسیاری از زوایای مبهم این مفهوم را روشن می سازد.این صاحبنظران به همین لحاظ مدلهای خود را بر این بعد متمرکز کرده اند (پائول، ۱۹۹۱، اسکات، ۲۰۰۰، هود۱۹۹۵، ویرتانن ۱۹۹۶،سین کلیر ۱۹۹۵،رامزک ۲۰۰۰،امانوئل و امونل ۱۹۹۶،دایود و آبرا ۱۹۹۸، ریچارد ۱۹۹۸،هاس۱۹۹۸، دابنیک ۱۹۹۸، گودین۲۰۰۳، برون ۲۰۰۰، فوکس و براون ۱۹۹۸، مور، ۲۰۰۰)^[۹]
پاسخگویی را به طور روشن و واضح،می توان به دو نوع عمودی(up ward) و افقی(out ward)، تقسیم کرد. پاسخگویی یک یا واحد اداری به فرد یا واحد مافوق در داخل نظام تشکیلاتی سازمان‌های عمومی و دولتی را “پاسخگویی عمومی” و پاسخگویی یک دستگاه عمومی و دولتی به عموم مردم (اعم از فرد یا سازمان های غیر دولتی) و نمایندگان مردم و دستگاه های قضایی مستقل را “پاسخگویی افقی” می نامیم (پائول، ۱۹۹۱).
در مدل دیگری، چهار نوع پاسخگویی مطرح شده است. “پاسخگویی سیاسی” به عنوان نوعی زنجیره پاسخگویی است که متخصصان خدمات عمومی را با رئیس کل اجرایی سازمان که متقابلا در برابر وزیر پاسخگو است و وزیر با هیات دولت را با مجلس ارتباط می دهد."پاسخگویی عمومی” بیشتر غیر رسمی است و نوعی پاسخگویی مستقیم در برابر عامه،اجتماعات،گروه ها و افراد است.پاسخگویی در طبقه بندی دیگری، دارای انواع قانونی، مالی، عملکردی، دموکراتیک و اخلاقی است (جنسن، ۲۰۰۰).

 

• پاسخگویی قانونی، بر این اشاره دارد که تا چه حدی متولیان امور عمومی(کارکنان و مدیران) در سازمان های خدماتی عمومی از قوانین و مقررات تبعیت می کنند.

 

• پاسخگویی مالی، تا چه حد متصدیان امور عمومی، منابع پولی عمومی را به اثربخش ترین شیوه مصرف می کنند.

 

• پاسخگویی عملکردی، یعنی این که تا چه حد متصدیان امور عمومی اهداف مورد نظر سیاستمداران منتخب و انتظاراتی را که در قلمرو خط مشی های عمومی ایجاد شده اند را تحقق بخشیده اند.

 

• پاسخگویی دموکراتیک، به این معناست که تا چه حد متصدیان امور عمومی به ارزش های دموکراتیک ارزش قائل اند و فرایند های دموکراتیک را ایجاد می کنند.

 

• پاسخ گویی اخلاقی، این نوع از پاسخگویی پی گیر این مهم است که تا چه حد متصدیان امور عمومی مطابق با اصول اخلاقی عمل می کنند.

 

مدل های دیگری نیز از این بعد برای پاسخگویی وجود دارد، برای مثال اندیشمندان دیگری از پاسخگویی اقتصادی در بخش عمومی نام می برند که در این مدل مصرف کنندگان به عنوان مصرف کنندگان و نه شهروندان فرایند سیاسی دیده می شوند آنها همچنین به پاسخگویی حرفه ای و سیاسی نیز اشاره می کنند (اسمیت، ۲۰۰۹)
برخی از صاحبنظران بین پاسخگویی های اداری، سازمانی،قانونی، سیاسی، حرفه ای و اخلاقی تفاوت هایی قایل شده اند. به اعتقاد (اسکات، ۲۰۰۰) ،مفهوم پاسخگویی به صورت سنتی به وسیله قانونگزاران عمومی و دولتی پایه ریزی شده است که عبارت است از وظایف رسمی افراد دولتی برای پاسخ دادن در مورد اعمالشان به وزیران،مجلس و دادگاه ها. وی معتقد است که تغییرات جدید در ساختارهای پاسخگویی،پس از جنگ جهانی دوم به وجود آمده است.
“اسکات” به همراه برخی از محققان، پاسخگویی را به پنج نوع تقسیم می کند:
پاسخگویی مالی: شامل پاسخگویی واحدهای عمومی و دولت به حسابرسان و بازرسان مالی داخل و خارج سازمان برای ارزش های پولی و خرج هزینه هاست و همچنین پاسخگویی سازمان ها بازارهای مالی را نیز در بر می گیرد.
پاسخگویی سیاسی: به معنای پاسخگویی سازمان های دولتی به وزیران،مجلس و دیگر پیکره های منتخب مردم مثل نمایندگان محلی می باشد.
پاسخ گویی قانونی: انطباق عملکرد سازمان های عمومی با قوانین و مقررات و نظارت بر این امر می باشد،مثل پاسخگویی کارگزاران دولتی به دادگاه ها در مورد ارزش های قانونی و قضایی.
پاسخگویی سلسله مراتبی:شامل روابط فرادست و فرودست است که در این مبحث پاسخگویی پیکره های اداری در هرم سازمانی مطرح می شود،مثل پاسخگویی فرد به مقام بالاتر خود در سازمان.
و سرانجام پاسخگویی قراردادی: پاسخگویی به انتظارات فرد یا پیکره ای که منابعی را در اختیار فرد یا پیکره ای گذارده است،می باشد.مثلا رییس یازمان منابعی را در اختیار یک فرد قرار می دهد و در مقابل استفاده ای که آن فرد از آن منابع می برد،از او انتظاراتی دارد.این منابع،حقی را به فرد می دهد که از طرف مقابلش انتظاراتی را داشته باشد و دلایلی برای کارهایش از او بخواهد (اسکات، ۲۰۰۰)
رامزک^[۱۰](۲۰۰۰) نیز در مدلی مشابه، پاسخگویی را به گونه های سیاسی، قانونی، سازمانی و حرفه ای تقسیم می کند. شکل (۲-۱) گونه های چهارگانه پاسخگویی را نشان میدهد .در این شکل پاسخگویی از دو بعد منبع نظارت(درونی و بیرونی،و میزان استقلال کم و زیاد) نشان داده شده است.
منبع نظارت
زیاد
کم

سازمانی

کیفی

 

استخدام و اشتغال

 

اشتغال ایحاد شده به دلیل اجرای پروژه را ارزیابی می کند.

 

 

 

کمی

 

منافع اجتماعی

 

منافع اجتماعی پروژه را تعیین می کند.

 

 

 

کیفی

 

برآورده کردن نیاز کارمندان

 

منافع ایجاد شده برای کارمندان از اجرای پروژه را ارزیابی می کند.

 

 

 

کیفی

 

یادگیری و دانش

 

تحلیل این مطلب که آیا توسعه پروژه یادگیری و دانش کارمندان را افزایش می دهد.

 

 

 

کیفی

 

بهبود اعتبار شرکت

 

تحلیل این مطلب که آیا توسعه پروژه ، وجهه شرکت را بهبود می دهد.

 

 

 

کمی

 

منافع ناملموس

 

منافع ناملموس پروژه را تعیین می کند.

 

 

 

کیفی

 

تاثیر بر روی پروژ های مرتبط

 

تاثیر پروژه بر روی سایر پروژه های پوتفولیو را از نظر منافع و منابع تحلیل می کند

 

 

 

کمی

 

منافع توسعه داده شده

 

منافع پروژه را روی سایر پروژه های پورتفولیو تعیین می کند.

 

 

 

شاخص های اقتصادی عمومی پروژه ها، که می تواند برای انتخاب و اولویت بندی مورد استفاده قرار گیرد شامل خالص جریان نقد قطعی که از اختلاف بین مجموع جریان نقدی ورودی و خروجی بدست می آید. که اگر این شاخص مثبت باشد یعنی منافع پروژه بیشتر از سرمایه گذاری پروژه است و هر چه این تفاضل بیشتر باشد حاکی از جذابیت بیشتر پروژه است. همچنین جریان نقدی نسبی نیز از تقسیم مجموع جریان نقدی ورودی به مجموع جریان نقدی خروجی بدست می آید. نسبت بزرگتر از یک حاکی از آن است که منافع پیش بینی شده از پروژه، از سرمایه گذاری انجام شده بیشتر است و نشان از جذابیت پروژه دارد.
9-2 اهداف مدیریت پورتفولیو طبق ادبیات
در اینجا رسیدن به چند هدف با بهره گرفتن از ابزارها و تکنیک های گوناگون در مدیریت پروژه های سرمایه گذاری اشاره می شود:

 

 

• هدف اول انتخاب صحیح پروژه و یا پروژه ها و در واقع ماکزیمم کردن ارزش هر انتخاب است که مدل های مالی متعدد، مدل های احتمالی و ریسک و رویکرد متنوع زیادی به عنوان راه حل هایی برای رسیدن به این هدف مطرح شده است.

 

 

 

• دستیابی به پروژه های همراستا با استراتژی ها هدف بعدی است و هر دو رویکرد پایین به بالا (که انتخاب درست پروژه های مجزا منجر به انتخاب استراتژیک می شود) و رویکرد بالا به پایین همانند محفظه های استراتژیک، که استراتژی کسب و کار جهت حرکت انتخاب پروژه ها را تعیین می کند. این مهم از طریق تقسیم منابع بین پروژه ها، حوزه ها، بازارها و غیره صورت می گیرد.

 

 

 

• هدف سوم دستیابی به تعداد درستی از پروژه ها با توجه به منابع مالی محدود است. در حالی که اکثر تکنیک ها در تعامل با محدودیت های منابع بوده و تحلیل ظرفیت منابع به عنوان یک راه حل معرفی شده است. بسیاری از شرکت ها، تعداد زیادی پروژه در حال اجرا دارند، در حالی که که منابع مالی آن ها محدود است(کوپر و همکاران، 1997، 1998،1999و2000). درنتیجه محدودیت شدید منابع و طولانی شدن زمان اجرای پروژه ها اتفاق می افتد و این پروژه ها دیرتر به بازار خواهند رسید. پس هدف این بخش، اطمینان از توازن بین منابع مورد نیاز برای پروژه های آماده اجرا و منابع موجود است.

 

 

 

رابطه (۳-۳۰)

 

 

 

۳-۱-۱۲ روش محاسبه ابعاد سرپوش گازی و بیوگاز تولیدی
سرپوش بر پایه ظرفیت مخزن خروجی مدل چینی ساخته می شود. با توجه به اینکه بعد از اتمام زمان اقامت خوراک در دایجستر خوراک بازهم قابلیت تولید گاز را دارا است می‌توان با بهره گرفتن از شکل ۳-۱ یک مدل هندی به عنوان سرپوش گازی بر روی مخزن خروجی طراحی نمود. مقدار حجم مخزن هندی همان خروجی مخزن چینی () می‌باشد. ابتدا ( ) را () نامیده (رابطه (۳-۳۱)) و از رابطه (۳-۳۲) یک مخزن نگهدارنده گاز ( محاسبه می نماییم. سپس با بهره گرفتن از شکل ۳-۱ و نزدیک‌ترین نسبت برای () و ( ، قطر سرپوش گازی هندی بدست می آید.

 

رابطه (۳-۳۱)

 

 

رابطه (۳-۳۲)

 

 

 

شکل سرپوش گازی با توجه به نوع ساخت مخزن خروجی تعیین می شود. شکل استوانه از تمام اشکال بهتر خواهد بود چون دارای کمترین نقطه برای گیر کردن می باشد. باید توجه داشت برای شناور بودن سرپوش روی خوراک ، حفظ تعادل و همچنین عملکرد بهتر باید مقداری از آن مستغرق در خوراک در نظر گرفته شود. نحوه ساخت سرپوش بیشتر شبیه ساخت سرپوش هاضم هندی می باشد. برای محاسبه بیوگاز تولید شده ، باید ابتدا با توجه زمان اقامت خوراک مقدار محاسبه شود. سپس مقدار خوراک بر حسب حجم مخزن خروجی محاسبه و نهایتا مقدار بیوگاز تولیدی بدست آید.
۳-۱-۱۳ مقدار بیوگاز تولیدی با اضافه شدن همزن
با توجه به محاسبات انجام شده توسط محققین مقدار تولید بیوگاز با وجود همزن چهل درصد افزایش میابد. طبق پژوهش های انجام شده با بهره گرفتن از همزن به فواصل کارکرد یک هفته استراحت و یک هفته کار ، ۴۰ درصد تولید بیوگاز افزایش میابد. (رابطه (۳-۳۳)) (عمرانی و همکاران. ۱۳۸۴).

 

رابطه (۳-۳۳)

 

 

 

۳-۱-۱۴ مقدار بیوگاز تولیدی با اضافه شدن سرپوش
نسبت خوراک مخزن اصلی دایجستر () و حجم آن را یافته و برابر با مقدار خوراک مخزن خروجی () و حجم مخزن خروجی () قرار داده و با آن نسبت سهم خوراک تازه که از دایجستر وارد مخزن خروجی می شود را می توان محاسبه نمود. این عمل توسط رابطه (۳-۳۴) قابل محاسبه است. مقدار بیوگازی که در سرپوش تولید می شود بستگی کامل به مقدار فضولات تازه ورودی مخزن خروجی دارد که از طریق رابطه (۳-۳۵) به دست می آید. مقدار کل خوراک برابر است با مقدار فضولات ضرب در دو که در رابطه (۳-۳۶) نشان داده شده است. حجم مخزن دایجستر سرپوش که همان مخزن خروجی حساب شده دایجستر چینی است می­توان از رابطه (۳-۳۷) به دست آورد.

 

رابطه (۳-۳۴)

 

 

رابطه (۳-۳۵)

 

 

اهداف اساسی و کلی مدیریت آموزشی در یک سازمان آموزشی مثل مدرسه به شرح ذیل است:

 

• • کمک کردن در رسیدن به اهداف آموزش و پرورش

 

• • ایجاد هماهنگی بین همه ی منابع و فعالیتهای سازمان آموزشی

 

• • بهبود و اصلاح جریان تعلیم و تربیت

 

• • • یاری و مساعدت به اعضای سازمان آموزشی برای تشخیص و درک بهتر هدف ها

  

 

• • راهنمایی، همکاری، کمک، تقویت و حمایت از اعضای سازمان آموزشی

 

• • فراهم کردن زمیـــنه های شور، تبادل نظر و بوجـــود آوردن احســـاس مسئولیت مشـــترک در سازمان آموزشی

 

• • ایجاد روابط انسانی مطلوب و احترام متقابل بین مدیر و اعضای سازمان تربیتی

 

• • ایجاد فرصت و امکان بروز خلاقیت و ابتکــار و ایجاد زمینه و تسهیلات برای رشد اعضای ســازمان آموزشی

 

• • شناخت نیازها و حل مشکلات دانش آموزان به منظور دست یابی به اهداف تعلیم و تربیت

 

• • کمک کردن به کشف و بروز استعدادهای دانش آموزان.

 

۲-۷- مهارت
مهارت به توانایی قابل پرورش شخصی که به عملکرد و ایفای وظایف منعکس می شود اشاره میکند بنابراین منظور از مهارت، توانایی به کاربردن موثر دانش تجربه شخصی است.(علاقه بند، ۱۳۷۴)
الگوی مهارت‌های ویتن و کامرون بر ۳ گروه مهارت اساسی تأکید دارد :

 

• • مهارت‌های فنی

 

• • مهارت‌های انسانی

 

• • مهارت‌های ادراکی

 

این الگو بر این نکته مهم اشاره دارد که میزان اهمیت این مهارت‌ها با تغییر رده تشکیلاتی
تغییر می‌کند. مدیران میانی و سطوح پائین‌تر بیشتر متکی به مهارت‌های فنی هستند و مدیران ارشد عمدتاً از مهارت های ادراکی خود بهره می‌برند. (وفا غفاریان، ۱۳۹۱ ،ص۱۲)
۲-۶- مهارت فنی
مهارتهای فنی از مهارتهای ضروری هستند که نوع کاری که درسازمان ها انجام می شود را اجرا می کند. مهارتهای فنی مخصوص برای مدیران سطح پایه (عملیاتی) است این مدیران زمان زیادی برای آموزش و پاسخگوئی به سوالات زیردستان و مشکلات مرتبط به کار می گذارند.
آنها باید بدانند که چطور وظایف تعیین شده را انجام بدهند اگر می خواهند سرپرست یا مدیر موثری باشند.Horst Schulz مدیر سابق Ritz-Carltonابتدا با شستن ظروف، پیش خدمتی در هتلی در آلمان شروع کرد، چندین سال بعد هم همانند یک پیش خدمت در مقابل میز کارکنان و سرایدار کار می کرد این تجربیات بصیرت هوشمندانه ای درون کارگران برای بالا بردن کیفیت کار در هتل به او داد و او از این هوشمندی برای بالا بردن مهارتش در Ritz-Carlton استفاده کرد.
مهارت فنی عبارت است از توانایی مدیر در کاربرد دانش تخصصی یا تخصصهای ویژه (رابینز، ۱۹۹۰).
توانایی و کارایی در نوع مخصوصی از فعالیت که با روش های معین، فراگردها، رویه ها و تکنیک های مربوط به آن فعالیت همراه باشد، مهارت فنی نامیده می شود.
مهارت فنی توانایی به کار بردن دانش، روش ها، فنون و ابزار که لازمه انجام وظایف خاص است و از طریق تجربه، تحصیل و کارورزی کسب  می شود.
توانایی استفاده از دانش و تخصص با ابزارها، رویه ها و فنون مرتبط با کار را مهارت های فنی گویند. مدیران موفق مدیرانی هستند که شروع کارشان با مشاغلی آغاز گردد که نیاز به مهارت های فنی باشد.
الف ) شناخت - مهارت فنی به معنی داشتن اطلاعات و کارورزی عملی در موارد زیر می باشد:
۱ – کارگزینی
۲ – روش های مصاحبه
۳ - ارزشیابی کارکنان
۴ – برنامه ریزی
۵ – سازماندهی
۶ – بودجه بندی
۷ – حسابداری
۸ – آمار
۹ – اموراداری و مالی
۱۰ – روش های تدریس
ب ) عمل - مهارت فنی در عمل:
توانایی برنامه ریزی و شناخت فنون و روش های آن
توانایی سازماندهی و شناخت فنون و روش های آن
انجام امور مربوط به حسابداری
انجام امور مربوط به بودجه بندی
انجام مصاحبه های استخدامی
ارزشیابی علمی کارکنان
ارزشیابی شغلی کارکنان
کاربرد روش های تدریس مختلف
کاربرد روش های کنترل دانش آموزان اعم از مدرسه و کلاس
برنامه ریزی درسی و آموزشی به منظور مشارکت در امور مربوط

۳-۷-۷- فرهاد کُهُلی یا غار فرهاد ۶۹
۳-۷-۸- قیرمیزی کورپی یا پل قرمز ۶۹
۳-۸- بررسی ایام مناسب و آسایش گردشگری ۷۱
۴- فصل چهارم: تجزیه و تحلیل داده‌ها و یافته های تحقیق ۷۵
۴-۱- توصیف کل جمعیت پژوهش ۷۵
۴-۲- طبقهبندی داده ها بر حسب مؤلفه ها ۷۷
۴-۳- سنجش روایی و پایایی داده های به دست آمده به تفکیک گروه های پژوهش ۸۰
۴-۳-۱- سنجش روایی ۸۰
۴-۳-۲- آزمون پایایی ۸۰
۴-۴- آمار استنباطی و تحلیل استعداد گردشگری روستایی شهرستان نیر ۸۳
۴-۴-۱- سنجش دیدگاه مسئولان نسبت به توان‌های گردشگری شهرستان نیر ۸۳
۴-۴-۲- سنجش دیدگاه مردم محلی نسبت به توان‌های گردشگری شهرستان نیر ۸۳
۴-۴-۳- سنجش دیدگاه گردشگران نسبت به جاذبهها و عوامل توسعه گردشگری روستایی ۸۴
۴-۴-۴- سنجش میزان جاذبههای گردشگری شهرستان نیر از دیدگاه کل جامعه نمونه ۸۵
۴-۵- تحلیل تکنیک چهارگانه مدل SWOT 85
۴-۵-۱- عوامل دخیل در توسعه گردشگری روستایی شهرستان نیر ۸۶
۴-۵-۲- عوامل تأثیر گذار بیرونی در توسعه گردشگری روستایی ۸۸
۵- فصل پنجم: بحث، نتیجه گیری و پیشنهادات ۹۴
۵-۱- بحث و نتیجهگیری ۹۴
۵-۲- آزمون فرضیه های تحقیق ۹۶
۵-۳- تنگناهای توسعه توریسم در شهرستان نیر و تأثیر آن در توسعه توریسم روستایی ۱۰۰
۵-۴- پیشنهادات پژوهش ۱۰۱
۶- منابع: ۱۰۲
۷- پیوستها و ضمائم ۱۰۵
فهرست جداول
عنوان………………………………………………………………………………………………………………………… صفحه
جدول (‏۲-۱(گستره فعالیت‌های تفریحی جهانگردی در حومه شهر ۱۵
جدول (‏۲-۲) اهداف گردشگری سبز ۲۰
جدول (‏۲-۳) پیامدهای اقتصادی گردشگری بر روی سکونتگاه های روستایی ۲۲
جدول (‏۲-۴) پیامدهای اجتماعی- فرهنگی گردشگری بر روی سکونتگاه‌های روستایی ۲۲
جدول (‏۲-۵) پیامدهای منفی توسعه گردشگری برای محیط ۲۲

جدول (‏۲-۶) مثال‌هایی از معیارهای متفاوت ملی برای تعریف مناطق روستایی ۲۶
جدول (‏۲-۷) گستره فعالیت‌های تفریحی در توریسم روستایی ۲۷
جدول (‏۲-۸) ملاحظات توریسم روستایی ۲۷
جدول (‏۳-۱) جمعیت ساکن در نقاط شهری و روستایی شهرستان نیر در سال ۱۳۸۵ ۵۳
جدول (‏۳-۲) سهم اشتغال در بخش‌های مختلف اقتصادی به تفکیک نقاط شهری و روستایی در سال ۱۳۸۷‏ ۵۷
جدول (‏۳-۳) تقسیم بندی جاذبه‌های گردشگری شهرستان نیر ۶۳
جدول (‏۳-۴) وضعیت مراکز مهم گردشگری و جاذبه‌های تاریخی شهرستان نیر ‏ ۷۰
جدول (‏۴-۱) مؤلفه توانهای طبیعی و سؤالهای مورد نظر آن ۷۷
جدول (‏۴-۲) مؤلفه وضعیت مدیریت عوامل مؤثر در گردشگری و سؤالهای مورد نظر آن ۷۸
جدول (‏۴-۳) مؤلفه توانهای فرهنگی و سؤالهای مورد نظر آن ۷۸
جدول (‏۴-۴) مؤلفه وضعیت زیرساخت شهرستان نیر و سؤالهای مورد نظر آن ۷۸
جدول (‏۴-۵) مؤلفه عوامل کلی در توسعه گردشگری روستایی شهرستان نیر و سؤالهای مورد نظر آن ۷۹
جدول (‏۴-۶) گروه های مورد مطالعه برای سنجش استعداد گردشگری شهرستان نیر برای توسعه گردشگری روستایی ۷۹
جدول (‏۴-۷) آزمون آلفای کرونباخ برای گویه های نظرات مسئولین نسبت به مؤلفه های استعداد گردشگری روستایی ۸۱
جدول (‏۴-۸) آزمون آلفای کرونباخ برای گویه های نظرات مردم نسبت به مؤلفه های استعداد گردشگری روستایی ۸۲
جدول (‏۴-۹) آزمون آلفای کرونباخ برای گویه های نظرات گردشگران نسبت به مؤلفه های استعداد گردشگری روستایی ۸۲
جدول (‏۴-۱۰) آزمون T تک نمونه‌ای در بررسی مؤلفه های پژوهش از دیدگاه مسئولان ۸۳
جدول (‏۴-۱۱) آزمون T تک نمونه‌ای در بررسی آیتم‌های پژوهش از دیدگاه مردم ۸۴
جدول (‏۴-۱۲) آزمون T تک نمونه‌ای در بررسی مؤلفه های پژوهش از دیدگاه گردشگران ۸۴

«اِعْمَلُوا- رَحِمَکُمُ اللهُ- عَمَلَ الصُّلَحاء، وَاکْدَحُوا لِمَعادِکُمْ کَدْحَ الْأَصِحّاء، وَ ارْدَعُوا أَهْواءَکُمْ رَدْعَ الْأَعْداءِ، وَأَعِدُّوا لِلرِّحْلَهِ إِعدادَ السُّعَداءِ، وَ ادَّرِعُوا حُلَلَ الْوَرَعِ، وَ داوُوا عِلَلَ الطَّمَعِ… وَ ادَّکِرُوا الْحِمامَ وَ سَکُرَۀَ مَصْرَعِهِ، وَ الرَّمْسَ وَ هَوْلَ مُطَّلَعِهِ، وَ اللَّحْدَ وَ وَحْدَهَ مُودَعِهِ، وَ الْمَلَکَ وَ رَوْعَهَ سُؤالِهِ وَ مَطْلَعِهِ».
ترجمه: «همانند عمل کردن نیکان، ]به دستوراتش[ عمل کنید- که امیدوارم خداوند شما را رحمت کند- و مانند تلاش و کوشش افراد تندرست، به خاطر معادتان، نهایت کوشش خود را به کار ببندید و خواهش‌های نفسانی خود را همانند برگرداندن دشمنانتان، از خود دور سازید و مانند آماده شدن سعادتمندان، آماده سفر آخرت شوید و جامه‌های پرهیزکاری را همچون زرهی بپوشید و دردها و بیماری‌های طمع را درمان کنید… . و مرگ و مستی]و سرگشتگیِ[ جایِ افتادنِ آن و خاک و قبر و ترسی که شما را ]در حال حیات[ از آن آگاه ساخته‌اند و لَحَد و تنهایی‌ای که در آن به ودیعه گذاشته‌اند و فرشته و ترس از سوال و ظاهر شدنش را به یاد آورید».
این جاری شدن کلمات زیبا و شیرین پی در پی ادامه می‌یابد تا اینکه آن را به صورت یک خطبه جالب و نو پی‌ریزی کند. شاید او در میان کارش به این فکر بود که بر خطیب مشهور سیف الدّوله، ابن نباته برتری یابد. وی در خطبه‌هایش مردم را به شگفتی وامی‌داشت و ادیبان و راویان از او]جملات زیبایی[ نقل کرده‌اند. حریری هم می‌خواست ثابت کند که از او در این موضوع کمتر نیست. البتّه او راه‌ها را برخودش، سخت و مشکل می‌کند و بر طبق عادت و خصلت وی]ابن نباته[ سخن نمی‌گوید، بلکه سجع و بدیع را رعایت می‌کند. به نظر او، آن مسأله برای نشان دادن مهارت بیانیش کافی نیست. بنابراین باید خودش را بیشتر به زحمت بیندازد و متعهّد شود که از کلمات خاصّی در زبان برای خطبه‌اش استفاده کند و آن، کلماتی با حروف بی‌نقطه است.

باید دانست که زمینه سخن گفتن در خطبه روز جمعه وسیع و باز است و به همین خاطر می‌بینیم که او فکر می‌کند درباره خطبه‌ای دشوار که در آن، این بازی‌ای که پسندیده است را تجربه کند. و کدام خطبه دشوارتر از خطبه ازدواج است؟ چرا که گوینده آن، در سختی و تنگنا است و ناگزیر باید درباره خواستگار سخن بگوید و اینکه او همتا و هم شأن نامزدش می‌باشد. این موضوع،چیزی بود که وی را در مقامه بعدی که مقامه «واسطیّه» نام دارد، به این سمت گرایش داد که این خطبه را طلب کند و در آن، هنر خود را عرضه کند و بضاعتش را بدین شکل نشان بدهد:
«اَلْحَمْدُلِلّهِ الْمَلِکِ الْمَحْمُودِ، اَلْمالِکِ الْوَدُودِ، مُصَوِّرِ کُلِّ مَوْلوُدٍ، وَ مَآلِ کُلِّ مَطْرُودٍ، ساطِحِ المِهادِ، وَ مُوَطِّدِ الأَطوادِ، وَ مُرْسِلِ الْأَمْطارِ، وَ مُسَهِّلِ الْأَوْطارِ، عالِمِ الْأسْرارِ وَ مُدْرِکِها، وَ مُدَمِّرِ الْأَمْلاکِ وَ مُهْلِکِها… طاوَعَ السُّؤْلَ وَ الْأَمَل، وَ أَوْسَعَ الْمُرْمِلَ وَ الْأَرْمَل، أَحْمَدُهُ حَمْداً مَمْدُوداً مَداهُ… وَ هُوَ اللهُ لا إلهَ لِلْأُمَمِ سِواهُ، وَلا صادِعَ لِما عَدَّلَهُ وَ سَوّاهُ، أَرْسَلَ مُحَمَّداً عَلَماً لِلْإسلامِ، وَ إِماماً لِلْحُکّامِ… إِعْمَلُوا – رَعاکُمُ اللهُ- أَصْلَحَ الْأَعْمالِ، وَ اسْلُکُوا مَسالِکَ الْحَلالِ، وَ اطَّرِحُوا الْحَرامَ وَ دَعُوهُ، وَ اسْمَعُوا أَمْرَاللهِ وَ عُوهُ، وَ صِلُوا الْأَرحامَ وَ راعُوها، وَ عاصُوا الْأَهْواءَ وَ ارْدَعُوها، وَ صاهِروا لُحَمَ الصَّلاحِ وَ الْوَرَع، وَ صارِمُوا رَهْطَ اللَّهْوِ و الطَّمَع، وَ مُصاهِرُکُمْ أَطْهَرُ الْأَحْرارِ مَوْلِداً، وَ أَسْراهُمْ سُؤْدُداً، وَ أَحْلاهُمْ مَوْرِداً، وَ أَصَحُّهُمْ مَوْعِداً… ».
ترجمه: «سپاس آن خدایی را که پادشاهی ستوده است و مالکی محبوب و دوستدار، و تصویرگر هر زاده شده، و پناه هر رانده شده، و گستراننده بستر]زمین[ و استوار کننده کوه‌ها و فرستنده باران‌ها و هموارکننده حاجات و دانای اسرار و دریابنده آن، و نابودکننده پادشاهان و هلاک‌کننده آنان ….. [خدایی که] با خواسته و آرزو [یِ بندگان] موافقت می‌کند و کسی را که توشه‌اش تمام شده و فقیر و مَردی را که همسرش مُرده‌است، بی‌نیاز می‌گردانَد. او را می‌ستایم، ستودنی که غایت و نهایتِ آن، کشیده و امتداد یافته‌است …. و اوست خدایی که هیچ خدایی جز او برای امت‌ها نیست، و برای آنچه راست و درست و برابر کرده [و آفریده] است، هیچ شکافنده‌ای وجودندارد. محمد(ص) را به عنوان عَلَم اسلام و پیشوایی برای حاکمان فرستاده‌است… . شایسته‌ترین کارها را انجام دهید- که امیدوارم خداوند شما را نگاه بدارد- و در راه‌های حلال، حرکت‌کنید و حرام را دور بیندازید و آن را رهاکنید و فرمان خداوند را بشنوید و حفظ‌کنید و صله رحم را به جای آورید و آن را مراعات کنید و از خواهش‌های نفسانی نافرمانی کنید و آن را از خود بازبدارید و با خویشاوندان صالح و پرهیزکار ازدواج‌کنید و از گروهی که لهو و طمع را پیشه خود می‌سازند، جداشوید. اما، این کسی که قصد دارد دامادتان شود^[۱۳] از نظر زادگاه، پاک‌ترینِ آزادگان است و درسیادت و مهتری، شریف‌‍‌ترین و جوانمردترین، و از نظرِ آبخورگاه، شیرین‌ترین و در [عمل کردن به] وعده، بی‌عیب و نقص‌ترین آن‌هاست…».
به همین صورت، این متن و بافتِ خالی از نقطه گذاری را می‌آفریند و ادامه می‌دهد.
معلوم می‌شود که او به این تجربه و تجربه‌های گذشته قانع نشده‌است و بازهم در مقامه چهل و ششم که مقامه «حلبیّه» است نمونه‌های جدیدی از شعر را به نمایش می‌گذارد که بعضی از آنها دارای نقطه و برخی هم بدون نقطه هستند. از نمونه‌های دارای نقطه این گفته اوست:

 

فَتَنَتْنی فَجَنَّنَتْنی تَجَنّی

بِتَجَنٍّ یَفْتَنُّ غِبَّ تَجَنّی

ترجمه: «تجنّی^[۱۴]، مرا شیفته خود ساخته و دیوانه خود کرده‌است، [آن هم] با ناز و کرشمه‌ای که گوناگون و متنوع است به دنبال جنایتی [که در حقّم روا داشته]».
گویا این نمونه‌ها را پایین‌تر از هدفِ خود می‌دید، پس نمونه‌ای ساخت که کلماتِ بیتهای آن، یکی نقطه‌دار و دیگری بدونِ نقطه پشتِ سر هم قرار گرفته‌اند، به این صورت:

 

إِسمَحْ فَبَثُّ السَّماحِ زَیْنٌ

وَ لا تُخِبْ آمِلاً تَضَیَّفْ

ترجمه: «بخشندگی کن که پراکنده ساختن نیکی و کَرَم، [مایه] زینت و آرایش توست و فردِ امیدواری را که میهمانت می‌شود ناامید نگردان!»
این نمونه هم برای او کافی نبوده‌است و به آن نمونه‌ای دیگر اضافه نموده‌است که به جناسِ خطّی بین کلمات می‌پردازد، به صورتی که اگر نقطه‌های آن حذف شود، کلمات کاملاً شبیهِ یکدیگر به چشم می‌خورند، مانند این بیت:

 

زُیِّنَتْ زَیْنَبٌ بِقَدٍّ یَقُدُّ

وَ تَلاهُ وَیْلاهُ نَهْدٌ یَهُدُّ

ترجمه: «زینب به قامتی آراسته ‌شده‌است که [دل‌ها را] می‌شکافد، و پستانی که
[دل عاشقم را] به شدت در هم می‌کوبد، [در دلربایی] از آن پیروی کرده‌است و بدا به حال او!»
چنین به نظر می‌رسد که این جناس، او را به تمام آرزوهایش نرسانده‌است، پس دو بیتِ دیگر سروده‌است که در آغاز و پایانِ ابیات، دارای جناس^[۱۵] می‌باشد، جایی که می‌گوید:

 

سِمْ سِمَهً تَحْسُنُ آثارُها

وَ اشْکُرْ لِمَنْ أَعْطی وَ لَوْ سِمْسِمَهْ

توسعه الگوریتم فراابتکاری هیبریدی برای یک مسئله ۳سطحی

 

 

 

آلن و همکاران [۱۸]

 

۲۰۱۴

 

مدل مارکوفی برای سیستم موجودی دو سطحی

 

 

 

کاردناس بارون و همکاران [۲۸]

 

۲۰۱۲

 

بررسی مسئله موجودی – تولید شامل ۳ سطح تک محصول

 

 

 

 

پیشینه روش­های حل مسائل SWMR

علاوه بر مسئله مد­ل­سازی، یکی دیگر از دغدغه­ های محققین چگونگی دستیابی به تصمیمات بهینه با توجه به اهداف متفاوت و متناقض است. زنجیره تأمین را می­توان به عنوان یک سیستم هماهنگ­کننده مجموعه ­ای از فرآیندهای مرتبط تعریف کرد که نیازمند تصمیم ­گیری در قالب یک سیستم یکپارچه است. گسترش مدل­های یکپارچه منجر به پیچیدگی مدل­ها شده است که بدست آوردن حل بهینه آنها از طریق روش­های معمول و دقیق دشوار است. به همین دلیل، روش­های جایگزین توسعه یافته­اند که فقط برای بدست­آوردن جواب­های نزدیک بهینه به کار گرفته می­شوند [۲۹].
روش­های دقیق شامل روش­های برنامه­ ریزی خطی، برنامه­ ریزی غیرخطی، برنامه­ ریزی عددصحیح و رهاسازی لاگرانژی و … است. مدل­های برنامه­ ریزی ریاضی به عنوان ابزارهای تحلیلی مفید در مسائل بهینه­سازی تصمیم ­گیری ارائه شده ­اند. برنامه­ ریزی خطی زمانی که همه اجزاء مدل خطی باشند، قابل استفاده است. برنامه­ ریزی عدد صحیح آمیخته زمانی که تعدادی از متغیرها عدد صحیح (۱ و ۰) و تعدادی حقیقی باشند، کاربرد دارد. در MILP توابع هدف و محدودیت­ها به فرم خطی هستند، در غیر اینصورت MINLP نام دارد. روش رهاسازی لاگرانژی بر مبنای رهاسازی مسئله با حذف قیودی است که مسئله را دشوار می­سازند و تبدیل آنها به فرم تابع هدف وتخصیص وزن به هر یک از قیود است. هر وزن نشان­دهنده میزان جریمه هر راه حل به ازاء ارضا نشدن محدودیت است. همه این روش­ها دستیابی به جواب بهینه یا نزدیک به بهینه را تضمین می­ کنند.
دو مورد کاربرد روش­های ریاضی را در مسائل پیچیده زنجیره تأمین محدود می­ کنند:
فرموله کردن روابط ریاضی همواره آسان نیست و پیچیدگی­های آن با افزایش محدودیت­ها افزایش می­یابد. از آنجاییکه اکثر مسائل واقعی زنجیره تأمین، به طور ذاتی پیچیده هستند و تعداد زیادی محدودیت و متغیر دارند، روش­های ریاضی مانند LP و MIP ممکن است در حل آن­ها کارآمد نباشند. روش­های ریاضی برای حل مسائل با اندازه کوچک تا متوسط و تعداد متغیرها و محدودیت­های محدود مناسب هستند.
حتی اگر بتوان یک مسئله پیچیده و بزرگ را با روابط ریاضی فرموله کرد، مسئله می ­تواند به دلیل رشد نمایی اندازه مدل NP-hard شود. میزان حافظه زیاد و زمان پردازش زیاد برای پردازش الگوریتم­های ریاضی پیچیده مورد نیاز است. همین موضوع استفاده از روش­های ریاضی را برای حل مسائل از این دست را دشوار می­سازد.
مسائل بهینه­سازی چندهدفه، معمولاً پاسخ یگانه­ای برای بهینه­سازی تمامی اهداف به طور همزمان ندارند. بنابراین هدف بهینه­ساز چندهدفه جستجو بدنبال مجموعه ­ای از جواب­های کاراست و با پیدایش الگوریتم­های ابتکاری و فراابتکاری افق جدیدی در رویکرد حل مسایل ترکیبیاتی و از آن جمله مسائل کنترل موجودی در زنجیره تأمین ایجاد شده است [۲].
محدودیت­های تکنیک­های ریاضی، منجر به استفاده از روش­های ابتکاری در پیداکردن جواب­های موجه برای مسائل زنجیره تأمین با ابعاد بزرگ شد. روش­های ابتکاری، روش­های مبتنی بر تجربه هستند که در غلبه بر بسیاری از نقاط ضعف روش­های سنتی بهینه­سازی موثرند. روش ابتکاری به طور پی در پی درصدد یافتن جوابی است که انتظار می­رود نزدیک به بهینه باشد. در ادبیات مسئله ، کارهای زیادی برای حل مسائل با این روش­ها وجود دارد.
در (جدول ‏۲‌.‌۲) پیشینه مختصری از رویکرد حل مسائل کنترل موجودی در مسئله SWMR ارائه شده است. همانگونه که مشاهده می­ شود، رویکرد کلی در سال­های اخیر به استفاده از الگوریتم­های فراابتکاری است.
جدول ‏۲‌.‌۲ خلاصه­ای از رویکرد حل مسائل کنترل موجودی در مسئله SWMR.

 

 

نویسنده(گان)

 

سال ارائه

 

رویکرد حل

 

 

 

استار و میلر [۲]

 

۱۹۶۲

 

رهاسازی لاگرانژی برای حل مدل دو هدفه و چند محصولی

 

 

 

براون [۲]

 

۱۹۶۷

 

رهاسازی لاگرانژی و توسعه مفهوم منحنی تبادل^[۶۷]برای مسئله چندمحصولی

 

 

 

بوکبایندر و چن [۳۰]

 

۱۹۹۲

 

ارائه رویه چندمعیاره با گسترش کارهای آقایان براون، استار و میلر و ادعای دستیابی به جواب­های نامغلوب

 

 

 

پورتو و همکاران [۳۱]

 

۲۰۰۲

 

با ارائه رویه­ای برای تولید مجموعه جواب پارتو، نشان دادند که کار آقایان بوکبایندر و چن مجموعه پارتو را به درستی به دست نمی­دهد.

خانوار

 

جمعیت

 

خانوار

 

جمعیت

 

خانوار

 

جمعیت

 

 

 

شهرستان نیر

 

۵۱۶۳

 

۲۴۲۸۸

 

۱۴۴۱

 

۶۳۱۴

 

۳۷۲۲

 

۱۷۹۷۴

 

 

 

مأخذ: مرکز آمار ایران، ۱۳۸۵
سهم شهرستان نیر از کل جمعیت استان در سرشماری سال ۱۳۸۵ بالغ بر ۱.۹۸ درصد بوده است (مرکز آمار ایران، ۱۳۸۵).
وجه تسمیه نیر
دوران ماقبل تاریخی نیر از روی آثار بجا مانده در منطقه و دوران تاریخی منطقه (دهکده، معابد و دژهای صخره‌ای که در دل زمین کنده شده‌اند) قابل مطالعه است. به طور کلی کثرت معماری‌های صخره‌ای در منطقه که یادمان‌های ماندگار و پایداری از زمان کهنند، اولین وسیله شناخت پیشینه تاریخی نیر می‌باشند و دوم متون تاریخی اعم از سالنامه‌های آشور و اوراتور و متون هخامنشی است که نشانگر تحولات تاریخی در آن روزگار پرتلاطم هزار ساله است. اطلاق لفظ زیکرتو در عصر مادها و اوایل هزاره اول و لفظ ساکارتی در عصر هخامنشی به معنی (سرزمین ساکنان در غارهای سنگی)، وجود معابد میترائیسم و نیز اشارات متون اوستا بر وجود بناهایی مثل دژ زیر زمینی و نیز متون شاهنامه که سرشار از چنین اشاراتی است مؤید قدمت این منطقه است. متون دوران اسلامی نیز موضوع فوق را تایید می‌کند. چرا که در صحبت از اردبیل در کتاب معتبری چون احسن التقاسیم (قرن ۴ هجری) اشاره به این نکته شده است که «بیشتر خانه‌ها را در زیر زمین ساخته‌اند». بنا به نوشته بلاذری: ‍«نیر دهی بود و کوشک کهنه و درهم شکسته‌ای داشت. مرّبن عمر موصلی طایی در آنجا فرود آمد و بنیاد نهاد و پسرانش را در آن سکنی داد که به ظن قوی، اینان کوشک‌هایی در آن قریه بنا کردند و به صورت شهری درآوردند که احتمالاً باید همان قریه نیر باشد (برگرفته از وب سایت بهراه، ۱۳۹۲)^[۳۹].
یکی از پسران مرّبن علی از سرکشان آذربایجان بود و در سال ۲۱۲ هجری محمد بن حمید طوسی او را دستگیر ساخته به بغداد فرستاد، ولی او بار دیگر به آذربایجان برگشته و به حکمرانی خود پرداخت، ابن خردابه در کتاب مسالک و ممالک (تألیف سال‌های ۲۳۰-۲۳۴) او را خداوند جابروان و نی‌ریز می‌خواند. جابروان یکی از شهرهای آذربایجان بوده و یاقوت حموی می‌نویسد که در نزدیکی نریز (نیر فعلی) بوده ولی از بلاذری نقل شده که در نریز و در نزدیکی‌های اردبیل بوده است. طبق اظهار نظر مطلعین نام اصلی آن نرسی بوده است و چنین مشهور است که نرسی پادشاه مشهور ساسانی آن را آباد کرده است. این نام در نوشته‌های قدیمی این شهر دیده شده است (سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری شهرستان نیر، ۱۳۹۲).
فرهنگ، زبان و دین
زبان مردم شهرستان نیر ترکی آذری است و به لحاظ فرهنگ ساختار قبیله ای و عشیرهای و بافت سنتی دارای قدرت و حاکمیت قابل ملاحظه ای است و از جمله نکات قابل توجه پایبندی مردم محلی به سنتها میباشد. از لحاظ دینی مردم منطقه معتقد به مذهب شیعه اثنی‌عشری می‌باشند (برگرفته از وب سایت استانداری اردبیل، ۱۳۹۲).
اوضاع اقتصادی شهرستان نیر^[۴۰]
شهرستان نیر با توجه به وضع کوهستانی و آب و هوای سرد در زمستان و آب و هوای معتدل در تابستان، شرایط اجتماعی و تاریخی و فرهنگی، دارای استعدادها و تنگناهای اقتصادی مخصوص خودش است. مهم‌ترین بخش‌های اقتصادی قابل ذکر این منطقه بدین ترتیب هستند:
۱) زراعت و دامداری
۲) شیلات
۳) صنعت و معدن
۴) خدمات و گردشگری
زراعت و دامداری
در این شهرستان دامداری به دلیل وجود شرایط مناسب آب و هوایی و طبیعی شغل اول مردم محسوب می‌شود و اهالی اقبال بالایی به این شغل نشان می‌دهند، زراعت پس از دامداری در رتبه دوم قرار دارد و محصولات به خصوصی در سطح منطقه کشت می‌شود و برخی از محصولات صنعتی زراعی قابل کشت و پرورش نمی‌باشد. در زمینه باغداری، فعالیت چندانی مشاهده نمی‌شود و این به دلیل سرمای شدید هوا در فصل بهار و برخی ویژگی‌های طبیعی است. بر طبق آمار وسعت اراضی کشاورزی منطقه ۴۷۵۹۰ هکتار بوده که شامل ۳۹۳۹۳ هکتار اراضی دیم و ۸۱۹۷ هکتار اراضی آبی و ۲۵۷ هکتار باغات است. در سطح منطقه نیر ظرفیت بسیاری برای فعالیت پرواربندی گوساله گوشتی، گاوداری شیری، مراکز جمع آوری شیر و مرغداری موجود است و سرمایه گذاری در این واحدها دارای توجیه فنی اقتصادی است. در قسمت زراعت، شهرستان نیر با تولید محصولاتی همچون سیب زمینی و چغندر قند در رتبه سوم استان جای دارد و با توجه به بارش مناسب و آب و هوای کوهستانی تولید علوفه جهت تأمین نیازمندی‌های دامداری منطقه قابل توجه است. به طور کلی مهم‌ترین محصولات کشاورزی و دامی نیر عبارت از غلات، علوفه دامی، لبنیات، اعم از گوشت گاوی،‌ گوسفندی (سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری شهرستان نیر، ۱۳۹۲).

شیلات
فراوانی بارش و به دنبال آن پرآب بودن رودها و چشمه‌ها،‌آب و هوای کوهستانی، زیربنای مناسبی را برای توسعه پرورش ماهیان سرد آبی فراهم نموده است. وجود چشمه سارهای دایمی بولاخلار، برجلو و قینرجه، صندوقلو، آبشارلای، رودخانه آغلاغان و بالخلو ازجمله این استعدادها و زیربناها است (آمار اقتصادی شهرستان نیر، ۱۳۹۲، فرمانداری نیر).
صنعت و معدن
در بخش صنعت، شهرستان نیر از مناطق محروم استان بوده و این بخش سهم کوچکی از اشتغال و امرار معاش مردم را برعهده‌گرفته است، در حالی که با توجه به دسترسی آسان منطقه به بازار مصرف در شهرستان‌ها و استان‌های مجاور تولیدات صنعتی توجیه اقتصادی دارد. از مهم‌ترین کارخانه های این شهرستان میتوان به شرکت فرآورده های لبنی گلدشت سبلان نیر، واشرسازی و کارخانه آسفالت شهرداری نیر اشاره کرد و صنایع کوچکی همچون تولید ظروف پلاستیک، دستکش دوزی و چند واحد دیگر وجود دارند و از طرح‌های در دست اجرای مهم شهرک تخصصی آب در مسیر روستای اسلام آباد بخش مرکزی و تولید انواع نخ ریسندگی در شهرک کارگاهی نیر مطرح میباشند که با اجرا و راه اندازی آن‌ها اشتغال مناسبی ایجاد خواهد شد. در زمینه معدن، شهرستان استعداد مناسبی دارد و معادنی از قبیل گچ خاکی، خاک رس، مرمریت، سنگ چینی، آهک، سنگ لاشه، خاک صنعتی و شن و ماسه قابل ذکر است. سنگ لاشه ایلانجیق به میزان ۴ میلیون تن، گچ خاکی اینانلو به میزان ۲/۴ میلیون تن، سنگ لاشه قره تپه به میزان ۲ میلیون تن و سنگ چینی قره شیران به میزان ۳۵ هزار تن بخشی از استعداد منطقه است (شرکت آذران نیر سقزچی، ۱۳۹۲، ص ۱۲۱).
بر اساس آمارهای موجود در سالنامه آماری سال ۱۳۸۷ در شهرستان اردبیل، ۴۰.۴ درصد از جمعیت فعال این استان در بخش کشاورزی، ۲۲.۵ درصد از جمعیت فعال در بخش صنعت و ۳۷.۲ درصد از جمعیت فعال در بخش خدمات مشغول فعالیت بودهاند. نکته قابل توجه در رابطه با چگونگی توزیع نیروی فعال جمعیت در بخشهای عمده اقتصادی و تفاوت آن در نقاط روستایی و شهری است. همان طور که از جدول (۳-۴) مشخص است در نقاط شهری بیشتر نیروی شاغل (۶۱.۴) درصد در بخش صنعت و تنها ۵.۹ درصد از نیروی شاغل در بخش کشاورزی مشغول فعالیت هستند اما در نقاط روستایی به گونهای دیگر است و بیشترین نیروی شاغل در بخش کشاورزی (۷۲.۷) درصد و کمترین آن در بخش صنعت (۱۳) درصد مشغول به فعالیت هستند (سالنامه آماری استان اردبیل، ۱۳۸۷).
جدول (‏۳-۲) سهم اشتغال در بخش‌های مختلف اقتصادی به تفکیک نقاط شهری و روستایی در سال ۱۳۸۷‏

 

 

بخش‌های اقتصادی

 

کل استان

 

نقاط شهری

 

نقاط روستائی

 

 

 

مرد و زن

 

مرد

در سوره احزاب اینطور ذکر شده که زنان سروروی خود را بپوشانند این زیبایی زن است و زن باید این زیبایی را در اختیار هرکسی قراردهد. و این زیبایی متعلق به کسانی است که زن آنها را مناسب می‌بیند مانند همسر و برای مردان کوچه و خیابان آنها را می‌پوشاند. این جز تکالیف زن و مرد مسلمان است.

نکته بسیار ظریفی که اینجا مطرح می‌شود این است که آیا می‌توان این الزام اخلاقی دینی را تبدیل به الزام فقهی و یا حقوقی کرد و حتی برای کسانی که اعتقادی به این امر ندارند آن را به عنوان یک قانون قابل مجازات درآورد؟
من در این زمینه تردید دارم و معتقدم پوشش را باید به شکل آزادانه و اختیاری و تنها با پشتوانه ایمان برای زنان مسلمان قراردهیم. اگر می‌خواهیم جامعه دینی داشته باشیم نمی‌توانیم حداکثر ضوابط دینی را به قانون تبدیل کنیم.
در سوره احزاب نکته‌ای وجود دارد که می‌شود از آن استفاده کرد. وقتی خداوند به پیغمبرش می‌فرماید: ای پیامبر به زنان و دخترانت و همه بانوان مومن بگو که سرپوش‌های خود را به خود نزدیک کنند تا آزار نبینند. (آیه ۵۹ سوره احزاب) به زبان دیگر روسری بپوشند.
تحلیل این توصیه مهم است. در واقع می‌گوید این نوع پوشش برای شناساندن زن مسلمان است. در آنا زمان بین زنان پاک و ناپاک تفاوتی از حیث ظاهر نبوده بعضی‌ها با این افراد وارد گفت‌و گو شده و روابط پنهانی برقرار می‌کردند.
آیه شریفه می‌گوید شما خود را ملبس به نشانی کنید که مورد ایذاء قرار نگیرید. البته تفسیر سنتی‌اش این است که بین زنان آزاده و برده تفاوت بوده و مردان وقتی می‌دیدند زنان برده هستند خود را مجاز می‌دیدند که آزارشان دهند. از آیه شریفه توصیه می‌کند که شما روسری‌ سرتان کنید تا بدانند شما زنان آزاده هستید.
البته من این را به قرآن نسبت نمی‌دهم چرا که زنان برده هم با فرهنگ آن روز برخوردار از حقوق انسانی بوده و کسی حق نداشته متعرض شود. منتهی در اینجا می‌خواهد بگوید مانند زنان خیابانی که الان به عنوان یک معضل درجامعه ما مطرح شده به گونه‌ای خود را نیارایید که با زنان ویژه اشتباه گرفته شوید. از این آیه و با چنین روایتی می‌توان بوی حق را استشمام کرد. به بیان دیگر پوشش یک امتیازات و این امتیاز را زن باید آزادانه اختیار کند.
حد پوشش در اسلام سالم سازی جامعه است و من به آن کاملاً معتقدم. یعنی معتقدم ضوابط اسلامی در زمینه پوشش بانوان بسیار مترقی و قابل دفاع است مشروط بر آنکه آن را با عرضیات عصر نزول مخلوط نکنیم. آن عرضیات برای دوران خودش کاملاً قابل احترام بوده ولی امروزه این عرضیات می‌تواند تغییر کند.
نتیجه گیری:
همانطور که دیدیم در تفاسیر گوناگونی که به آنها اشاره شد وهمچنین در میان آراء مراجع تقلید در پوشاندن بدن غیر از صورت و دست‌ها از مچ به پایین با اتفاق نظر وجود دارد. آنچه که در میان آنها متفاوت است موضوع پوشاندن پاها از مچ به پایین و همچنین حد استفاده از زیورآلات است، یعنی بخشی از آنچه که در قرآن به عنوان «زینت ظاهری» برای پوشاندن، استثناء شده است.
در غالب کتب تفسیر و در روایات امامان شیعه به طور صریح عنوان شده که مقصود از زینت ظاهری همان چهره و دست‌ها از مچ به پایین و پاها از مچ به پایین و همینطور جامه و لباس، سورمه، وسمه و انگشتر و خضاب و النگو و گلگونه است. و این‌ها شامل وسایل زینت بانوان در آن عصر می‌باشد.
یعنی قرآن و بعد از آن تفسیر ائمه با علم به مقتضیات زمان و همینطور فطرت و نیاز انسان‌ها به زیبایی در تعیین حد پوشش استفاده زنان را از وسایل زینت (که عنوان شد) منع نکرده‌اند.
اما به نظر می‌رسد مراجع تقلیدی که دستکم آراء آنها در اینجا ذکر شد حدود حجاب را صرفاً چهره و دست‌ها از مچ به پایین تلقی می‌کنند و هرآنچه که زینت عرفی محسوب می‌شود جایز نمی‌شمرند.
همینطور دیدگاه دیگری نیز وجود داشت که حد زینت را تا آنجا مجاز می‌شمرد که بانوان با زنان ویژه و خیابانی اشتباه گرفته نشوند و البته پوششی که در قرآن آورده شده را یک الزام اخلاقی تلقی می‌کند و نه فقهی و حقوقی.
با وجود همه این آراء ما در اینجا آنچه که قرآن و تفاسیر عمده و امامان شیعه بیان کرده‌اند را به عنوان تعریف قراردادی حجاب در نظر می‌گیریم. و البته در مسیر یافتن میزان تفاوت تعریف قراردادی و تعریف تحلیلی واژه «باحجاب» میزان تفاوت تعاریف بیان شده در «قرآن ودیدگاه مفسران و امامان شیعه» بادیدگاه و آراء بیان شده از سوی مراجع تقلید بسیار قابل توجه می کند. و میزان سخت‌گیری آنان سوال برانگیز خواهد بود.
همانطور که عنوان شد در نهایت این تعریف به عنوان تعریف قراردادی در این پایان‌نامه منظور خواهد شد:
«برای زن پوشانیدن چهره و دست‌ها تا مچ‌ واجب نیست حتی آشکار بودن آرایش‌های عادی و معمولی که در این قسمت‌ها وجود دارد نظیر سورمه و خضاب که معمولاً زن از آنها خالی نیست و پاک کردن آنها یک عمل فوق‌العاده به شمار می‌رود نیز مانعی ندارد».
فصل پنجم
روش تحقیق
روش تحقیق:
بخشی از روشی که برای انجام این تحقیق در نظر گرفته شده است «روش پیمایشی» است. و از نظر زمانی، مقطعی بوده و در سال ۱۳۸۵ (بهار و تابستان) انجام گرفته است.
واحد تحلیل در این روش «فرد» است و به طور کلی هنگامی که هدف تحقیق سنجش عقاید، نگرش‌ها و دیدگاه‌های افراد باشد از این شیوه استفاده خواهیم کرد.
تکنیک مسلط در این روش «پرسشنامه» است. که عبارت است از «مجموعه‌ای از پرسش‌های هدفدار که با بهره‌گیری از مقیاس‌های گوناگون نظر و دیدگاه و بینش فرد پاسخگو را مورد سنجش قرار می‌دهد.»
جامعه آماری:
جامعه آماری در این تحقیق شامل دانشجویان دختر دانشکده ادبیات دانشگاه فردوسی بوده است که تعداد آنها ۲۱۱۰ نفر می‌باشد.
حجم نمونه:

روش نمونه‌گیری:
روش نمونه‌گیری در این تحقیق روش نمونه‌گیری «خوشه‌ای متناسب» بوده است. بنابراین تعداد افراد حاضر در حجم نمونه با توجه به نسبت جمعیتی دانشجویان درهر یک از رشته‌های گوناگون دانشکده ادبیات انتخاب شده است.
روش جمع‌ آوری اطلاعات:
با بهره گرفتن از پرسشنامه و با گنجاندن ۲۷ متغیر و با بهره گرفتن از طیف لیکرت داده‌ها جمع‌ آوری شدند.
شاخص سازی:

 

مفهوم	شاخص	معرف	شماره‌پرسشنامه
تعریف تحلیلی واژه باحجاب به صورت نظری	میزان نزدیکی تعریف افراد به تعریف اسمی	تعریف ۱ تعریف ۲ تعریف ۳ تعریف ۴ تعریف ۵ تعریف ۶	V12.1 V12.2 V12.3 V12.4 V12.5

بنابر اصلی کلی، همه افراد در برابر قانون مساوی بوده و از سوی دیگر حاکمیت هر دولت شامل تمام ساکنین سرزمین آن می‌گردد. در نتیجه، قوانین کشور نسبت به همه افراد و اشیاء قابلیت اجرا خواهد داشت. از آن جمله حق اعمال صلاحیت قضایی است که یکی از مظاهر روشن حاکمیت در یک کشور است. حاکمیت دولت‌ها نیز بر صلاحیت سرزمینی صحه گذاشته و جامعه بین‌المللی برای کشورها این صلاحیت را به رسمیت می‌شناسد و تقریباً کلیه کشورها این صلاحیت را اعمال می‌نمایند. اما روابط بین‌المللی کشورها ایجاب می کند که این حق حاکمیتی در مواردی خاص مورد اغماض قرار گیرد. در نتیجه کشورها نسبت به برخی مقامات سایر دول حق مصونیت از رسیدگی نزد محاکمشان در نظر می‌گیرند.

در تاریخ ملت‌ها موارد زیادی از سوابق تاریخی مربوط به اشخاص برخوردار از مصونیت مشاهده می‌شود. از جمله سفرا و نمایندگانی که قواعد مربوط به مصونیت، بدون داشتن شکل تدوین یافته و در قالب عرف و عادت بین‌المللی، نسبت به آنان اعمال می‌گشت. هدف از تعطیل قانون داخلی به نفع یک قاعده حقوق بین‌الملل، منتفع ساختن یک دولت یا فرد خاص نیست، بلکه ضرورت‌های روابط بین‌المللی، از جمله احترام به حاکمیت برابر سایر کشورها و نیز محیا ساختن شرایط برای ایفای صحیح وظایف نمایندگان سایر کشورها می‌باشد.
در نتیجه، اعطای مصونیت به برخی مقامات و نمایندگان سایر کشورها در قبال صلاحیت محاکم کیفری (مصونیت کیفری بین‌المللی)، عملی است که ریشه در تاریخ دارد. اما آنچه در این فصل مورد مطالعه و بررسی قرار خواهد گرفت، مبانی اعطای چنین مصونیتی به مقامات سایر کشورها و همچنین بررسی تاریخی این مبانی مصونیت خواهد بود.
مبحث اول: مصونیت و اصل تساوی حاکمیت‌ها در حقوق بین‌الملل
تساوی حاکمیت‌ها یکی از اصول مهم شناخته شده در حقوق بین‌الملل می‌باشد که روابط بین‌المللی کشورها تا حد زیادی بر مبنای این اصل پایه ریزی شده است. بر این اساس، حاکمیت یک کشور در عرصه بین‌المللی برابر و همسان با حاکمیت سایر کشورها می‌باشد. در فقدان چنین نگرشی، تنظیم روابط میان کشورها در عرصه بین‌المللی امری دشوار به نظر می‌رسد. در نتیجه، همانگونه که همه افراد یک کشور نزد قانون برابرند، کشورها نیز دارای حقوق و تعهدات یکسان نزد حقوق بین‌الملل می‌باشند.
تساوی حاکمیت‌ها یکی از مبانی عمده اعطای مصونیت کیفری در حقوق بین‌الملل می‌باشد. از دیرباز احترام به حاکمیت سایر ملت‌ها، سبب اعطای مصونیت به مقامات بلندپایه و فرستادگان سایر کشورها به عنوان نماد حاکمیت آن کشورها بوده است. در واقع هرچند یک دولت حق اعمال صلاحیت قضایی بر همه افراد در قلمرو خویش را داراست، اما ضرورت احترام به حاکمیت سایر کشورها موجب شده تا برخی از مقامات سایر کشورها از این اعمال صلاحیت مستثنی گردند.
در جهت تبیین رابطه میان اصل تساوی حاکمیت‌ها و مصونیت کیفری بین‌المللی، ابتدا تاریخچه این اصل مورد تأمل قرار می‌گیرد و در ادامه رابطه میان اصل تساوی حاکمیت‌ها و مسئله مصونیت تبیین شده و در نهایت پذیرش مصونیت کیفری بر مبنای اصل تساوی حاکمیت‌ها در منابع حقوق بین‌الملل بررسی خواهد شد.
گفتار اول: تاریخچه اصل تساوی حاکمیت‌ها
مفهوم حاکمیت در ابتدا دارای ماهیت سیاسی بوده که با گذشت زمان وجهه حقوقی به خود گرفته است. تعبیر حقوقی حاکمیت در طول تاریخ با نظرات دانشمندان تغییر و دگرگونی یافت که این نظریه‌ها مبتنی بر شرایط و اوضاع و احوال حاکم بر آن ایام و گرایشات ابراز کنندگان آن است.
حاکمیت در حقوق بین‌الملل معاصر بیانگر وضعیت حقوقی یک دولت در صحنه بین‌المللی است که صلاحیت آن دولت در قلمرواش نمی‌تواند از سوی دیگر دولت‌ها مورد سوال یا مداخله قرار گیرد. این حاکمیت با موازین حقوق بین‌الملل محدود می‌شود.
از ابتدای پیدایش مفهوم حاکمیت دو جنبه مطلق یا نسبی بودن حاکمیت مورد توجه حقوقدانان قرار داشته است. در تعریف فوق که دایره‌المعارف حقوق بین‌الملل ارائه داده است دو جنبه اساسی حاکمیت قابل مشاهده است. هرگاه جامعه بین‌المللی از نظم و ثبات و قدرت برخوردار بوده است مفهوم حاکمیت نسبی ظهور یافته است و هنگامی که این جامعه فاقد نظم و قدرت بوده مفهوم حاکمیت مطلق مطرح شده است. البته تنها زمانی می‌توان از مطلق یا محدود بودن حاکمیت سخن به میان آورد که بحث بر روی محدوده حاکمیت باشد زیرا خود حاکمیت اساساً مفهومی غیر قابل تفکیک است. اهمیت این بحث از آنجا ناشی می‌شود که » قواعد حقوق بین‌الملل با محدود شدن حاکمیت دولت‌ها به وجود می‌آید. ^[۴]«
الف) شکل‌گیری مفهوم نوین حاکمیت
اصل حاکمیت را اولین بار ژان بدن^[۵] در قرن شانزدهم در کتاب معروف خود جمهوری مطرح ساخت. به نظر او حاکمیت قدرتی عالی و برتر است که دائمی و مطلق بوده و هیچ مقامی نمی‌تواند آن را محدود سازد. اما مفهوم حاکمیت به معنای امروزی زمانی وارد ادبیات حقوقی و سیاسی شد که مفهوم نوین دولت در اروپا شکل گرفت.
همزمان با رنسانس در اروپا، دورانی در عرصه روابط بین‌المللی آغاز شد که به دوره “‌ وستفالیا “^[۶] مشهور است. » شاخص عمده دوران وستفالیا پیدایش، رشد و تکوین دولت‌های ملی است که انحصار بازیگری روابط بین‌الملل را به خود اختصاص داده‌اند. ^[۷]«در واقع این دوران منشأ پیدایش مفهوم حاکمیت ملی بود. نامگذاری این دوران به نام وستفالیا ناشی از معاهداتی بود که اولین بار مفهوم حاکمیت را در سطح ملی مطرح ساخت. دو معاهده صلح که در منطقه وستفالی آلمان به امضاء رسید نقطه پایانی بود بر جنگ‌های سی‌ساله مذهبی در اروپا که بر اساس آن دو اصل آزادی مذهب و استقلال سیاسی شاهزاده نشین‌های آلمان تثبیت شد.
ب)مفهوم تساوی حاکمیت‌ها
هنگامی که از حاکمیت دولت صحبت می‌شود باید از دو منظر به این مفهوم توجه نمود. اگر از حاکمیت در مفهوم داخلی آن بحث شود دولت دارای حقی است مطلق بر قلمرو خویش که این نوع از حاکمیت از حقوق اساسی دولت محسوب می‌شود. اما هنگامی که دولت وارد عرصه روابط بین‌المللی می‌شود ناگزیر، به اطاعت از نظمی گردن می‌نهد که حاکمیت او را با محدودیت مواجه می‌کند. این محدودیت ناشی از کنش دولت در عرصه بین‌المللی است که به واسطه حقوق بین‌الملل نظم و نزج گرفته است. این محدودیت حاکمیت در عرصه بین‌المللی، تحت عنوان تساوی دولت‌ها یا تساوی حاکمیت‌ها مطرح می‌شود. بر این اساس دولت‌ها در عرصه روابط بین‌المللی خویش دارای حقوق و تعهدات یکسانی هستند، فارغ از اینکه در عمل یک دولت از چه میزان وسعت سرزمین، جمعیت، قدرت نظامی و … برخوردار باشد.
ریویر^[۸] می‌گوید: » دولت‌ها هم مانند افراد نابرابرند. عدم تساوی آن‌ها از جهت بهره‌مندی از اقتدارات، ثروت، وسعت و جمعیت در درجات مختلف نمایان می‌شود. ولی همانطور که انسان‌ها با وجود عدم تساوی طبیعی و مالی و اجتماعی، دارای تساوی حقوقی هستند، دولت‌ها نیز با وجود عدم برابری با یکدیگر، در مقابل قانون و حقوق بین‌الملل برابر شناخته می‌شوند و شخصیت هر دولت، صرف نظر از کیفیت تشکیل و عوامل آن، برای احراز برابری با سایر دولت‌ها در جامعه جهانی و در برابر مقررات و قوانین بین‌المللی کافی می‌باشد. ^[۹]«
» ماده پنجم ” اعلامیه کمیسیون حقوق بین‌الملل راجع به حقوق و تکالیف اساسی دولت‌ها “^[۱۰] (۶ دسامبر ۱۹۴۹) تصریح می‌کند که هر دولت، حق برابر حقوقی با دولت‌های دیگر دارد. ^[۱۱]«
بنابراین تساوی حاکمیت دولت‌ها مفهومی است که به واسطه ایجاد رابطه میان دولت‌های مستقل و دارای حاکمیت در عرصه بین‌المللی شکل گرفته و علاوه بر اینکه مانع از اعمال صلاحیت دولت‌ها نسبت به یکدیگر می‌شود، باعث ایجاد فرصت‌های حقوقی برابر برای همه کشور‌ها در عرصه بین‌المللی نیز می‌گردد.
پطروس غالی^[۱۲] دبیر‌کل سابق سازمان ملل متحد اظهار داشته:
» دوران حاکمیت مطلق و انحصاری دولت‌ها به‌سر آمده است. این نظریه هیچگاه با واقعیات منطبق نبوده‌ است. حالا وظیفه رهبران دولت‌هاست که این را دریابند و توازنی بین اداره خوب جامعه و نیازمندی‌های دنیای وابسته امروز ایجاد کنند. ^[۱۳]«
ج) شناسایی اصل تساوی حاکمیت‌ها در تحول حقوق بین‌الملل
معاهدات صلح وستفالی استقلال سیاسی بسیاری از شاهزادگان آلمانی را رقم زد. در نتیجه این تحول، جامعه‌ای بین‌المللی به صورت اجتماعی متشکل از شاهزادگان آلمانی شکل گرفت. از این زمان دولت‌های دارای حاکمیت ملی در جهت گسترش روابط خود در سطح بین‌المللی خود را مقید به رعایت اصلی به نام ” اصل تعادل قدرت “^[۱۴] می‌دیدند. رعایت اصل تعادل قدرت تنظیم کننده روابط بین‌المللی کشور‌های دارای حاکمیت بود. » در طول قرن ۱۷ اصل تعادل قدرت سرفصل تمام معاهده‌هایی قرار گرفت که بین کشور‌های اروپایی بسته می‌شد. ^[۱۵]«
اصل تساوی حاکمیت‌ها ابتدا در قالب اصل تعادل قدرت مطرح شد اما با گذشت زمان هرچند در نظریه، دولت‌ها به این اصل معتقد بودند اما در عمل کشور‌های قدرتمند از اصل تعادل قدرت و برابری دولت‌ها که اتحادشان بر مبنای آن شکل گرفته بود سرپیچی کرده و تصمیمات خود را بر کشور‌های ضعیف‌تر تحمیل می‌کردند. در قرن ۱۹ میلادی “اتفاق اروپایی “^[۱۶]، که میان سران روسیه، بریتانیا، پروس و اتریش انعقاد یافت بر اولویت اقتدار کشور‌های بزرگ مبتنی بود.
با گذشت زمان و احساس نیاز به جامعه‌ای سیاسی در عرصه جهانی که بتواند به حل مشکلات بین‌المللی کمک کند و بر اصل تساوی حاکمیت‌ها استوار باشد تلاش‌هایی صورت گرفت که نهایتا منجر به تشکیل کنفرانس صلح لاهه شد. هرچند قرار بود این کنفرانس‌ها با هدف دستیابی به راه حل‌هایی جهت حل مشکلات بین‌المللی به طور متناوب تشکیل شود، اما این کنفرانس‌ها تنها در دو نوبت در سال‌های ۱۸۹۹ و ۱۹۰۷ تشکیل گردید و کنفرانس سوم که می‌بایست در سال ۱۹۱۴ تشکیل می‌شد با آغاز جنگ اول جهانی تشکیل نشد.
جنگ جهانی اول و نتایج مخرب و زیانبار آن علاوه بر روشن ساختن ناکارآمدی سیستم‌های پیشین، ضرورت تشکیل نهادی فراگیر مبتنی بر اصل تساوی حاکمیت‌ها را نمایان ساخت. پس از پایان جنگ جهانی اول و در سال ۱۹۱۹ جامعه ملل تشکیل شد. این جامعه به نوعی اولین نهاد فراگیر بین‌المللی بود چرا که پیش از آن هیچ‌گونه نهاد دائمی بین‌المللی وجود نداشت. » جامعه ملل، اصل تساوی حقوقی دولت‌ها را بنیان گذاشت«^[۱۷] و بر اساس اصل تساوی حاکمیت‌ها تشکیل شد. تا پیش از تشکیل این جامعه برداشت کشور‌ها از حاکمیت به مفهوم مطلق آن نزدیک بود اما با تشکیل این جامعه دولت‌ها تعهداتی را متقبل شدند و به این ترتیب گام‌هایی در جهت قبول حاکمیت نسبی برداشته شد.
جامعه ملل که در پی جنگ جهانی اول و برای جلوگیری از تکرار چنین واقعه‌ای شکل گرفته بود با آغاز جنگ جهانی دوم مفهوم خود را از دست داد. کشورهای متفق که در جنگ جهانی دوم خود را ملل متحد می‌نامیدند در سال ۱۹۴۳، در اعلامیه مسکو لزوم تأسیس یک سازمان بین‌المللی عمومی بر مبنای اصل برابری کلیه کشور‌های صلح دوست جهان، اعم از کوچک و بزرگ، به منظور حفظ صلح و امنیت بین‌المللی را مورد شناسایی قرار دادند و نهایتاً در سال ۱۹۴۵ سازمان ملل متحد تشکیل شد.
با وجود اینکه منشور ملل متحد حاکمیت دولت‌ها را از جنبه‌های مختلف محدود می‌کند اما تعهدات کشور‌ها نسبت به این منشور به هیچ عنوان خدشه‌ای به حاکمیت و اصل برابری حاکمیت دولت‌ها وارد نمی‌سازد. بند ۷ ماده ۲ منشور ملل متحد اعلام می‌کند: هیچ یک از مقررات مندرج در این منشور، ملل متحد را مجاز نمی‌دارد در اموری که اساساً در قلمرو صلاحیت داخلی قرار گرفته است، دخالت کند و اعضا را نیز ملزم نمی‌کند که چنین مسائلی را برای حل و فصل تابع مقررات این منشور قرار دهند.
امروزه اصل تساوی حاکمیت‌ها به عنوان یکی از اصول اساسی حقوق بین‌الملل شناخته می‌شود و همه کشورها ملزم به رعایت این اصل بنیادین حقوق بین‌الملل در روابط میان خود می‌باشند. مقدمه ” معاهده وین درباره حقوق معاهدات “^[۱۸] (۱۹۶۹) اعلام می‌کند: دولت‌های طرف این معاهده، با در نظر داشتن اصول حقوق بین‌الملل، مصرح در منشور ملل متحد، از جمله اصل حقوق برابر و خودمختاری ملت‌ها، اصل تساوی حاکمیت‌ها و استقلال دولت‌ها و اصل عدم دخالت در امور داخلی دولت‌ها و … توافق می‌نمایند.
گفتار دوم: ارتباط تساوی حاکمیت‌ها با مسئله مصونیت مقامات دولت‌ها
همزمان با رنسانس در اروپا، انعقاد قرارداد صلح وستفالی در پایان جنگ‌های سی‌ساله مذهبی و پیدایش مفهوم حاکمیت به معنای امروزی آن، اصل برابری دولت‌ها یا تساوی حاکمیت‌ها به عنوان بحث بنیادی و اثبات شده در روابط بین‌المللی دولت‌ها و حقوق حاکم بر این روابط مورد پذیرش قرار گرفت. درنتیجه دولت‌ها هیچ قدرتی را مافوق خود ندانسته و خود را در نظریه مستقل و برابر با سایر دولت‌ها می‌انگاشتند. بنابر این هیچ دولتی حاضر نبود تا شاهد اعمال صلاحیت دولتی دیگر در سرزمین خود باشد.
مفهوم جدید حاکمیت، کلیه کشورهای دارای حاکمیت را در یک سیستم افقی قرار می‌داد که فاقد هرگونه سلسله مراتب بود. لذا اعمال صلاحیت یک دولت بر دولتی دیگر با نظریه برابری حاکمیت دولت‌ها ناسازگار بود. » این استدلال مبتنی بر نزاکت بین‌المللی که هیچ ملتی نباید تحت صلاحیت ملت دیگر باشد بر پایه حاکمیت ملی استوار است. ^[۱۹]«
» برنارد شاو^[۲۰] از حقوقدانان کمیسیون حقوق بین‌الملل معتقد است که صلاحیت، به قدرت یک دولت جهت تاثیرگذاری بر مردم، اموال و اوضاع و احوال مربوط می‌شود و منعکس کننده اصول اساسی حاکمیت دولت، برابری دولت‌ها و عدم مداخله در امور داخلی است. ^[۲۱]«
هرچند شکل‌گیری اصل تساوی حاکمیت‌ها به دوران رنسانس در اروپا باز می‌گردد اما » با تصویب منشور ملل متحد در سال ۱۹۴۵ امروزه به یقین می‌توان گفت که اصل استقلال و حاکمیت برابر دولت‌ها مورد شناسایی و حمایت حقوق بین‌الملل قرار گرفته است. ^[۲۲]«
پس از ظهور مفهوم حاکمیت ‌ملی و گسترش روابط میان دولت‌های دارای حاکمیت نظریات مختلفی نسبت به مبنای مصونیت شکل گرفت که برخی از این نظریات رابطه نزدیکی با اصل تساوی حاکمیت‌ها دارند به‌طوری که می‌توان گفت مصونیت بین‌المللی تا حد زیادی بر مبنای اصل تساوی حاکمیت‌ها بنیان شده است.
اصولا چون‌ دولت‌ها مستقل‌ و مساوی‌ هستند، یک‌ دولت‌ نمی‌تواند اختیار خود را بر دولت‌ دیگر اعمال‌ کند، این‌ قاعده‌ تقریباً مورد پذیرش‌ اغلب‌ دولت‌های‌ موجود است‌ و مبنای‌ این قاعده،‌ رویه‌ لاتینی‌ ” هیچ‌ شخصی‌ قادر به‌ اعمال‌ حاکمیت‌ و سلطه‌ برشخص برابر نیست “‌ می‌باشد.
در دعوی جمهوری دمکراتیک کنگو علیه بلژیک نزد دیوان بین‌المللی دادگستری، کنگو معتقد بود که بلژیک اصلی که به موجب آن یک دولت نمی‌تواند قدرت خود را در قلمرو دولت دیگر اعمال کند و نیز اصل تساوی حاکمیت‌ میان دول عضو ملل متحد را نقض کرده است.
بنابراین بر اساس اصل تساوی حاکمیت‌ها دادگاه‌های داخلی قادر به اعمال صلاحیت بر دولت‌های خارجی نمی‌باشند. عدم اعمال چنین صلاحیتی بی‌شک از آثار استقلال و برابری دولت‌ها می‌باشد. این مسئله امروزه از قواعد حقوق بین‌الملل به شمار می‌رود و روابط میان دولت‌ها بر اساس اصل تساوی حاکمیت‌ها ایجاب می‌کند که دادگاه‌های داخلی کشورها از اعمال صلاحیت بر دولت‌های خارجی جز در موارد رضایت آنها خودداری کنند.
» در نتیجه استقلال مطلق هر دولت صاحب حاکمیت و همچنین نزاکت بین‌المللی که هر دولتی را وادار می‌کند به استقلال و شرافت دولت دیگر احترام بگذارد، تمامی دولت‌ها باید از اعمال صلاحیت سرزمینی خود توسط دادگاه‌هایشان نسبت به فرد حاکم یا سفیر هر دولتی یا نسبت به اموال عمومی هر دولتی که برای استفاده عمومی اختصاص یافته خودداری ورزد. هرچند این حاکم یا سفیر یا اموال در سرزمین آن دولت واقع باشد و در نتیجه مشمول صلاحیتش قرار گیرد. ^[۲۳]«
نظریه نمایندگی یکی از نظریه‌هایی است که نویسندگان و علمای حقوق آن را مبنای مصونیت قرار داده‌اند. این نظریه رابطه نزدیک و تنگاتنگی با اصل تساوی حاکمیت‌ها دارد. بر اساس این نظریه که مبتنی بر یک سنت قدیمی است از آنجا که شخص سفیر، نماینده پادشاه و رئیس کشور است و با توجه به اینکه بر اساس اصل تساوی حاکمیت‌ها، همه دولت‌ها در موقعیتی یکسان و هم‌سطح و از سوی دیگر مستقل قرار دارند، لذا رئیس یک کشور هیچ‌گاه تابع قوانین کشور دیگر نیست و تبعاً نماینده او که تحت عنوان سفیر فعالیت می‌کند، نباید تابع قوانین دیگر کشورها باشد.
بنابراین نتیجه اصل تساوی حاکمیت‌ها، برخورداری مقامات دولت‌ها از مصونیت نزد محاکم سایر دولت‌ها می‌باشد زیرا عدم رعایت این قاعده‌ و اعمال صلاحیت محاکم داخلی کشورها بر مقامات سایر دولت‌ها موجب نقض اصل حاکمیت دولت و اختلال در روابط بین‌المللی می‌گردد.
گفتار سوم: منابع حقوق بین‌الملل و پذیرش مصونیت کیفری بر مبنای تساوی حاکمیت‌ها
تشکیل قواعد حقوقی نیازمند بکارگیری ابزاری است که منابع آن قواعد حقوقی به شمار می‌روند. اساسنامه دیوان بین‌المللی دادگستری منابع حقوق بین‌الملل را احصا نموده است و از این منابع در جهت حل اختلافات ارجاع شده به این دیوان استفاده می کند.
بند اول ماده ۳۸ اساسنامه دیوان بین‌المللی دادگستری مقرر داشته است:
دیوان که وظیفه آن حل و فصل اختلافات ارجاع شده بر طبق حقوق بین‌الملل می‌باشد موازین زیر را به کار خواهد برد:
الف: معاهده‌های عام یا خاص بین‌المللی که به موجب آن قواعدی معین گردیده و طرفین اختلاف، آن قواعد را به طور صریح قبول نموده‌اند.
ب: رسوم بین‌المللی که حاکی از رویه عمومی دول بوده و به صورت قاعده حقوقی پذیرفته شده است.
ج: اصول کلی حقوقی که از طرف کشورهای متمدن جهان به رسمیت شناخته شده است.
د: با رعایت مفاد ماده ۵۹، رویه قضایی و عقاید برجسته‌ترین مولفین حقوق بین‌الملل کشورهای مختلف، به منزله وسایل فرعی برای تعریف قواعد حقوقی.

اینکه شما بر خلاف بسیاری از مصاحبه شونده‌ها تاکید می‌کنید که بحث شعاری نباشد می‌توان به سه دلیل اشاره کرد: ۱)بحث به درستی یا به شکل کامل برای شما توضیح داده نشده است.

۲)انقدر در این موضوعات شعار داده شده است که تذکر می‌دهید که در این مورد کاملا حق دارید.
۳)ورود بحث اسلامی را به این علوم شعار می‌دانید.

 

 

 

 

 

 

 

درست است غربی ها تعریف‌شان از انسان متفاوت است. ولی شاید همان فرمول‌های بازاریابی آنها به ما کمک کند و قسمتی از پازل ما را خصوصا در بحث فطرت بمعنای عام جبران کند.

 

نگاه اسلامی به بازاریابی و مشتری مداری به هیچ وجه به معنای دور انداختن علوم بازاریابی نیست و تا جایی که بتوان باید از آنها بهره برد. نگاه این پژوهش بیشتر بر این استوار است که بازاریابی علمی ناقص است چرا که نگاه آن به انسان نگاه کاملی نبوده و از طرفی سود همه چیز سازمان نیست.

 

 

 

 

 

 

 

از جمله پیچیدگی‌های بازاریابی می‌توان به این مثال اشاره کرد فتوای یکی از علما این بود که اگر با علم به اینکه در غرب با انگور شراب درست می‌کنند، به آنها انگور بفروشیم مشکلی ندارد.

 

فتوای این علما محترم است، لیکن در اینجا در جایگاه نقد و بررسی فتاوای علما نیستیم.
از آنجایی که حسن و قبح ذاتی را پذیرفته‌ایم (در صورت پذیرش) و یا در این مثال از انجایی که مشروبات الکلی برای بدن ضرر دارد و در قرآن کریم سوره بقره آیه۲۱۹ آمده است:
(یَسْأَلُونَکَ عَنِ الْخَمْرِ وَالْمَیْسِرِ قُلْ فِیهِمَا إِثْمٌ کَبِیرٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَإِثْمُهُمَآ أَکْبَرُ مِن نَّفْعِهِمَا)
که خداوند متعال ضرر مشروبات الکلی را بیش از سود آن می‌داند. و بر اساس این نگاه بازاریاب مسلمان کالایی که برای مشتری نهایی ضرر دارد را ارائه نخواهد کرد.

 

 

 

۵

 

صاحب نظر در حوزه معارف اسلامی مدرس حوزه و دانشگاه
و مولف مقاله تبلیغات بازاریابی
صاحب نظر در حوزه مدیریت و مدرس مدیریت و معارف اسلامی

 

در مورد سطر آخر چکیده که نوشته‌اید «در واقع بازاریابی باید در خدمت تعالی انسان باشد» باید گفت: بازاریابی باید صرف معرفی و راهنمایی مشتری باشد به کالای مفید و خیرخواهی ازآن حاصل گردد. باید معرفی همراه با خیرخواهی (نصیحت ) سازگار باشد .

 

هنگامی که این راهنمایی درست صورت پذیرد نتیجه آن مطمئنا رشد انسان خواهد بود. چرا که این راهنمایی یک هدایت همه جانبه است. مشتری با هزینه کردن در مسیرهای صحیح، از مسیرهای ناصحیح باز خواهد ماند.

 

 

 

اسلام به انسان صرف جسم مادی نمی‌نگرد. جسم مرکب روح است. که در غرب دنیا را اصل می‌دانند. ویژگی‌های بازاریابی جهان غرب و حتی در کشور خودمان: ۱)بازاریابی رو بسوی فروش بیشتر است . ۲)یا بسوی تدلیس (فریب کاری) در تبلیغ است. ۳) خیر خواهی برای جامعه ندارند و فقط فکر خودشان هستند. نمونه‌اش تبلیغ نوشابه، پفک و…. ۴)استفاده از شهوت جنسی در عالم غرب برای جذب مشتری در عالم اسلامی شهوت خاموش است.

 

نظرات ایشان اضافه خواهد شد.

 

 

 

شما باید مبنا را عوض کنید.

 

این تغییر مبنا همانطور که ملاحظه شده است در فصل دوم بر اساس ادبیات موضوع قابل مشاهده است.

 

 

 

در حدی که منکوب خودخواهی‌ها و دنیا طلبی‌ها قرار نگرفته باشد و الا فطرت هموزن دین است. فطرت عامل ارزشمندی است که رفتار با مشتریان را براساس حق و درستی بنا می‌کند.

 

این فطرتی که فرموده‌اید همان فطرت به معنای عام است که تمامی نیازها را شامل می‌شود و در این پژوهش بحث بر فطرت به معنای خاص آن می‌باشد.

 

 

 

باید آن چیزهایی که فطرت می‌طلبد انسان به او بدهد. مثلا همجنس گرایی نیاز فطرت و خلقت انسان نیست.

 

 

 

 

 

نیازهای واقعی انسان همعرض بلکه برابر نیازهای فطری است. مثل تنفس اکسیژن. که البته اگر روی فطرت انسان را زنگار بگیرد نیازهای کاذب مثل همجنس گرایی بوجود می‌آید.

 

نیازهای فطری هم‌عرض بقیه نیازهاست. یعنی نیاز فطری، غریزی در یک سطح هستند ولی با درجات اهمیت متفاوت.

 

 

 

۶
‌‌

 

دو نوع نگاه می توان به بازاریابی داشت:
یک نگاه باید و نباید اخلاقی
یک نگاه مبنایی و تولید سیستم جدید

 

نگاه این پژوهش همانطور که مشخص است تغییر در ایدئولوژی است. هر چند ایدئولوژی باید و نباید است ولی از منظری دیگر تغییر عینکی است که روی چشم بازاریاب وجود دارد. با این تغییر نیازهایی را می‌بیند که در گذشته نمی‌دیده است و تقاضاهایی را کشف می‌کند که در گذشته کشف نکرده است. هر چند نیازها و تقاضاهایی را نیز در گذشته دیده است و شناسایی کرده که دیگر به آنها اهمیت نمی‌دهد.

 

 

 

بازاریاب می‌خواهد بفروشد و هدفش سودآوری است. بحث شما چه جایگاهی دارد؟ به نظر خیلی آسمانی است.

آیا برخوردار بودن از سلامت روانی در جامعه مزایای دارد؟
آیا برخوردار نبودن از این مقوله مشکلاتی را برای ما در جامعه ایجاد می کند؟ و مهمتر از همه اینکه برخوردار بودن یا نبودن زنان از سلامت روانی چه مسائل و مشکلاتی را به دنبال دارد؟ و این مقوله در زنان شاغل و غیر شاغل به چه صورتی است ؟ و در عین حال رابطه بین سلامت روانی و شغل چیست؟ و چه رابطه ای و مین این در مسئله وجود دارد؟

متغیر های پژوهشی :
متغیر هایی که در این پژوهش استفاده شده است دو متغیر مستقل و وابسته می باشد
۱ ) متغیر مستقل : شغل
۲ ) متغیر وابسته : بهداشت روانی می باشد.
شغل : عملی که فرد ساعاتی از زندگی خود را برای تامین مخارج زندگی خود به آن مشغول است که نا گفته نماند شغل صرفاً برای کسب درآمد نیست بلکه فرد به خاطر علاقه ای که برای انجام دادن آن دارد نیز آن را انجام می دهد .
بهداشت روانی : حالتی از خلق است که باعث احساس کفایت ، امید، نشاط و انرژی کافی و رضایت، یا مثبت اندیش در شخص می باشد.
تعاریف مفهومی و عملیاتی :
تعریف نظری سلامت روانی : در مورد سلامت روانی تعاریف نظری فراوانی وجود دارد و یک توافق جمعی و مشترک بین اندیشمندان رشته های مختلف وجود ندارد. مثلاً پزشکان و افرادی که با دیدگاه پزشکی به این مسئله می نگرند سلامت روان را منوط به داشتن علائم روانی که بیانگر اختلال و کارکردهای توانی است، نباشد و به هنگام مواجهه با مشکلات اجتماعی ، بتواند تعادلی در رفتارش برقرار نماید. کارشناسان سازمان بهداشت جهانی ، سلامت فکر و روان را چنین تعریف کرده اند :
تعریف عملی سلامت روان : منظور از سلامت روان نمره ایست که فرد از پاسخ دهی به آزمون SCL 90 دریافت می کند.
و تعریف دیگری که دکتر سعید شاملور در کتاب درسی گفته است عبارت است از : بهداشت روانی عبارت است از مجموعه عواملی که در پیشگیری از ایجاد و یا پیشرفت روند و خامت اختلالات شناختی، احساسی و رفتاری در انسان نقش موثر دارند و اصولی را هم در این زمینه نوشته است که عبارت است از :
۱ ) اقدام فرد به شخصیت خود و دیگران.
۲ ) شناختن محدودیتها در خود و افراد دیگر.
۳ ) دانستن این حقیقت که رفتار انسان معلول عواملی است.
۴ ) آشنایی به اینکه رفتار هر فرد تابع تمامیت وجود اوست.
۵ ) شناسایی نیازها و محرکهایی که سبب ایجاد رفتار و اعمال انسان می شود.
فرضیه های پژوهش :
۱ ) زنان شاغل نسبت به زنان خانه دار از سلامت روانی بهتری برخوردارند.
۲ ) شغل هیچ تاثیری در سلامت روانی زنان ندارد.
فصل دوّم
پیش درآمد پیشینه پژوهش
نظریه های سلامت روانی
پیش درآمد : در این فصل ابتدا پیشینه و ادبیات تحقیق انجام شده توسط مرتبط با پژوهش ها فر توضیح داده می شود و در ادامه تعاریف و دیدگاه های مختلف نظریه پردازان ارائه می شود و در آخر به تحقیقات انجام شده در این زمینه پرداخته می شود.
پیشینه و ادبیات تحقیق : تاریخچه سلامت روانی با توجه به وجود بیماریهای روانی از زمانی که بشر وجود داشته و مخصوصاً زندگی اجتماعی را شروع کرده همراه بوده است. شروع و آغاز هر نهفتی بخصوص نهفتهای اساسی و عملی به علّت نداشتن منابع گوناگونو چند جانبه مسئله، مشکل است.
در حقیقت روان پزشکی را می توان قدیمی ترین و تازه ترین علم به شمار آورد. از اسناد و مدارک موجود چنین استنباط می شود که تا اواخر قرن ۱۸ و همزمان با انقلاب کبیر فرانسه از تاریخچه سلامت روانی اطلاعات کافی در دست نیست و به علت جهل و بیسوادی از بروز بیماریهای روانی، اختلالات رفتاری و بیماریهای روانی را به دخالت ارواح جنّی و شیاطین و قدرتهای ماورای انسانی و نفوذ عوامل طبیعی مانند خورشید ، ماه، رعد و برق در بدن می دانند که باید این بیماری با نیروی ماورا لطبیعه و وساطت افراد مقدس در نزد خدا بهبود یابند، و این شفاعت موقعی اتفاق می افتد که بیمار در خواب باشد.اولین بار بقرط فیلسوف شهرر یونانی بود که ظرفات را درباره بیماریهای روانی را کنار گذاشت و اختلافات رفتاری را به طرف پزشکی کشاند.
در اوایل قرن سیزدهم ارتباط جسم و روان و یکپارچگی واکنش آنها مورد بحث قرار گرفت. اطلاعات گریخته ای وجود دارد که تا قرن چهاردهم مکان هایی برای مواظبت و نگهداری بیماران روانی وجود داشته است.
در قرن ۱۷ ارتباط جسم و روان و محل این ارتباط در سلسله اعصاب مورد بحث قرار گرفت و در همین قرن در سال ۱۶۰۲ اولین کتاب پزشکی درباره بیماریهای روانی برنامه یراکین توسط یک سوئیسی نوشته شد در اواخر قرن ۱۸ و اوایل قرن ۱۹ نام ۳ نفر در سر لوحه پیشتازان و راهدان درمان اخلاقی و انسانی که عبارت اند از :
۱ ) فیلیپ پنیل از فرانسه ۲ ) ویلیام تیوک از انگلستان ۳ ) ودن سنز ویکامروی از ایتالیا قرار گرفت در این قرن علوم و تکنولوژی پیشرفت قابل توجهی کرد.
روان سالم = جامعه سالم :
هر انسانی با روان خود زندگی می کند و روان هر انسانی مجموعه ای بسیار وسیع و نا محدودی از اندیشه و رفتار های فشارهای روانی تاثیر مخربی بر روان آدمی دارند، که سلامت روان را مختل می سازد که موجب بروز انواع اختلالات بیماریهای روانی می گردد. (فصلنامه بهداشت روانی)
به طور کلی باید گفت وجود یک بیماری روانی به کار عادی اقتصادی و جامعه لطمه شدید وارد می کند، درآمد سرانه را کاهش می دهد، از لحاظ روابط انسانی سایر افراد خانواده را در وضع ناراحت و تاسف باری قرار می دهد.
خانواده ها صرف نظر از هزینه های هنگفت و صرف وقت، فشار روانی شدید تری را برای نگهداری بیمار خود تحمل می کند، مراقبت و نگهداری بیماران روانی زندگی خانواده را مختل، نشاط و رفاه فردی را از اعضای خانواده سلب می کند، برای سازمان های درمان، آموزشی، سیاسی، اقتصادی، انتظامی مسئله بزرگ و پیچیده های را ایجاد می کند، در تخریب و ضایع کردن نیروی انسانی، در اقتصاد و اجتماع تاثیر عمیق می گذارد و به پیشرفت کشاورزی صنعتی، آموزش و پرورش لطمه سنگینی می زند (میلانی فر ۱۳۷۶)
نظریه های سلامت روانی :
نظریه فروید : فروید (۱۹۲۰) معتقد بود که شخصیت هر انسانی شامل نهاد – خود – فراخود یا وجدان اطلاعاتی باشد و اضانه ی کند که مشکلات کنونی افراد به دلیل فشار مداوم غرایز انسانی و خواسته های نهاد بروز می کنند و هر فرد بایستی برای زندگی در جامعه ارضای آزاد غرایزش را کنار بگذارد. وی هسته مرکزی بیماران روانی را اضطراب و انسان نا متعارف را به دو گروه روان نشرند و روان پریش تقسیم نمود و معتقد است که کمتر انسانی متعارف به حساب می آید و هر فردی به نحوی از انسحناء نا متعارف می باشد (محبی ۱۳۸۱)
نظریه آلوذ آدلر : اکثر روان شناسان معتقدند که آدلر اولین روان کاوی است که به ماهیت اجتماعی تایید نموده است و رفتار انسانی را تا حدودی زاییده نگرش ها و تفکراتش می داند و به اصالت وجودی معتقد است و در مورد انسان دیدگاه کلی نگر دارد به طوری که مازلو در این حیث تحت تاثیر او قرار گرفته است. از دیدگاه آدلر فرد دارای سلامت روانی دارای ویژگیهای به شرح زیر است.
۱ ) توان شهامت و جرات عمل کردن برای تیل به اهداف شخصی در زندگی خود دارد.
۲ ) جذاب و شاداب است ۳ روابط اجتماعی سازنده و مثبتی با دیگران دارد.
۳ ) از مفاهیم و اهداف زندگی خود آگاهی دارد بر (محبی ۱۳۸۱)
نظریه ویلیام گلاسر : گلاسر (۱۹۶۵) متبکر روش (واقعیت درمانی) می باشد و می گوید که فرد با توجه به واقعیت مسئولیت امور درست و نادرست، اقدام به حل مشکلات خودش نماید.
به طور خلاصه انسان سالم از نظر گلاسر دارای ویژگی هایی به شرح زیر است :
واقعیت را انکار نمی کند، در دو رنج رخدادها را با انکار کردن نادیده نمی گیرد، بلکه با آنها به صورت واقع گرایانه روبرو می شود، دارای هویت موفق است، یعنی هم عشق محبت می وزرد و هم عشق و محبت دریافت می کند هم احساس ارزشمندی می کند و هم دیگران احساس ارزشمندی او را تایید می کنند، مسئولیت زندگی و رفتارش را می پذیرد و به شکل مسئولانه رفتار می کند و این امر یعنی پذیرش مسئولیت ، کاملترین نشانه سلامت روانی است.
توجه به او لذت دراز مدت تر منطقی و طبق واقعیت است، بر زمان حال و آینده تاکید دارد نه برآند تشه. تاکید او بر آینده جنبه درون نگری دارد نه خیال یروری.
نظریه کارل راجرز : الگوی راجرز (۱۹۶۳) از شخصیت سالم و سلامت روانی، انسانی بسیار کار آمد و با واکنشی با کار کرد کامل است که از تمام تواناییها و استعدادش بهره می گیرد. و به همین علت وی در رشد درمانی خود بر خلاف فروید مسئولیت عمده تغییر شخصیت را بر عهده مراجعه می گذارد و اداراک و تجربه آگاهانه را معیار نهایی انسان سالم می داند (هال ولینزلی ۱۹۷۰)
طبق نظریه راجرز سلامت روانی یک فرایند است نه یک حالت، یک مسیر است نه معتقد، این فرایند مشکل و آگاهی نیز دردناک بوده است، و مستلزم آن است که فرد به طور مستمر توانایی و استعدادهایش را رشد و گسترش دهد و بیازماید و به تحقیق خود یا خود شکوفایی بنیادی ترین و مهمترین انگیزه آدمی است، بپردازد.
از نظر را جرز شخصیت سالم الزاماً خرسند و خوشحال و خندان نمی باشد، زیرا این افراد نقاب و ماسک هستند با خودشان رو راست، و صادق بوده و حالت توافقی ندارند و از بقیه انسانها، عاطفی تر و مهربانتر و انعطاف پذیرتر و بدون پیش داوری هستند و زندگی سرشار از معنا، تکاپو، هیجان شخصی را تجربه می کنند و مایلند به بهای تحمل درد و رنج هم که شده هر کاریی را در حد اعلای آن انجام دهند. از نظر را جذر کسی که فقط براساس عقل و منطق رفتار نماید ناتوان است، زیرا در هنگام رویارویی با مشکلات بایستی تمام جنبه های وجود اعم از عوامل آگاه، نا آگاه، عاطفی، او کری مورد توجه و تحلیل باور بگیرند.
را جذر معتقد است که انسان سالم، آفرینشگر و خلاقیت دارد، زیرا با محدودیتهای اجتماعی و فرهنگی، هم رنگی و سازش منفعلانه ندارند. تدافعی نیستند و به تمجید و ستایش دیگران و گوش نمی باشند.
کلی و هامرودین (۱۹۷۹) طی تحقیقی گسترده روی کارکنان مشاغل مختلف نشان دادند که خشنودی شغلی افراد، علاوه بر افزایش کیفیت کار آنها موجب سلامت روانی و جسمی آنها می شود.
فصل سوم
روش تحقیق
پیش در آمد :
در این قسمت به خلاصه ای از مطالب این فصل که عبارت است از جامعه پژوهشی تفاوت سلامت روانی زنان شاغل و غیر شاغل می باشد و روش نمونه گیری در این پژوهش تصادفی است و ابزار استفاده شده پرسشنامه های سلامت روانی (scl90) می باشد.
طریقه جمع آوری اطلاعات به روش پرسشنامه بوده و از روش فی ۲ (  ) استفاده شده است و در آخر از روش آمدی به کار برده شده است.

با توجه به اهمیت رضایت مشتری و مطالعات سالیان متمادی در این مورد یکی از مهم‌ترین مسائل در شرکت‌ها تنظیم راهبرد در رضایت مشتری است. سؤال این است که راهبرد رضایت مشتری چگونه به‌دست می‌آید و اجرا می‌شود. جهت طراحی راهبرد فوق اقدامات زیر ضروری به نظر می‌رسد. (حسین روان بر.۱۳۷۷: ۵۱-۴۸)
۱- منظور از رضایت مشتری چیست؟ قبل از هر اقدامی درک مناسب از اصول و تعیین یک هدف معین اهمیت دارد.
۲- چگونه می‌توان، در درون راهبرد موجود شرکت، راهبرد رضایت مشتری را جای داد.
۳- چگونه رضایت مشتری به‌عنوان یک راهبرد باید اجرا شود آیا می‌توان رضایت را اندازه‌گیری کرد؟
بدون اندازه‌گیری و سنجش یک راهبرد رضایت نمی‌تواند اجرا شود.
بدیهی است به‌عنوان پیش شرط‌های موفقیت در اجرای مسائل فوق باید مشخص شوند. یک چهارچوب که با بهره گرفتن از اصول علمی قصد نزدیکی به مشتری و جلب رضایت وی را دارد. به شرح نمودار صفحه بعد ارائه می‌گردد.
شکل (۲-۵): نمونه رضایت مشتری
۱- دیدگاه کلی:
یک فرایند فرض شده برای سیستم دادن به مهم‌ترین ابعاد مفاهیم منطقی است. دیدگاه کلی همچنین شکل دهنده پایه‌های علم تحقیق است و شامل مفاهیمی است که فرایند عملیات رضایت مشتری را به‌وسیله یک نمونه عمومی ارائه می‌کند. به عبارتی پیش نیازی برای توسعه ابزار اندازه‌گیری و تعیین توازن بین کالا و خدمات است.

۲- موقعیت سازی:
احساسات و علایق بدون داشتن سیستم، یک فرمول ضعیف است. هدف عمومی موقعیت راهبرد رضایت مشتری تنها ایجاد یک موضوع جالب برای مشتری نیست، بلکه ایجاد اطمینان از این است که سیستم‌های بکار گرفته‌شده وابسته در جای خود قرار دارند. در این نمونه تئوری سیستم‌ها برای رضایت مشتری به‌کار گرفته‌شده است.
تحقیقات بکار گرفته‌شده توسط شرکت‌هایی که راهبرد رضایت مشتری را به‌کار گرفته‌اند نشان می‌دهد که موفقیت آن‌ها در توانایی به‌کارگیری سیاست نزدیک کامل است که تلاش هر قسمت سازمان را در کسب رضایت مشتری به بالاترین حد می‌رساند. موقعیت سازی به‌عنوان دومین بخش تحقیق رضایت مشتری بر انتظارات ویژه به شرح زیر متمرکز است.

 

• • تعریف رضایت مشتری به‌عنوان یک قسمت از اهداف اساسی شرکت

 

• • موقعیت رضایت مشتری به‌عنوان یک راهبرد، در چارچوب راهبردهای موجود

 

• • حل درگیری‌ها در شرکت با تأکید بر رضایت مشتری به‌عنوان یک قسمت از اهداف اساسی سازمان در کل شناسایی همه اجزاء مختلف چنین راهبردی

 

• • طراحی و برنامه‌ریزی ساختار ماشینی برای فعالیت‌هایی که در اثر تلاقی با یکدیگر از رسیدن به حداکثر بهره‌وری جلوگیری می‌کند.

 

• • تعیین مسئولیت برای اجزاء مختلف راهبرد جهت اطمینان از دستیابی به حداکثر توان سازمان به‌عنوان یک مجموعه

 

۳- بهره برداری:
دلالت می‌کند بر توسعه یک ابزار اندازه‌گیری به‌منظور کسب داده‌های صحیح درباره یک پدیده خاص. چهارچوب این نمونه شامل برقراری یک راهبرد تغییر نیز هست. محیط رقابتی امروز با (سرعت در تغییر) شناخته شده است و هماهنگ شدن شرکت‌ها مهم‌تر از قبل شده است.
مدیریت تغییر یک عامل حیاتی کسب موفقیت برای راهبرد محسوب می‌شود.

 

• • شناسایی همه عواملی که می‌توانند جهت به‌کارگیری و بهره برداری از راهبرد، اجرا شوند.

 

• • تنظیم یک برنامه برای اجرای همه عملیات شناسایی شده بر طبق یک برنامه زمان بندی شده.

 

• • قبل از اجرای نهایی باید کنترل شود که آیا همه سیستم‌ها درجای خود قرار دارند.

 

• • توسعه ابزارهای اندازه‌گیری سطح رضایت مشتری

 

• • آماده سازی برای نگهداری راهبرد به‌منظور تعریف عملکرد ممتاز در بلندمدت.

 

۲-۱۷ مدلی برای کسب رضایت مشتریان خدمت
خدمات به مشتری موضوع مهم و قابل توجهی است. از این رو با دیدگاه‌های مختلف تعاریف متفاوتی از آن ارائه گردیده است. طبیعت خدمات مشتری آن‌ها را از کالا جدا می‌کنند. زیرا کالا و محصول به‌عنوان اهداف فیزیکی تشریح می‌شود. در صورتی که خدمات یک عمل است،‌ یک عملکرد و یا رفتار. بدیهی است که بازاریابی خدمات متفاوت با بازاریابی کالا باشد. به جزء موارد فوق تفاوت‌هایی در ارزیابی فرآیندهای مصرف‌کنندگان خدمات و کالاهای شناخته شده است. عموماً کیفیت بالا و خدمات به سه دسته زیر تقسیم می‌شوند.
الف- کیفیات تحقیقی: مشخصاتی هستند که مشتری ممکن است قبل از خرید محصول راجع به آن‌ها بررسی نماید از قبیل رنگ، ترکیب و ظاهر آن.
ب- کیفیات تجربی: مشخصاتی هستند که ممکن است فقط بعد از خرید یا ضمن استفاده مشخص شوند، کیفیات تجربی شامل ویژگی‌هایی از قبیل مزه و قابل پوشش بودن می‌باشند.
ج- کیفیات قابل اعتماد: مشخصاتی هستند که مصرف‌کننده ممکن است حتی پس از خرید و مصرف آن‌ها را برای شناسایی غیرممکن تشخیص دهد. برای مثال ارزیابی خدمات درمانی برای مصرف‌کنندگانی که دارای اطلاعات کافی در مورد درمان نیستند و تشخیص اینکه آیا این خدمت به طور مؤثر انتقال یافته است یا خیر. مشکل است.
درجه سهولت ارزیابی کیفیات فوق متفاوت است. بدون داشتن اطلاعات ضروری برای ارزیابی کیفیت قابل اعتماد نمی‌توان راجع به آن‌ها نظر داد. بیشتر مصرف‌کنندگان قادر به ارزیابی این کیفیات نیستند. ارزیابی کیفیات تحقیقی از قبیل رنگ بسیار ساده است.
دامنه ارزیابی این کیفیات از ساده به مشکل عبارت‌اند از کیفیات تحقیقی، کیفیات تجربی و کیفیات قابل اعتماد، مطلب مهم این است که خدمات و کالاها نه فقط در مورد طبیعت خود با یکدیگر متفاوت هستند. بلکه در مورد ارزیابی فرایند مصرف نیز متفاوت‌اند.
باید به این واقعیت اقرار کرد که کیفیت خدمات اصولاً بر اساس کیفیات تجربی و قابل اعتماد آن ارزیابی می‌شوند. کیفیاتی که عموماً غیر ملموس بوده و ارزیابی مشتری بیشتر جنبه نظری می‌دهد. نکته قابل توجه این است که ذهنیات مشتری نقش مهمی در ارزیابی خدمات باز می‌کند.
پیترز می‌گوید: مصرف‌کننده خدمت را در حالت خاص خود، با تفکراتی متفاوت، گاهی در پایان روز احساساتی، غیرمنطقی و به طور کلی با محدودیت های انسانی، دریافت می‌کند. اغلب چیزی از واقعیت و حقیقت وجود ندارد، آنچه مصرف‌کننده می‌اندیشد واقعیت است.(مجله بین‌المللی مدیریت.۱۹۹۰)
۲-۱۸ چگونه خدمات روی بازاریابی اثر می‌گذارد
وظیفه بازاریابی کسب مشتری است. هیچ شرکتی براثر فروش یک‌بار خود موفق و سودآور نمی‌شود. خدمات موجب حفظ مشتری می‌شود. این یک هنر است که از فروش فعلی به‌وسیله تبلیغات مثبت مشتریان، فروش جدیدی برای شرکت ایجاد نماییم. بدیهی است که بدون داشتن یک سیستم خدماتی مؤثر سهم بازار می‌تواند کاهش یابد. هرگاه مشتریان از شرکت ناراضی باشند و نارضایتی خود را منتقل نکنند و یا به هر صورت شرکت در تشخیص عدم رضایت مشتریان ناتوان باشد، آن‌ها تجارت خود را به دیگران منتقل می‌کنند و بر بازار شرکت تأثیرات منفی می‌گذارند. نقش یک سیستم خدماتی مؤثر این است که در موارد عدم رضایت مشتریان سعی کند تا با تشویق مشتریان به اعتراض و پرسیدن از آنان، موجب جلب رضایت آنان شود. این امر عدم رضایت‌های نامشخص را کاهش می‌دهد و بازار شرکت را از بدگویی های لفظی مشتریان محفوظ می‌دارد.
گودمن و مالچ (۱۹۸۷) معتقدند مشتری در بیشتر موارد اعتراض نمی‌کند، ولی به سادگی شرکت را بی‌آبرو می‌کند. آن‌ها در مقاله خود در کتاب بازاریابی مدرن می‌نویسند در تحقیقی که برای انجمن حمایت از مصرف‌کنندگان آمریکا صورت گرفت ۱/۳ افرادی که مشکل جدی داشته‌اند (با خرید متوسط ۱۴۱ دلار) هرگز اعتراض خود را که می‌توانست به آن‌ها کمک کند مطرح کند مطرح نکرده‌اند. بر اساس تحقیق دیگری که می‌گوید در خریدهای زیر ۵۰ دلار و تنها یک نفر از پنجاه نفری که مشکل داشته‌اند به تولید کننده نامه نوشته است و کمتر از این نفر کالا را به مغازه پس داده‌اند. گودمن و مالچ در توضیح این امر که چرا مشتری شکایت نمی‌کند می‌گویند:
۱- این کار پردردسر است. ۲- مشتری نمی‌داند به چه کسی باید شکایت کند. ۳- مشتری نمی‌داند که اگر شکایتی به شرکتی ارائه دهد آیا برای وی کاری می‌کنند یا خیر.
یک سیستم خدماتی مؤثر از مشتری تقاضای شکایت می‌کند و کار را برای انتقال عدم رضایت او ساده می‌کند و پس از دریافت شکایت خواست مشتری را اجرا می کند. بدون وضع چنین شرایطی هر قدر که هزینه صرف تبلیغات شود نمی‌توان زیان ناشی از کاهش تدریجی وفاداری مشتری را که از بدگویی های سایر مشتریان ایجاد می‌شود خنثی کرد. شرکت که شکایت دریافت نمی‌کند سطح عدم رضایت ما را نمی‌داند. بدون داشتن یک کانال ارتباطی باز بعضی شکایات ممکن نیست به مرکز فرماندهی برسد. زیرا این شکایات ممکن است به‌وسیله واحدهای اداری از صافی رد شود.
ایشان در همین مقاله می‌نویسند: اساس بازاریابی شرکت‌ها بر ایجاد وفاداری در مشتری استوار است. وفاداری مشتری می‌تواند در مواردی که مشکل به وجود آمده و حل نشده باشد به طور قابل توجهی کاهش یابد. تحقیقات نشان داده‌اند مشتریانی که به یک سیستم خدماتی کارآمد اعتراض کرده‌اند و پاسخ مثبت شنیده‌اند وفادارتر از آنهایی هستند که اعتراض می‌کنند و پاسخ نمی‌گیرند. در صورتی که تماس مشتری با شرکت مشکل باشد. احتیاج به رسیدگی در این مورد وجود دارد. قبلاً اشاره شد که اظهار نظرهای مشتریان یک شیوه پویایی بازاریابی و منبع فروش‌های جدید برای شرکت است.
از آنجا که برخی از بازاریابان حرفه‌ای آن را غیرقابل کنترل می‌دانند این امر به طور دقیق مورد بررسی قرار نگرفته است. در یک تحقیق شرکت کوکاکولا که بعداً به‌وسیله جنرال موتور تکمیل گردیده معلوم شد افرادی که از تجارب مشتریان قبلی ناراضی می‌شوند دو برابر افرادی هستند که از یک مشتری راضی نظر بگیرند. بنابراین می‌توان گفت که ارزش یک مشتری باوفا از ارزش خریدی که امروز می‌کند بیشتر است.
۲-۱۹ خدمات اصلی و خدمات جانبی^[۲۴]
مبحث مهم دیگری در تعریف خدمات عبارت از این است که ما وقتی خدمات را خریداری می‌کنیم، ممکن است مجموعه‌ای از خدمات را بخریم. خدمات اصلی همان فایده یا منفعتی است که مشتری از خرید یک خدمت به‌دست می‌آورد. در اکثر موارد خدمات اصلی به تنهایی کافی نیست و اغلب شرکت‌ها برای جذب مشتریان در تلاش‌اند که خدمات جانبی (مازاد) را نیز به مشتریان ارائه دهند. بدین طریق که شرکت‌ها از طریق افزودن فواید اضافی دیگر خدمات اصلی، خودشان را از رقبایشان متمایز می سازند. برای مثال در مسافرت هوایی خدمات اصلی عبارت است از پرواز مطمئن است. اما در خطوط هوایی رسیدن به مقصد بندرت به‌عنوان خدمات اصلی مورد تأکید واقع می‌گردد و به‌جای آن به خدمات جانبی (مازاد) که در شکل ۶-۲ بیان شده تأکید می‌گردد. از قبیل پروازهای متعدد، فروش سریع بلیت، رزرو هتل در مقصد، باربری های فرودگاه. از سوی دیگر برخی مواقع، ارائه خدمات جانبی برای تحویل خدمات اصلی ضروری است. برخی از کارآفرینان خدمات از واحدهای سیار به‌عنوان خدمات جنبی استفاده می‌کنند که به آن‌ها اجازه می‌دهد که به خانه مشتریان رفته و روغن ماشین های آن‌ها را تعویض کرده و یا حتی نسبت به تیمار سگ های آن‌ها اقدام کنند.(سولومن.۲۰۱۱: ۲۹۹-۲۹۷)
شکل (۲-۶): خدمات اصلی و جانبی در خطوط هوایی

ج) اصل درخواست موکل بعنوان کانون وکلاء (به شرح فرم تهیه شده) که امضاء موکل توسط کانون و یا یکی از دفاتر اسناد رسمی گواهی شده باشد.
د) اخطاریه یا گواهی مرجع قضائی در مورد مشخصات پرونده و وقت رسیدگی آن نسبت به دعا وی طرح شده
هـ)فتوکپی کارت پایان خدمت یا معافیت دائم برای متقاضیانی که مشمول خدمت نظام وظیفه می باشند. تبصره- مدارک فوق به هیچ صورتی قابل استراد نیست.

ماده ۳- برای هر مورد وکالت اتفاقی باید درخواست جداگانه با ضمائم کامل تهیه و تنظیم شود و این قاعده در مورد پرونده هائی که از دو یا چند دعوی مرتبط تشکیل شده باشد نیز رعایت خواهد شد مگر اینکه به تشخیص کانون وکلاء تکرار اصل تقاضا یا مدارک ومستندات و اطلاعات ضروری نباشد.
ماده ۴- کانون می تواند از متقاضیان جواز وکالت اتفاقی پس از امراز شرائط، اختیاری به منظور بررسی توان عملی و تجربی دفاع از دعوی اعلام شده بعمل آمده و صدور جواز وکالت منوط به موفقیت متقاضی در اختیار به تشخیص کانون وکلا ست»^[۳۰].
ماده ۵- برای صدور جواز وکالت اتفاقی یا تمدید آن، مبلغ ده هزار ریال که فراز (هـ) بند (۱۰) ماده ۳ قانون وصول برخی از در آمندهای دولت و مصرف آن در موارد معین، مصوب ۲۸/۱۲/۱۳۷۳ مجلس شورای اسلامی مقرر گردیده است تمبر الصاق و ا بطال می گردد^[۳۱].
نا گفته نماند از ماده ۱۰۳ قانون مالیتهای مستقیم مصوب ۳/۱۲/۱۳۶۶ چنین استنباط می شود که وکلای غیر رسمی که با داشتن پروانه وکالت اتفاقی در دعاوی دخالت می کنند، نباید تمبر وکالت باطل و الصاق نمایند. در نتیجه، از پرداخت مالیات معافند^[۳۲].
در اینجا ذکر چند رأی و نظریه حقوقی خالی او فایده نیست:
۱- پذیرفتن وکلای غیر رسمی که جواز وکالت اتفاقی را هم نداشته باشند تخلف است^[۳۳].
۲- اگرچه قانون وکالت، تأکید دارد که هیچ نوع وکیل را اعم از رسمی و اتفاقی بدون داشتن پروانه وکالت، نمی توان پذیرفت و اینکه ماده ۲ قانون مزبور، به اقارب و بستگان شخصی، اجازه وکالت اتفاقی داده شده است نیز ظاهر در احتیاج به وجود پروانه است و در موضوع آن، از این حیث فرقی بین صورتی که وکالت برای بستگان و غیر آن باشد نیست و دادرس که در قبول وکالت مادری از فرزند خود دائر بر دعوی اعصار متکی ماده ۳۴۷ آئین داد رسی مدنی^[۳۴] گردیده و چنین پنداشته دیگر حاجتی به این نیست که وکیل دارای پروانه وکالت اتفاقی باشد غفلت کرده است از اینکه ماده ۵۵ قانون وکالت،^[۳۵] مجالی برای اخذ اطلاق این ماده نگذاشته و تخلف است^[۳۶].
۳- از ماده ۲ قانون وکالت استنباط می شود که وکالت اشخاصی که شغل آنها وکالت نباشد، بدون پروانه وکالت اتفاق در دادگاهها پذیرفته نمی شود و بنابراین دادخواست فرجامی برادری بدون داشتن وکالت اتفاقی از طرف برادرش مورد نخواهد داشت^[۳۷].
۴- کسی که وکیل رسمی دادگستری نبوده و پروانه وکاالت اتفاقی هم راجع به تقدیم دادخواست فرجامی از طرف موکل پیوست داد خواست مزبور نکرده است دادخواست او قابل قبول نخواهد بود^[۳۸].
۵-در لایحه قانونی استقلال کانون وکلا و آئین نامه آن نه صریحاً و نه ضمناً ماده ۲ قانون وکالت را نسخ نکرده و به هیچ وجه، ناظر به وکالت های اتفاقی و پروانه وکالت اتفاقی نمی باشد؛ قانون دیگری هم که مغایر و فاسخ ماده ۲ قانون وکالت باشد وجود ندارد، بنابراین، ماده مذکور به قوت خود باقی است و صادر کردن جواز وکالت اتفاقی درحدود آن ماده بلامانع است. و اظهار نظر شماره ۱۳۵-۶/۳/۱۳۵۹ سرپرست دادسرای انتظامی کانون وکلای فارس به اینکه: (طبق قانون استقلال کانون وکلاء و آئین نامه مربوط پروانه وکالت اتفاقی ممنوع می باشد) غیر موجه و ناشی از سوء استنباط از قانون و آئین نامه ذکر شده است. زیرا مشارالیه ظاهراً از حصر موارد صدور پروانه وکالت به آنچه در قانون استقلال کانون وکلاء و آئین نامه ذکر شده است چنین استفاده نموده که گویا دیگر پروانه وکالت اتفاقی نباید صادر گردد در صورتی که قانون و آئین نامه مزبور فقط ناظر به مقررات صدور پروانه اشتغال به وکالت است و شامل جواز وکالت اتفاقی که اشتغال محسوب نمی شود و برای مدت و موارد خاصی می باشد نیست^[۳۹].
۶- وکلاء برای طرح و اقامه دعوی در محاکم اعم از کیفری یا حقوقی باید وکیل دادگستری و دارای پروانه معتبر باشند و پذیرش وکالت، غیر از وکلاء دادگستری جزء در مورد وکالت اتفاقی در محاکم مرقوم مجوز قانونی ندارد^[۴۰].
ه- وکالت تبرعی
وکالت ممکن است مجانی باشد یا با اجرت^[۴۱] ؛ وکالت تبرعی، همان وکالت مجانی است که وکیل بابت حق الزحمه، چیزی دریافت نمی کند.
این سؤال متبادر به ذهن است که در صورتی که وکیل دادگستری، وکالت شخص را به صورت تبرعی تقبل نموده باشد باید تمبر مالیاتی بر روی وکالتنامه الصاق و ابطال نماید؟ پاسخ این سوال منفی است زیرا تمبر مالیاتی که وکیل بایستی به وکالتنامه الصاق و ابطال نماید. تابع حق الوکاله ای است که دریافت می کند. در صورتی که وکیل، وکالت را تبرعی پذیرفته باشد به منزله آن است که حق الوکاله ای دریافت ننموده تا بر آن اساس تمبر مالیاتی الصاق و ابطال نماید.
به بیان دیگر، چون وکیل دادگستری با قبول وکالت تبرعی وجهی دریافت نمی کند تا برحسب مقررات مالی، مالیات درآمد را بپردازد مکلف به الصاق تمبر مالیاتی نیست.
ماده ۱۰۳ قانون مالیاتهای مستقیم در این خصوص مقرر داشته: «وکلاء دادگستری و کسانی که در محاکم اختصاصی وکالت می کنند. مکلفند در وکالتنامه های خود دستمزد حق الوکاله را قید نمایند و معادل پنج درصد آن بابت علی الحساب مالیاتی روی وکالتنامه تمبر الصاق و ابطال نمایند که در هر حال مبلغ تمبر حسب مورد نباید کمتر از میزان مقرر در زیر‌باشد:
الف- دردعاوی را مورد که خواسته آنها مالی است پنج درصد حق الوکاله مقرر درتعرفه برای هر مرحله.
ب- در مواردی که موضوع وکالت، مالی نباشد یا تعیین بهای خواسته قانوناً لازم نیست و همچنین در دعاوی کیفری که تعیین حق الوکاله به نظر دادگاه است پنج درصد حداقل حق الوکاله مقرر در آئین نامه حق الوکاله برای هر مرحله
ج- دردعاوی کیفری نسبت به مورد ادعای خصوصی که مالی باشد بر طبق مفاد حکم بند الف این ماده
د- در مورد دعاوی و اختلافات مالی که در مراجع اختصاصی غیر قضایی رسیدگی و حل و فصل می شود و برای حق الوکاله آنها تعرفه خاص مقرر نشده است از قبیل اختلافات مالیاتی و عوارض توسعه معابر شهرداری و نظایر آنها میزان حق الوکاله صرفاً از لحاظ مالیاتی بشرح زیر:
تا ده میلیون (۰۰۰/۰۰۰/۱۰ ) ریال ما به الاختلاف، پنج درصد تا سی میلیون (۰۰۰/۰۰۰/۳۰) ریال ما به الاختلاف چهاردرصد نسبت به مازاد ده میلیون ریال از سی میلیون ریال ما الاختلاف به بالا سه درصد نسبت به مازاد سی میلیون ریال منظور می شود و معادل پنج درصد آن تمبر باطل خواهد شد^[۴۲]. مفاد این بند درباره اشخاصی که وکالتاً درمراجع مذکور در این بند اقدام می نمایند. (ولواینکه وکیل دادگستری نباشد) نیز جاری است جز در مورد کارمندان مودی یا پدر- مادر- برادر- خواهر- پسر- دختر- نواده.
تبصره ۱- در هرمورد که طبق مفاد این ماده عمل نشده باشد وکالت وکیل با رعایت مقررات قانون آئین دادرسی مدنی در هیچیک ازدادگاهها و مراجع مزبورقابل قبول نخواهد بود. مگردر مورد وکالتهای مرجوعه از طرف وزارتخانه ها و موسساس دولتی و شرکت های دولتی و شهرداریها و موسسات وابسته به دولت و شهرداریها که محتاج به ابطال تمبر روی وکالتنامه نمی باشند.
تبصره ۲- وزارتخانه ها و موسسات دولتی و شرکت های دولتی و شهردار یاوموسسات وابسته به دولت و شهرداریها مکلفند از وجوهی که بابت حق الوکاله به وکلا پرداخت می کنند پنج درصد آن را کسر و بابت علی الحساب مالیاتی وکیل ظرف ده روز به حوزه مالیاتی محل پرداخت نمایند.
تبصره۳-درصورتی که پس از ابطال تمبر، دعوی به وکیل دیگری واگذار شود وکیل جدید مکلف به ابطال تمبر روی وکالتنامه مربوطه نخواهد بود.
تبصره۴- در مواردی که دادگاه ها حق الوکاله یا خسارت حق الوکاله را بیشتر یا کمتر از مبلغی که ماخذ ابطال تمبر روی وکالتنامه قرار گرفته است تعیین نمایند، مدیران دفتردادگاه ها مکلفند، میزان مورد حکم قطعی رابه حوزه مالیاتی مربوط ا طلاع دهند تا ما یه التفاوت مورد محاسبه قرار گیرد.»^[۴۳]
مبحث دوم: منابع ملی و فراملی ناظر بر لزوم حضور و مداخله وکیل
به لحاظ آنکه وکلا با اطلاعات حقوقی و اشراف به قوانین و با وصف استقلال ومصونیتی که از آن برخوردارند می توانند حداکثر تلاش را در جهت مساعدت قضات و مرتبطین دستگاه قضایی کشورها در ایجاد و برقراری یک محاکمه عادلانه معمول دارند، درتنظیم قوانین داخلی و اسناد بین المللی و منطقه ای که به حقوق افراد جامعه جهانی پرداخته اند، توجه خاصی به لزوم مداخله وکلا در دادرسیها شده است. در عرصه بین المللی، اسناد متعددی بر حق متهم دراستفاده از وکیل و خدمات حقوقی تاکید دارد که از جمله آنها میتوان از اعلامیه جهانی حقوق بشر ، میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی، اساسنامه دیوان کیفری بین المللی ، اصول اساسی مربوط به نقش وکلاء یاد کرد که برخی ازآنها صراحتاً به تامینات و مصونیتهای لازمه جهت امر خطیر  وکالت و تکلیف حکومتها در حمایت از وکلاء اشاره نموده است. در مبحث پیش روی، طی دو گفتار به بررسی این منابع پرداخته ایم:
گفتار نخست: منابع ملی
استقلال به معنای عدم وابستگی است. از آنجا که حق دفاع از مهمترین حقوق و دارای تقدس خاص بوده و لازمه اعمال این حق به نحو شایسته ،برخورداری متهم از مساعدت وهمراهی وکیل در تمام مراحل تحقیق و رسیدگی است؛ زیرا متهمی که در جریان محاکه و احیاناً بازداشت قرار دارد ، از یک طرف اصل برائت در مورد او جاری است و از طرف دیگر غالباً به قوانین و حقوق قانونی خود آگاهی و وقوف ندارد تا بتواند به خوبی آنها را مورد عمل و دفاع قرار دهد، مضافاً که ممکن است در جریان تحقیقات مقدماتی دادسرا و مراجع انتظامی جهت پذیرش اتهام از روش های ناصحیح و غیر استاندارد استفاده شده ، حقوق وی مورد تضییع قرار گیرد^[۴۴].
الف- قانون اساسی
اکثر کشورها حق برخورداری متهم از خدمات و دفاع وکیل در تمام مراحل رسیدگی و نیزتکلیف به اعلام وتفهیم این حقوق به متهم، از بدو رسیدگی تا انتها، توسط  مقامات ومسئولین را در قوانین خود مقرر داشته وحتی محاکمه بدون حضور وکیل مدافع را محاکمه ای قانونی نمی دانند.
در این خصوص، قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران در اصل۳۵ اعلام داشته است: «در همه دادگاهها،طرفین دعوا حق دارند برای خود وکیل انتخاب نمایند و اگر توانایی‏ انتخاب وکیل را نداشته باشند باید برای آنها امکانات تعیین وکیل فراهم گردد».
قانون اساسی در اصل مذکور، همگام با کنوانسیون حقوق مدنی و سیاسی و نیز با در نظر گرفتن سایر گرایشهای جهانی در خصوص شرکت وکیل در دادرسیها، به یکی‏ از اساسی‏ترین حقوق متهم به شکل بسیار رسا و زیبایی اشاره کرده است^[۴۵].
حال سؤال این است که قانون آیین دادرسی‏ دادگاههای عمومی و انقلاب در امور کیفری‏ مصوب ۱۳۷۸، آیا توانسته مقرراتی جامع و هماهنگ در جهت اهداف و خواسته‏های اصل‏ (۳۵)قانون اساسی و نیز نیازهای قضایی‏ کشور ارائه دهد یا خیر؟
ب- قوانین عادی
در حقوق ایران علاوه بر قانون اساسی که در اصل ۳۵ به حق برخورداری افراد از وکیل، به عنوان یکی از حقوق اساسی ملت پرداخته ، قانون آئین دادرسی کیفری نیز در موادی از خود به این مهم پرداخته است. مواد ۱۸۵ و ۱۸۶ ضمن اعلام این مطلب که اصحاب دعوی می توانند وکیل یا وکلای خودرا به دادگاه معرفی نمایند، به این موضوع که متهم می تواند از دادگاه درخواست تعیین وکیل نموده و با احراز عدم تمکن درخواست کننده، داگاه، وظیفه دارد از بین وکلای حوزه  قضایی و در صورت عدم امکان از نزدیکترین حوزه و با هزینه ای که از ردیف بودجه دادگستری تأمین خواهد شد، وکیلی برای متهم تعیین نماید. در کمتر موردی قانونگذار چنین اهتمامی مصروف داشته که به هر قیمت حتی تحمیل هزینه بر دولت، به ایجاد امکاناتی برای متهم در فرایند دادرسی تأکید شود، تا شائبه هرگونه تضییع حقوق وی در جریان محاکمه از بین برود^[۴۶].
ماده ۱۲۸ نیز به حضور وکیل در تحقیقات مقدماتی اشاره دارد. هر چند، تبصره آن در مواردی که موضوع جنبه محرمانه دارد یا حضور غیر متهم به تشخیص قاضی موجب فساد گردد، همچنین در خصوص جرائم علیه امنیت کشور، حضور وکیل در مرحله تحقیق را با اجازه قاضی دانسته، لیکن صرفنظر از آنکه تبصره موصوف، به عنوان استثناء و اینکه با منافع متهم در تعارض است، لازم است به صورت محدود تفسیر و مورد عمل قرار گرفته، قضات محترم، مکرراً و دائماً مانع برخورداری متهم ازاین حق قانونی نگردند.( بر خلاف رویه موجود که در حال حاضر توسط اکثر قضات دادسرا اعمال می گردد بدین نحو که مطلقاً در تحقیقات مقدماتی از مداخله و بعضاً حتی حضور وکیل مدافع در جلسات تحقیق ممانعت به عمل می آورند ) قانونی بودن این تبصره به عنوان قانون عادی مغایر با قانون اساسی محل بحث وتامل می باشد^[۴۷].
از طرفی، ماده واحده انتخاب وکیل توسط اصحاب دعوی مصوب سال۱۳۷۰ مجمع تشخیص مصلحت نظام، وکیل را در مقام دفاع هم شأن قاضی و دارای تأمینات لازمه دانسته است. برای کسانی که افراد را از حقوق مقرر در قانون اساسی محروم کنند، که حق انتخاب و بهره مندی وکیل را نیز شامل می شود، در ماده ۵۷۰ قانون مجازات اسلامی تعیین مجازات شده است. علاوه بر آن، حکمی که بدون دخالت وکیل صادر شده، در حالیکه متهم درخواست وکیل داشته است، باطل و غیر قانونی محسوب می شود^[۴۸].
ایفاء چنین وظیفه خطیری علاوه بر استقلال وکیل از دستگاه قضایی مصونیت وی را نیز می طلبد ، مصونیت که مصدر جعلی و به معنای محفوظ و ایمن بودن است در مقابل مسئولیت و پاسخگویی قرار دارد. مصونیت، در علم حقوق به این معناست که شخص استفاده کننده ازآن در صورت ارتکاب جرم ازتعقیب و محاکمه معاف است به عبارتی از  لوازم مصونیت ارتکاب جرم است که پس از آن شخص به علت مصونیتی که دارد از تعقیب ومجازات در امان است. حقوقدانان تقسیم بندی هایی جهت مصونیت قائل شده اند که از جمله آن مصونیت مطلق ، نسبی، ماهوی و تشریفاتی است^[۴۹].
گفتار دوم: منابع فراملی
علاوه بر قوانین داخلی کشورها که مصونیت وکیل و حفظ استقلال نهاد وکالت را از موارد لازم الرعایه در حمایت ازحقوق متهم می داند^[۵۰]، اسناد بین المللی متعددی امر وکالت را مورد توجه قرار داده اند، این توجه نقش مهم و مؤثر وکلاء را در انجام و اجرای دادرسی عادلانه و جلوگیری ازتضییع حقوق متهم آشکار می سازد. ازجمله اسنادی که به امر وکالت پرداخته اند ؛ اعلامیه جهانی حقوق بشر ، میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی، کنفرانس سازمان ملل درباره پیشگیری از جرم^[۵۱]، اساسنامه دادگاه کیفری بین المللی، اصول اساسی درباره نقش وکلا مصوب هشتمین کنگره سازمان ملل متحد درباره پیشگیری از جرم و رفتار با متخلفان^[۵۲]، اساسنامه اتحادیه بین المللی وکلا و … می باشد که در ادامه مورد بررسی قرار می گیرند.
الف- اسناد ارشادی
۱- اعلامیه جهانی حقوق بشر
به دنبال تحولاتی که در جهان رخ داد، مجمع عمومی سازمان ملل در تاریخ دهم دسامبر ۱۹۴۸ مصوبه ای تحت عنوان اعلامیه جهانی حقوق بشر تصویب کرد. این اعلامیه که سه سال پس از تاسیس سازمان ملل متحد به تصویب رسید پس از گذشت سالها هنوز هم در صدر منابع و اسناد بین المللی قرار دارد و از آنجا که به حقوق و آزادیهای سیاسی ، اجتماعی ، فرهنگی و اقتصادی افراد و جامعه جهانی می پردازد، بسیاری ازکشورها در تدوین قانون اساسی شان از آن تأثیر مستقیم گرفته اند. بعضی علماء حقوق بدلیل جهان شمولی و اینکه میزان سنجش و ارزیابی عملکرد کشورها در تشخیص اینکه تا چه حد به حقوق بشر و آزادیهای اجتماعی ، سیاسی پایبند و مقید اند قرار می گیرد، اعتبار آنرا از لحاظ لازم الاجرا ء بودن در ردیف حقوق بین الملل می دانند . به دلیل اهمیت این اعلامیه در بین ملتها، روز تصویب آن یعنی دهم دسامبر درتمام جهان به روز بین المللی حقوق بشر شهرت یافته زیرا که در ۳۰ ماده این اعلامیه، به حقوقی پرداخته شده که روح و فطرت انسانها ، با هر فرهنگ و نژاد و قومیتی که باشند شدیداً به آن گرایش و اقبال دارد . بنا به گزارش کتاب رکوردهای گینس اعلامیه جهانی حقوق بشر بیشترین ترجمه را در بین مکتوبات در طول تاریخ به خود اختصاص داده است که این امر حکایت از توسعه و اقبال روز افزون کشورهای جهان به این اعلامیه و تأسی از آن در قانونگذاریشان دارد. این اعلامیه اصولی مانند تساوی افراد در مقابل قانون، برائت، حق رسیدگی عادلانه، علنی و منصفانه در محاکم مستقل و بی طرف، حق برخورداری از وکیل مدافع و وجود کلیه تضمینهای لازم جهت دفاع از اشخاص متهم به ارتکاب جرائم را مورد اشعار قرار می دهد. پس از آنکه در مقدمه آن به رعایت آزادی ، تساوی ، احترام جهانی، حقوق و آزادی بشر توصیه می نماید، ماده اول به برابری افراد ازلحاظ حقوق و حیثیت تصریح نموده ، ماده یازدهم با اشاره به اصل برائت، ضرورت احراز تقصیر بصورت قانونی و در جریان یک دعوی عمومی ،که کلیه تضمینات لازم جهت دفاع متهم تامین شده باشد را مورد اذعان قرار می دهد. بدیهی است منظور از تضمینات لازم کلیه ضمانتها و مواردی است که آزادی جسمی و روحی متهم در زمان بازجویی، محاکمه و حقوق قانونی وی را ازابتدا تا انتها و صدور حکم قطعی تامین می نماید، به نحوی که نامبرده بتواند علاوه بر دفاع از تهام یا اتهامات انتسابی بواسطه امکانات موجود، از حقوق انسانی پذیرفته شده توسط جامعه جهانی نیز بهره مند باشد. از طرفی فرد اعلای این تضمینات بهره مندی متهم از خدمات وکیل دادگستری است که بعلت احاطه بر قوانین و حقوق متهم می تواند به نحو شایسته در راه برگذاری محاکمه ای عادلانه دادگاه را یاری نماید^[۵۳].
۲- قواعد حداقل استاندارد رفتار با زندانیان
قواعد حداقل استاندارد رفتار با زندانیان، طی « بیانیه اصول اساسی رفتار با زندانیان مصوب مجمع عمومی سازمان ملل » تشریح گردیده است؛ این بیانیه که به هدف تنسیق رفتار با افراد زندانی و برخورداری آنها ازحقوق و آزادیهای مندرج در اعلامیه جهانی حقوق بشر و سایر اسناد بین المللی ،در تاریخ ۱۴ دسامبر ۱۹۹۰ به تصویب مجمع عمومی سازمان ملل رسید و به انضمام قطعنامه ای که درآن توجه مداوم و طولانی سازمان ملل، انسانی کردن عدالت جزایی ، حمایت از حقوق بشر و ارائه خط مش های صحیح جهت پیشگیری ازجرائم و کنترل آنها در برنامه ریزی پویای توسعه اقتصادی و اجتماعی و شناخت اینکه قواعد حداقل استاندارد رفتار با زندانیان، مصوب اولین کنگره سازمان ملل برای پیشگیری از جرائم و رفتار با مجرمین دارای اهمیت زیاد از توسعه خط مشی های کیفری است را مورد تذکر قرار داده ، طی ۱۰ بند تصویب گردید که در بند پنجم آن به حقوق زندانیان که از حقوق بشر ، میثاق بین المللی حقوق اقتصادی ، اجتماعی ، فرهنگی ، میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی و پروتکل های اختیاری آن و حقوق دیگر مندرج در اسناد ملل متحد ، صرفنظر از محدودیتهای ناشی از مسئله بازداشت برخوردار خواهند بود اشاره نموده .بدیهی است از مهمترین حقوق زندانیان و هر متهمی، حق دفاع و محاکمه در مراجع بیطرف و بصورت منصفانه است و این حق هم در اعلامیه جهانی حقوق بشر و میثاق بین المللی حقوق مدنی و سیاسی وهم در سایر اسناد بین المللی به صورت صریح یا ضمنی مورد اشاره قرار گرفته و اجراء شایسته آن جز با حمایت قضایی و مشاوره حقوقی بوسیله وکلاء دادگستری مقدور نیست^[۵۴].

۳- اصول اساسی نقش وکلا
وکالت و نقش آن در اقامه عدالت و انجام محاکمه منصفانه ،دارای چنان اهمیتی است که هشتمین کنگره سازمان ملل جهت پیشگیری از جرم و رفتار با مجرمین در هاوانا ( سال ۱۹۹۰ میلادی ) را به خود اختصاص داده است. این سند، از وکلا به عنوان عامل اساسی در نظام قضایی یاد کرده و عنوان نموده است: «جهت آنکه وکلاء دادگستری بتواند وظایف خود را با استقلال کامل انجام دهند، اصول مربوط مورد عمل و لحاظ کشورهای عضو قرار می گیرد».

 

1. 1. هدف از جنگ تعیین کنندۀ نوع برخورد است:

 

محقّق حلّی بعد از بیان دو اصطلاح باغیان سازمان یافته ( ذوالفئه) و بدون سازمان (غیر ذوالفئه) می‌گوید: هدف از جنگ با هریک متفاوت و در نتیجه احکام هر کدام نیز با دیگری فرق دارد:
هدف از جنگ با باغیان بدون تشکیلات متفرق نمودن ایشان است و شاهد این مطلب جنگ جمل است که پس از قتل طلحه و زبیر وقتی که سازمان اصحاب جمل به هم خورد و متفرق و پراکنده شدند امام (ع) دستور داد که فراریان را تعقیب نکنند و مجروحشان را مداوا و اسرای آنها را آزاد نمایند (محمد حسن نجفی، جواهر، ج۲۱، ص ۳۲۸).
و هدف از جنگ با شورشیان دارای سازمان و فرماندهی، از بین بردن مرکز فرماندهی و بر هم زدن قدرت آنها است لذا در این مورد حضرت تا مرکز فرماندهی و سازمان باقی است، و به جنگ ادامه می‌دهد، فراریان را تعقیب می کند و احکامی غیر از احکام گروه اوّل در مورد ایشان اجرا می کند.

 

2. 2. عینی یا کفایی بودن وجوب:

 

«جنگ با باغیان بر کسی که امام او را دعوت به جنگ نماید واجب می‌گردد و تأخیر جایز نیست» (شیخ طوسی، نهایه، ص ۲۹۶).
این عبارت از شیخ طوسی در « نهایه» حاکی از وجوب عینی جنگ بر کسی است که امام او را دعوت کرده و در صورتی که امام دعوت و فراخوان عمومی نماید وجوب آن کفایی می‌شود؛ یعنی در صورتی که عده‌ای که نیاز جنگ را برطرف می‌کنند به جبهه جنگ با باغیان رفتند تکلیف از دیگران ساقط می‌شود. شهید ثانی می‌گوید: در صورتی که امام دعوت به جنگ با باغیان نماید بر همگان واجب می‌گردد و در صورتی که عده‌ای که کفایت می‌کنند اقدام نمودند، از دیگران تکلیف ساقط می‌شود مگر در صورتی که امام او را تعیّنا دعوت کرده باشد (شهید ثانی، مسالک الافهام، ج۳، ص ۹۲؛ شرح لمعه، ج۱، ص ۲۶۱).
۱٫حکم اسیران:
در این باره دو نظریه از گفتار فقها به دست می‌آید:
نظریه اول به طور مطلق می‌گوید، اگر بغات دارای مرکزیت و تشکیلات بودند، اسیران شان کشته می‌شوند و گرنه، کشته نمی‌شوند. از معتقدان به این نظریه می‌توان شهید اول (پیشین، ص ۴۲) ، شهید ثانی (مسالک الافهام،ج۳، ص ۹۲) ، ابن ادریس (السرائر، ص ۱۶) ، محقق حلی (حلی، تذکره الفقهاء، ج۱؛ ص ۳۳۶) و صاحب جواهر (جواهر الکلام، ج۲۱، ص ۳۲۸) از فقهای شیعه و ابوحنیفه (حلی؛ تذکره الفقهاء،ج۱، ص ۴۵۶) و سرخسی (سرخسی، المبسوط،ج۱۰، ص ۱۲۶) از اهل سنت را نام برد.
نکته قابل توجه این که ایم گروه از فقها بیان نکرده‌اند که در صورت نکشتن اسیر، آیا او آزاد می‌شود یا حبس.
نظریه دوم زمان ادامه جنگ و زمان پایان جنگ متفاوت می‌داند و می‌گوید در زمان جنگ به اسیران جوان و قوی پیشنهاد توبه و اطاعت از امام می‌شود، چنان‌چه پذیرفتند، آزاد و اگر نپذیرفتند و زندانی می‌شوند و پس از پایان جنگ، چنانم چه بغات توبه کردند و تسلیم شدند یا سلاح را بر زمین گذاشتند و از جنگ دست برداشتند و یا در صورتی که مرکزیت و تشکیلات داشتند و به سوی آن فرار کرده باشند، اسیرانی که توبه نکرده‌اند، کشته می‌شوند.
شیخ طوسی (لطوسی، المبسوط، ج۷، ص ۲۷۱) ، علامه حلی (حلی؛ تذاکره الفقهاء، ج۱، ص ۴۵۶) و کاشف الغطاء (کشف الغطاء، ص ۴۰۴) از فقهای شیعه، از پیروان این نظریه هستند و کاشف‌الغطاء بر این باور است، حبس می‌شود تا توبه کند یا بمیرد و اگر خطرناک نباشد، آزاد می‌شود.
نظر کاشف‌الغطاء درحالت دوم، درست‌تر به نظر می‌رسد. زیرا از تعبیر فقها درباره اسیر – که لفظ « جوان» و « قوی» در آن به کار رفته است- فهمیده می‌شود، فردی که نمی‌تواند خطری برای حکومت اسلامی ایجاد کند، به هیچ وجه اسیر گرفته نمی‌شود تا چه رسد به کشتن او در صورت عدم توبه.

شافعی و احمد حنبل از اهل سنت بر این باورند که قتل اسرای بغات جایز نیست (التشریع الجنائی الاسلامی،ج۲، ص ۶۹۰) و از نظر شافعی، امام می‌تواند آن هارا زندانی کند (طوسی؛ کتاب الخلاف، ج۵، ص ۳۴۰).
نکته شایان ذکر این است که می‌توان به نوعی دو نظریه را جمع و ادعا کرد که معتقدین به نظریه نخست نیز در واقع با نظریه تفصیل مخالف نیستند، زیرا با توجه به مباحث گذشته درباره این که در صورت توبه بغات یا زمین گذاشتن سلاح و دست کشیدن آن‌ها از جنگ، جنگ به پایان می‌رسد . کسی اجازه تعرض به آنان را ندارد، مسلم است که طرف داران نظریه اول در این صورت نمی‌گویند که اسرا را باید کشت . همین طور است که در صورتی که اسرا توبه کنند.
وجود سازمان و تشکیلات و امکان شورش مجدد، سبب شده تا عده‌ای از فقها در مورد اسرا نیز به کشته شدن حکم دهند. ابن ادریس (ابن ادریس حلّی، سرائر، ص ۱۶)، صاحب جواهر (محمد حسن نجفی، جواهر، ج۲۱، ص ۳۳۶) و محقق صاحب شرایع (محققق حلّی، شرایع، ج۱، ص ۳۳۶) از جمله کسانی هستند که معتقد به این نظریه می‌باشند.
عدۀ دیگری از فقها در مورد اسیرانی که در حال جنگ به دست مؤمنان به اسارت در آمده‌اند می‌گویند: به اسیران جوان و قوی پیشنهاد توبه می‌شود، اگر پذیرفتند آزاد می‌گردند، و اگر نپذیرفتند زندانی می‌شوند و پس از پایان جنگ چنانچه بغات توبه کردند و تسلیم شدند یا سلاح را بر زمین گذاشتند و از جنگ دست کشیدند و یا در حالی که مرکزیت و تشکیلاتی ندارند فرار کردند، اسیران‌شان آزاد می‌شوند لیکن اگر مرکزیت و تشکیلات داشتند و به سوی آن‌ها فرار کرده باشند اسیرانی که توبه نکرده‌اند کشته می‌گردند شیخ طوسی، علامه حلّی و کاشف‌الغطاء از پیروان این نظریه هستند (شیخ طوسی، المبسوط، ج۷، ص ۲۷۱ و علامه حلی، المنتهی المطلب، ج۲، ص ۹۸۷ و کاشف‌الغطاء، کشف‌الغطاء، ص ۴۰۴).
آیه ا… صدر در مورد حکم اسیران چنین می‌گوید:
فقهای اسلام دربارۀ عدم جواز کشتن کسی که سلاح خود را بر زمین نهاده (و تسلیم شده) اتفاق‌نظر دارند. و در مورد اسیران نیز اگر قادر به جنگ نباشد، کشتن را جایز نمی‌دانند، ولی اگر امکان استفاده از او در جنگ وجود داشته باشد برخی از فقهای جعفری کشتن او را جایز دانسته و برخی نیز جایز نمی‌دانند و گروه سوّم بین حالتی که گروهی از اهل بغی باقی مانده باشند و اسیر بتواند به آنها پناه برد و حالتی که چنین نباشد تفاوت قائل شده و در حالت اوّل کشتن او را جایز می‌دانند و در حالت دوم جایز نمی‌دانند. هر چند به اتفاق، حبس او را در طول مدت جنگ واجب می‌دانند (عبدالقادر عوده، التشریع الجنایی الاسلامی، حقوق جزایی اسلام، ج۱، ص ۱۴۲، پاورقی). مبادلۀ اسیران با یکدیگر جایز است. در صورتی که آنها حاضر به مقابله نشدند می‌توان اسیر انها را حبس کرد تا حاضر به مقابله شوند، اگر آنها اسیران را می‌کشند جایز است اسیر آنها نیز کشته شود (علامه حلی، منتهی المطلب، ج۲، ص ۹۸۷و ۹۸۸).
۲٫حکم فراریان و مجروحان:
با توجه به تقسیم بغات به دو دستۀ دارای تشکیلات و بدون تشکیلات، حکم هر کدام در نظر فقهای شیعه فرق می‌کند: اگر باغیان دارای سازمان و مرکزّیت باشند، فراریان آنها مورد تعقیب قرار می‌گیرند و مجروحان آنان نیز کشته می‌شوند تا نتوانند با بهبودی حال دوباره فتنه و آشوب کنند.
اگر باغیان دارای سازمان و مرکزیّت نباشند، با پراکنده کردن جمع آنها فتنه خاموش می‌شود. لذا فراری مورد تعقیب قرار نمی‌گیرد و مجروح نیز کشته نمی‌شود.
فقهای شیعه غالبا به این دو دسته اشاره کرده و نظر فوق را تأیید کرده‌اند (علامه حلی، تذکره الفقها، ج۱، ص ۴۵۶؛ جواهر، ج۲۱، ص ۳۲۸؛ سرائر، ص ۱۶؛ کشف‌الغطاء، ص ۴۰۳).
مرحوم کاشف‌الغطاء با اشاره به تقسیم باغیان دارای تشکیلات و بدون تشکیلات و حکم فراریان و مجروحان آنها می‌فرماید: « و اذا تابوا و انابوا رفع عنهم الحرب و صار و کحال باقی الرّعیه» (زمانی که توبه کرده و پشیمان شدند تیغ جنگ از آنان برداشته می‌شود و به وضعیت قبل و حال سایر شهروندان باز می‌گردند) (کاشف‌الغطاء، کشف‌الغطاء، ص ۴۰۴).
با توجه به قید داشتن سازمان و تشکیلات و رفع آن با توبه و انابه واضح است که حکم کشتن مجروح و تعقیب فراری در صورت احتمال شورش مجدد و استفاده دوباره از آنها در قیام‌های بعدی حکمی عام است که در غیر صورت وجود سازمان و تشکیلات نیز ممکن است آن را جاری دانست. و همچنین در صورت خطرناک نبودن آنها حتی با وجود سازمان و تشکیلات این حکم برداشته شود. یکی از فقهای معاصر، پس از تقسیم فراریان و مجروحان به دو دسته خطرناک و غیر خطرناک می‌گوید: «مجروحین در صورتی که حکومتی مستقل داشته باشند به قتل می‌رسند و این حکم وقتی است که توبه نکرده باشند زیرا قتل آنان به این جهت است که برای حکومت اسلامی خطرناک می‌باشند و لیکن اگر توبه کنند دیگر خطری نخواهند داشت و همچنین است اگر توبه نکنند امّا از همراهی و همکاری با بغات خودداری نمایند یا آن که باغیان قبل از کشتن مجروحان تسلیم شده دست از بغی و یا جنگ با حکومت اسلامی بردارند. افراد فراری نیز همین حکم را دارند، اما چون امکان دارد برگردند و به دشمن کمک کنند، لازم است تعقیب و دستگیر شوند و پس از آن اگر توبه کنند و یا حاضر به توبه شوند و یا دست از کمک با باغیان بردارند و یا قادر به کمک کردن نباشند، از قتلشان خوداری می‌شود. هر چند کلمه اصحاب و فقها در این جا مطلق می‌باشد، اما با توجه به مشروط دانستن قتل آنان به داشتن حکومت معلوم می‌گردد این نظر اختصاص به صورتی دارد که وجودشان خطرناک باشد و اگر وجود آنان خطرناک نباشد نباید آنان را به قتل برسانند (مرعشی، ۱۳۷۳، ص ۷۰ و ۷۱).
عبدالقادر «عوده» می‌گوید احمد بن حنبل معتقد است که به هیچ عنوان فراری مورد تعقیب قرار نمی‌گیرند و کشته نمی‌شوند هر چند که به سوی مرکزیت و تشکیلات فرار کند (عوده، التشریع الجنائی الاسلامی، ج۲، ص ۶۹۰).
علامۀ حلّی نیز نظری شبیه به نظر احمد بن حنبل را به شافعی نسبت داده است (علامه حلی، تذکره الفقها، ج۱، ص ۴۵۶).
فراریان خودی: شیخ طوسی در نهایه (شیخ طوسی، نهایه، ص ۲۹۶) و علّامه حلی (علامه حلی، تحریر، ج۱، ص ۱۵۵) و محقّق حلّی (محقق حلّی، شرایع، به نقل از جواهر، ج۲۱،ص ۳۲۲) و صاحب جواهر (‌نجفی، جواهر، ج۲۱، ص ۳۲۲) و دیگر علما و دانشمندان شیعه، استقامت و ثبات قدم را در جنگ با اهل بغی بر مسلمانان واجب و فرار از آن را گناهی بزرگ و مانند فرار از جهاد با کفّار و مشرکین می‌دانند و این حکم تا حصول نتیجه باقی است.

 

3. 3. حکم اموال:

 

از جمله مسائلی که در جنگ با باغیان مورد بحث قرار گرفته مسئلۀ اموال است نوعا در هر درگیری و نبردی، اموالی از دو طرف درگیر از بین می‌رود و اموالی نیز به غنیمت گرفته می‌شود. اموالی را که باغیان در خلال شورش از بین برده‌اند باید جبران شود و به تعبیر فقها «ضامن» می‌باشند و در این میان فرقی بین اموالی که متعلق به مسلمانان است و یا اموال متعلق به اهل ذمّه که در پناه اسلام حرّمت و احترام هستند وجود ندارد (همان).
امّا اموالی که از باغیان تلف شده است: در صورتی که قبل از شروع و یا بعد از اتمام جنگ، اهل عدل، اموال باغیان را از بین ببرند و یا در صورتی که بدون اذن امام شروع به جنگ کنند و اموال را تلف نمایند «ضامن» هستند اما در صورتی که در خلال جنگ و با اجازۀ امام این کار را بکنند ضامن نخواهند بود (علامه حلی، منتهی المطلب، ج۲، ص ۹۸۶).
باغیان با اقدامات خود، حرمت جان خویش را از بین برده‌اند لیکن حرمت اموال آنها در صورتی که در جنگ به کار برده نشده باشد- همچنان باقی است و این از امتیازاتی است که به خاطر مسلمان بودن باغیان به آنها داده شده است و فقها این اموال را به دو دسته تقسیم کرده‌اند:
۱٫اموالی که در صحنه نبرد نیست(منقول و غیر منقول).^[۱۶]
۲٫اموالی که در صحنه نبرد وجود دارد( منقول و غیر منقول).^[۱۷]
در مورد اموال بخش نخست فقهای شیعه و سنی اتفاق‌نظر دارند (شیخ طوسی، المبسوط، ج۷، ص ۲۶۶و ۲۶۷؛ سرائر، ص ۱۶؛ التشریع الجنائی الاسلامی، ج۲، ص ۶۹۵؛ جزیری، الفقه علی مذاهب الاربعه، ج۵، ص ۴۲۱). که این اموال محترم است و در مالکیّت صاحبان آن باقی می‌ماند، امّا در مورد اموال منقولی که بغات هنگام شورش از انها استفاده کرده‌اند و در صحنه نبرد و لشرگاه همراه آنان بوده است، سه نظریه وجود دارد:
نظریه اوّل:
عده‌ای از فقها معتقدند که این قسم از اموال بغات نیز دارای احترام است و کسی نمی‌تواند انها را به غنیمت گیرد و تصرف نماید. از طرفداران این نظریه، ابن ادریس (شهید اول، الدروس، ص ۱۶۴)، شهید اول (شهید اول، الدروس، ص ۱۶۴)، می‌باشند (ابن زهره، غنیه النزوع الجوامع الفقهیه، ص ۵۲۲). یکی از دلایلی که این گروه اقامه کرده‌اند، سیرۀ امام علی (ع) در جنگ جمل است. ابوقیس نقل می‌کند که در روز جنگ جمل علی (ع) فرمود، هرکس مالش را هر جا یافت بردارد یکی از بغات از کنار ما عبور کرد و ظرفش را که ما در آن غذا طبخ می‌کردیم شناخت. از او خواستیم که کمی صبر کند تا غذا پخته شود، آنگاه ظرف را پس گیرد. اما او درنگ نکرد و با پایش زد غذا را ریخت و ظرفش را برداشت.
دلیل دیگر این گروه، اجماع همۀ مسلمانان و اجماع علما شیعه می‌باشد (ابن ادریس، سرائر، ج۲، ص ۱۹)، و دلیل سومی که فقها به آن برای جایز نبودن تصرف مال به غنیمت گرفته شده از باغیان ذکر کرده‌اند، «اصل مالکیت است»؛ به این معنی که مال افراد تحت ملکیّت آنها باقی است مگر این که دلیلی محکم بر خلاف آن داشته باشیم که بتوان به آن برای نفی مالکیت آنها استناد کرد که در این مورد دلیلی محکم نداریم (همان).
نظریۀ دوّم:
اکثر فقهای شیعه همانند محقق در شرایع (محقق حلی، شرایع، ج۱، ص ۳۸۵) و علّامه حلی در مختلف الشیعه می‌گویند:
تصرف چنین اموالی جایز است، و برای اثبات نظریۀ خود به سیرۀ علی (ع) در خصوص جنگ جمل استناد می‌کنند که حضرت (ع) اموال به دست آمده را بین جنگجویان تقسیم کرد. در مقابل اجماع بر عدم جواز غنیمت گرفتن مال باغیان، شیخ طوسی نیز ادعای اجماع بر جواز غنیمت گرفتن اموال ایشان نموده است (علامه حلی، مختلف الشیعه، ج۴، ص ۴۶۲).
و اصلی نیز که به آن استناد شده است با توجه به سیرۀ علی (ع) در تقسیم اموال باغیان جنگ جمل، اعتبار خود را از دست می‌دهد؛ زیرا به عقیدۀ تمام فقها جایی که دلیل وجود دارد نمی‌توان به اصل استناد نمود.
نظریۀ سوّم:
صاحب جواهر در مورد اموالی که در لشرگاه نبود و در جنگ به کار برده نشده مانند دیگران قائل به عدم جواز غنیمت گرفتن آنها می‌شود. و عمده دلیل خود را روایاتی می‌داند که در مورد اسیر نکردن زن و فرزند باغیان و علّت این حکم که در بیانات ائمه معصوم آمده است که همان جهت تقیه و رعایت مصالح شیعیان در آینده می‌باشد، رعایت این مصالح تا زمان ظهور امام زمان(ع) بر جمیع شیعیان لازم است، به تعدادی از این روایات در ذیل اشاره می‌شود:

 

• محمدرضا المظفر، پیشین، ج۳، ص۱۵۰. ↑

 

• همانجا. ↑

 

• الآخوند، کفایۀالاصول، پیشین، ص۳۳۰. ↑

 

• حسن بن علیاصغر الموسویالبجنوردی، منتهیالاصول ([بیجا]: [بینا]، [بیتا]، ج۲) ص۸۵. ↑

 

• السید محمد الحسینیالروحانی، منتقی الاصول ([بیجا]: [بینا]، ۱۴۱۶ ه. ق، چاپ دوم، ج۴ ) ص۲۳۰. ↑

 

• السید محمدسعید الطباطباییالحکیم، المحکم فی اصول الفقه ([بیجا]: مؤسسۀ المنار، ۱۴۱۴ه.ق، چاپ اول، ج۳) ص۱۸۵. ↑

 

• السید محمدسرور الواعظ الحسینیالبهسودی، پیشین، ج۲، ص۱۳۱. ↑

 

• السید ابوالقاسم الموسویالخوئی، اجودالتقریرات، پیشین، ج۲، ص۹۶. ↑

 

• ر.ک: الآخوند، کفایۀالاصول، پیشین، ص۳۳۰. ↑

 

• ر.ک: همانجا. ↑

 

• الشیخالانصاری، فرائدالاصول، ج۱، پیشین، ص۷۶. ↑

 

• «فرق علت و حکمت در آنست که حکم دائر مدار علت است. و اگر انسداد، علت باشد، حجیت هم دائر مدار آن است، هر چند دائر مدار حکمت نیست. و حکمت یک امر غالبی است که در نوع مصادیق وجود دارد». ↑

 

• ر.ک: محمدکاظم الخراسانی، نهایۀالنهایۀ ([بیجا]: [بینا]، [بیتا]، ج۲) ص۶۱؛ عبدالکریم الحائری، دررالفوائد (قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی، [بیتا] ، چاپ پنجم ، ج۲) ص۳۶۸. ↑

 

• ر.ک: الشیخ الانصاری، فرائدالاصول، پیشین، ج۱، ص ۷۶. ↑

 

• ر.ک: محمدرضا المظفر، پیشین، ج۳، ص۱۵۰. ↑

 

• السید علینقی الحیدری، پیشین، ص۲۰۸. ↑

 

• ر. ک: همانجا. ↑

 

• السید روحالله الموسویالخمینی(الامامالخمینی)، کتابالطهارۀ (قم: [بینا]، [بیتا]، ج۲) ص۸۴. ↑

 

• ر.ک: الآخوند، کفایۀالاصول، پیشین، ص۳۳۱ ؛ الشیخالانصاری، فرائدالاصول، پیشین، ج۱، ص۷۵. ↑

 

• ر.ک: الشیخالانصاری، فرائدالاصول، پیشین، ج۱، ص۷۵. ↑

 

• السید ابوالقاسم الموسویالخوئی، اجودالتقریرات، پیشین، ج۲، ص۹۷. ↑

 

• مهدی الکجوریالشیرازی، الفوائدالرجالیه (قم: دارالحدیث، ۱۳۸۲ه.ش، چاپ اول) ص۶۷. ↑

 

• غلامحسین المجتهدالتبریزی، الاصولالمهذبه (خلاصۀالاصول) ([بیجا]: [بینا]، [بیتا]) صص۹۱-۹۲؛ ر.ک: جعفر السبحانی، کلیات فی علم رجال، پیشین، ص ۱۵۵؛ ر.ک: ابیمحمدرضا النجفیالاصفهانی، پیشین، ص۵۰۹. ↑

 

• ابیالمعالی محمدبنمحمدابراهیم الکلباسی، الرسائل الرجالیه (قم: دارالحدیث، ۱۳۸۰ه.ش، چاپ اول، ج۱) ص۴۱۳. ↑

 

• السید کاظم الحائری، القضاء فی الفقهالاسلامی (قم: مجمع الفکر الاسلامی، ۱۴۱۵ ه.ق، چاپ اول) ص۲۷۰. ↑

 

• «إِنَّمَا أَقْضِی بَیْنَکُمْ بِالْبَیِّنَاتِ وَ الْأَیْمَانِ» (الحر العاملی، وسایلالشیعه (قم: مؤسسۀ آلالبیت علیهمالسلام، ۱۴۰۹ه.ق، چاپ اول، ج۱۸) ص۱۶۹). ↑

 

• «اسْتِخْرَاجُ الْحُقُوقِ بِأَرْبَعَۀ وُجُوهٍ بِشَهَادَۀ رَجُلَیْنِ عَدْلَیْنِ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ رَجُلَیْنِ عَدْلَیْنِ فَرَجُلٌ وَ امْرَأَتَانِ فَإِنْ لَمْ تَکُنِ امْرَأَتَانِ فَرَجُلٌ وَ یَمِینُ الْمُدَّعِی فَإِنْ لَمْ یَکُنْ شَاهِدٌ فَالْیَمِینُ عَلَى الْمُدَّعَى عَلَیْهِ فَإِنْ لَمْ یَحْلِفْ [وَ] رَدَّ الْیَمِینَ عَلَى الْمُدَّعِی فَهُوَ وَاجِبٌ عَلَیْهِ أَنْ یَحْلِفَ وَ یَأْخُذَ حَقَّهُ فَإِنْ أَبَى أَنْ یَحْلِفَ فَلَا شَیْ‏ءَ لَهُ.» (الکلینی، الکافی (تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ه.ق، چاپ چهارم، ج۷) ص۴۱۶). ↑

 

• «جَمِیعُ أَحْکَامِ الْمُسْلِمِینَ تَجْرِی عَلَى ثَلَاثَۀ أَوْجُهٍ شَهَادَۀ عَادِلَۀ أَوْ یَمِینٍ قَاطِعَۀ أَوْ سُنَّۀ جَارِیَۀ مَعَ أَئِمَّۀ الْهُدَى» ابیجعفر محمدبن علیبنالحسین بنبابویهالقمی، الخصال (قم: جامعهی مدرسین، ۱۳۶۲ه.ش، چاپ دوم، ج۱) ص۱۵۵). ↑

 

• محمدجعفر جعفریلنگرودی، دایرۀالمعارف علوم اسلامی قضایی، پیشین، ج۱، صص۲۴۵- ۲۴۶. ↑

 

• عبدالرزاق احمد السنهوری، الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید (بیروت: منشورات الحلبی الحقوقیه، ۲۰۰۰ م، چاپ سوم، ج۲) ص۳۱۱. ↑

 

• سیدمحمود هاشمیشاهرودی، فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل بیت (قم: مؤسسۀ دایرۀالمعارف فقه اسلامی، ۱۳۸۵، چاپ دوم، ج۲) ص۲۱۹. ↑

 

• عبدالرزاق احمد السنهوری، پیشین، ص۲۱۱. ↑

 

• «اخبار عدل حاکماً بما علم ولو بامر عام لیحکم بمقتضاه، فقد لا تتوقف علی تقدم دعوی کاعلام العدول برؤیتهم اشهر فیحکم بثبوتها».(محمدحسن النجفی، جواهرالکلام (تهران: دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ ه.ش، چاپ دوم، ج۲) ص۶۰۷). ↑

 

• ر.ک : الشهیدالثانی، مسالکالافهام، پیشین، ج۱۴، ص۱۵۳؛ ابوالحسن الاصفهانی، پیشین، ص۹۲. ↑

 

• ر. ک: احمد بن محمدمهدی النراقی ، مستند الشیعه( قم: مؤسسۀ آلالبیت علیهمالسلام، ۱۴۱۹ ه. ق، چاپ اول، ج۱۸) ص۹. ↑

 

• ر.ک: محمدحسن النجفی، جواهرالکلام، پیشین، ج۴۰، ص۱۰۷؛ احمد بن محمدمهدی النراقی، مستندالشیعه، پیشین، ج۱۸، ص۱۰. ↑

 

• محمدجعفر جعفریلنگرودی، دایرۀالمعارف علوم اسلامی قضایی، پیشین، ج۲، صص۷۹۰-۷۹۱. ↑

 

• • « در مادهی ۱۵۵ آیین دادرسی کیفری نیز آمده است: در مواردی که قاضی به شهادت شاهد به عنوان دلیــل شرعی استنــاد مینماید ، لازم است شاهد دارای شرایط زیر باشد: ۱ـ بلوغ ۲- عقل ۳ـ ایمان ۴- طهارت مولد ۵- عدالت ۶- عدم وجود انتفاع شخصی برای شاهد یا دفع ضرر از وی ۷ـ عدم وجود دشمنی بین شاهد و طرفین دعوی ۸-عدم اشتغال به تکدی و ولگردی». ↑

 

• قبلاً در بیان شرایط کارشناس در فقه گفته شد که گاهی ایمان در معنای اسلام به کار رفته است. ↑

 

• «تنها در گواهی بر وصیت (تملیکی یا عهدی) که وصیت در سفر از جانب مسلم صورت گیرد و مرد مسلمان عادل نیابد که گواه وصیت باشد و یا چنانچه در زندان باشد، میتواند دو شاهد عادل از اهل کتاب بگیرد». (محمدجعفر جعفریلنگرودی، دایرۀالمعارف علوم اسلامی قضایی، پیشین، ج۲، ص۸۱۱). ↑

 

• «لَا تُقْبَلُ شَهَادَۀ أَهْلِ دِینٍ عَلَى غَیْرِ أَهْلِ دِینِهِمْ إِلَّا الْمُسْلِمِینَ فَإِنَّهُمْ عُدُولٌ عَلَیْهِمْ وَ عَلَى غَیْرِهِمْ» (محدّثالنوری، پیشین، ج۱۷، ص۴۳۷). ↑

 

• تعریف عدالت و طریق اثبات آن در مبحث شرایط کارشناسان در فقه گذشت. ↑

 

• ر. ک: السید احمد الخوانساری، پیشین، ج۶، ص۱۰۶. ↑

 

• ر. ک: الشهیدالاول، الدروس، پیشین، ج۲، ص۱۲۵. ↑

 

• ر.ک: المحققالاردبیلی، مجمعالفائدۀ و البرهان (قم: مؤسسۀ النشر الاسلامی، ۱۴۱۴ه.ق ، چاپ اول، ج۱۲) ص۳۱۴. ↑

 

• مادهی ۲۳۰ آیین دادرسی مدنی مقرر میدارد: «… الف- اصل طلاق و اقسام آن، رجوع در طلاق و نیز دعاوی غیرمالی از قبیل مسلمان بودن، بلوغ، جرح و تعدیل، عفو از قصاص، وکالت، وصیت با گواهی دو مرد. ب-دعاوی مالی یا آنچه که مقصود از آن مال میباشد از قبیل دین ،ثمن بیع، معاملات، وقف، اجاره، وصیت به نفع مدعی، غصب، جنایات خطائی و شبهعمد که موجب دیه است .ج-دعاوی که اطلاق به آن ها معمولاً در اختیار زنان است از قبیل ولایت، رضاع، بکارت عیوب درونی زنان با گواهی چهار زن، دو مرد یا یک مرد و دو زن. ۵-اصل نکاح با گواهی دو مرد یا یک مرد و دو زن. ↑

 

• «تَجُوزُ شَهَادَۀ الْقَابِلَۀ وَحْدَهَا» (محمدباقر بن محمدتقی المجلسی( العلامهالمجلسی)، بحارالانوار ([بیجا]: دار احیاءالتراث العربی، ۱۴۰۳ ه.ق، چاپ دوم، ج۱۰۱) ص۳۲۱ ؛ السید محمدصادق الحسینیالروحانی، فقهالصادق، پیشین، ج۲۵، ص۳۲۱. ↑

 

• ر.ک: احمد بن محمدمهدی النراقی، مستندالشیعه، پیشین، ج ۱۸، ص۳۰۱. ↑

 

• «تَجُوزُ شَهَادَۀ امْرَأَتَیْنِ فِی اسْتِهْلَالِ الصَّبِیِ‏» (العلامه المجلسی، بحارالانوار، پیشین، ج۱۰۱) ص۳۲۱؛ السید محمدصادق الحسینیالروحانی، فقهالصادق، ج۲۵، پیشین، ص۳۰۸). ↑

 

• • خیابان جمع‌کننده‌و‌پخش‌کننده،

 

• • خیابان فرعی بن‌باز و بن‌بست(ارتباط مستقیم به واحدهای مسکونی)،

 

• • فرعی پیاده (ماشین‌رو) (عربانی،۱۳۸۲).

 

۲-۷-۵-۱- سلسله مراتب شبکه دسترسی
خیابان جمع‌و‌پخش کننده: این خیابان برقراری ارتباط بین خیابان‌های اصلی و خیابان‌های فرعی(محلی) و یا محله‌های مجاور را برقرار می‌سازد. این‌گونه خیابان‌ها ترافیک چند خیابان فرعی را جمع‌ آوری نموده و به خیابان اصلی و یا خیابان اصلی درجه یک عبوری منتقل می کند.
خیابان فرعی بن‌باز و فرعی بن‌بست(محلی): این خیابان برقراری ارتباط بین واحدهای هم‌جوار و هم‌چنین امکان دسترسی به مناطق مسکونی، تجاری، صنعتی یا دیگر اراضی مجاور را فراهم ساخته و به خیابان جمع‌ و‌ پخش‌کننده و یا خیابان اصلی مربوط می‌شود.
فرعی پیاده (ماشین‌رو): فرعی پیاده معابر کم‌عرضی می‌باشند که در داخل بلوک‌های ساختمانی، جهت دستیابی به اماکن مجاور مورد استفاده قرار می‌گیرند.
دسترسی پیاده و دوچرخه: این مسیر فقط جهت عابر پیاده و دوچرخه در نظر گرفته می‌شود و در حریم یک خیابان سواره قرار ندارد‌، اغلب در این معبر در مورد تقاطع‌هایی که سواره را قطع می‌کند از روگذر یا زیرگذر استفاده می‌شود(قریب،۱۳۷۵).
۲-۸- تقاطع‌ها
مفصل‌های ارتباط شبکه را تقاطع‌های آن تشکیل می‌دهند. در این محل نوارهای عبوری با هم تلاقی کرده و همدیگر را قطع می‌کنند و فقط در این محل است که وسائل‌نقلیه قادرند به چپ و یا راست تغییر مسیر دهند. خیابان‌هایی که به تقاطع متصل می‌شوند بازوی تقاطع نامیده می‌شوند. هر تقاطعی که دارای حداقل چهار بازو باشد و دو بازوی آن را دو خیابان عبوری (ترافیک مستقیم) تشکیل دهند،‌ آن تقاطع را چهار راه می‌نامند.
تقاطعی که فقط دارای یک خیابان عبوری باشد و این خیابان به خیابان دیگری اتصال پیدا کند، آن را سه راهی می‌نامند. اگر از خیابانی دو خیابان به صورت “دو شاخه” انشعاب پیدا کند، محل انشعاب را دوراهی می‌نامند. اتصال سه یا بیش از سه خیابان به باند سواره دایره شکلی، که حرکت در آن در یک جهت انجام گیرد میدان نام دارد(شاهی، ۱۳۷۶).
تقاطع به عنوان یک جزء ضروری از شبکه راه‌ها محسوب می‌گردد. رانندگان در تقاطع، امکان تغییر مسیر و رسیدن به مقاصد موردنظر خود را از طریق تعداد محدود‌تری از راه‌ها پیدا می‌کنند. سرعت در محل تقاطع نسبت به رویکرد‌های آن کمتر است، حتی در بعضی تقاطع‌ها وسایل‌نقلیه لزوماً باید توقف کنند. بنابراین به لحاظ ظرفیت، سطح سرویس و ایمنی تقاطع‌ها به عنوان نقاط بحرانی در شبکه راه‌ها محسوب می‌شوند.

طراحی تقاطع باید با در نظر گرفتن شرایط موجود مثل رانندگان ناآشنا با مسیر و کم‌تجربه و احتمالاً مسن صورت پذیرد. بسیاری در حین رانندگی بر حسب عادت عمل نموده و به شرایط موجود به طور کامل و دقیق توجه نمی‌نمایند. در این‌گونه موارد، آ‌ن‌ها برای یافتن راه‌حل برای مسائل پیش‌رو براساس تجربیات قبلی خود عمل می‌کنند. رانندگانی که به طور مداوم از یک راه استفاده می‌نمایند، آن‌قدر با مسیر آشنا هستند که به تغییرات قابل توجه بین تقاطع‌های موجود در مسیر توجه نمی‌نمایند، در حالی‌که رانندگانی که به طور اتفاقی یا گاه ‌و ‌بی‌گاه از یک مسیر استفاده می‌کنند، در اثر عدم‌یکنواختی در طراحی‌ها مانند استفاده از یک خط گردش به چپ در یک تقاطع، در حالی که سایر تقاطع‌ها یک خط ذخیره مرکزی داشته‌اند، دچار سردرگمی می‌شوند. اکثر خطاهای رانندگان وسایل‌نقلیه ناشی از ترکیب عوامل مشکل‌ساز در انجام وظایف رانندگان هم‌چون:۱- کنترل وسیله‌نقلیه (کنترل سرعت و …) ۲- هدایت (انتخاب و حفظ مسیر ایمن)۳- جهت‌یابی (طراحی سفر و ادامه مسیر) می‌باشد. بسیاری از این وظایف باید در زمانی کوتاه در حین حرکت صورت پذیرد(عوامل انسانی).
طراحی و علائم مسیر باید اطلاعات صحیح را در زمان و مکان مناسب مهیا و ارائه نماید. تقاطع‌ها نیازمند استفاده از علائم ساده مطابق آن چه طراح برای اجرا توسط استفاده‌ کنندگان در نظر گرفته،‌ می‌باشند. طراحی علائم باید از مراحل اولیه طراحی تقاطع مدنظر باشد و نه به عنوان یک اقدام پایانی.
در طراحی تقاطع بایستی این امکان برای رانندگان فراهم آید تا حرکات مجاز و دارای حق‌تقدم را به راحتی انجام دهند.
انتخاب نوع تقاطع باید با توجه به اهمیت نسبی حجم ترافیک صورت پذیرد. هر چه حجم ترافیک بالاتر باشد، باید خطر کمتری متوجه رانندگان گردد. به علاوه، حتی در شرایط حجم ترافیک اندک نیز نباید خطر بیش از حد باشد.
طراحی‌های غیرمتعارف (به عنوان مثال تقاطع‌هایی که رانندگان باید توجه خود را به‌طور همزمان به چندین نقطه برخورد جلب نمایند) معمولاً غیر ایمن هستند و معمولاً در این موارد استانداردسازی مورد نیاز است. اما صرفاً با پیروی کورکورانه از برخی دستورالعمل‌ها،‌به ویژه در محیط‌های شهری که شرایط فیزیکی پیچیده باشد، تأمین ایمنی تضمین نخواهد شد.
اغلب در تقاطع‌های موجود نه تنها برای بهبود و افزایش ظرفیت بلکه برای ارتقای ایمنی از طریق کاهش یا حذف جنبه‌های منفی آنها تغییراتی صورت می‌پذیرد. اقداماتی هم‌چون: کاهش برخوردهای ترافیکی، بهبود سیستم علایم و کاهش سرعت، تغییر تقاطع‌ها اغلب با تغییر در چگونگی طراحی آن‌ها انجام می‌شود. مثلاً تقاطع‌های معمولی به میدان‌ها یا حتی تقاطع‌های غیرهمسطح تبدیل می‌گردند.
۲-۹- ترافیک ساکن
وسائل‌نقلیه‌ای که در حال توقف و پارک باشند، ترافیک ساکن نامیده می شوند.
با رشد سریع تعداد وسائل‌نقلیه در چند دهه اخیر، نیاز به اختصاص دادن سطوح بیشتری به ترافیک احساس می‌شد که با گسترش و توسعه شبکه ارتباطی شهری، تا حدودی این کمبود تأمین گشت. همزمان با این گسترش، می‌باید برنامه‌ریزان شهری به همان نسبت سطوحی را به ترافیک ساکن اختصاص می‌دادند، زیرا در اختیار داشتن یک وسیله‌نقلیه هنگامی می‌تواند کاربرد واقعی خود را نشان دهد، که دارندگان آن قادر باشند در هر نقطه‌ای از شهر که مقصدشان باشد، محلی را برای پارک وسیله‌نقلیه خود پیدا کنند. به عبارت دیگر می‌باید در نقاط مختلف و پر تراکم شهری، مانند محدوده‌های تجاری خدماتی، تفریحی و کار، توقف‌گاه‌هایی با ظرفیت کافی احداث می‌گشت، ولی به علت بی‌توجهی و یا به علل اقتصادی و… این برنامه اجراء نگردید. امروزه معضل کمبود محل توقف وسائل‌نقلیه، به‌ خصوص در مناطق مرکزی شهر، گریبانگیر اکثر شهرهای کشورمان می‌باشد، حرکت با وسیله‌نقلیه به مرکز شهر و رسیدن به مقصد بسیار آسان‌تر انجام می‌گیرد تا پیدا نمودن محلی برای پارک اتومبیل. متخصصان فن، یکی از علل شلوغی و راهبندان‌های ترافیکی مرکز شهر را رانندگانی می‌دانند که در پی جستجو برای پیداکردن محلی برای پارک وسیله‌نقلیه خود، ترافیک روان خیابان‌ها را مختل نموده و باعث راهبندان‌های طولانی می‌گردند.
۲-۱۰- آرام‌سازی ترافیک در محدوده‌های مسکونی
زیان‌های ناشی از ترافیک وسائل‌نقلیه موتوری مانند ایجاد سروصدا، دود، مخاطرات جانی و سطوح نسبتاً زیادی که به اشغال خود در می‌آورد، یکی از علل غیراقتصادی بودن آن در شهرها محسوب می‌شود. لذا امروز سعی می‌گردد با طرحی به عنوان (آرام سازی ترافیک و به‌سازی محیط مسکونی) این آسیب‌ها را به حداقل خود برساند. شبکه ارتباطی شهرهای کشور ما اکثراً شبکه‌ای است شطرنجی که در آن اصول شهرسازی و مهندسی ترافیک، رعایت نگردیده است. معابر فرعی یک محدوده مسکونی عموماً ‌بدون رعایت سلسله مراتب مستقیماً به خیابان‌های اصلی متصل نگردیده است. معابر فرعی یک محدوده مسکونی عموماً بدون رعایت سلسله مراتب مستقیماً به خیابان‌های اصلی متصل است و ترافیک افراد غیرساکن محدوده مسکونی به صورت ترافیک عبوری در آن‌ها جریان دارد. علاوه بر این چون باند سواره به صورت خطی مستقیم و عبوری می‌باشد. رانندگان وسائل‌نقلیه با سرعت‌های غیرمجاز در آن‌ها تردد کرده، ضمناً به وجود آوردن آلودگی هوا و آلودگی صوتی، خطراتی برای عابرین، بویژه کودکان ایجاد می‌نمایند. تعداد زیاد تصادفات در این فرعی‌ها گواه این ادعا می‌باشد.
در بعضی از این معابر‌فرعی، ساکنین به خاطر آرامش و آسایش و نیز مقابله با ورود وسائل‌نقلیه افراد غیرساکن و هم‌چنین جلوگیری از سرعت آن‌ها، خود به چاره جویی پرداخته، موانعی به صورت پخی‌های متعد و بلند که از نظر اصول فنی مردود شناخته می‌شوند در آن‌ها ایجاد می‌نمایند. این تمهید علاوه بر زشت نمودن سیمای معبر، باعث خسارات عمده‌ای به وسائل‌نقلیه‌ای که حتی با سرعت‌های کم در آن حرکت می‌کنند شده و مخاطراتی را برای سرنشینان آن به وجود می‌آورند. لذا به نظر می‌رسد با طرح آرام‌سازی ترافیک در محدوده‌های مسکونی، که در چند دهه پیش اولین‌بار در کشور هلند و بعد در انگلستان و آلمان به اجرا درآمده و نتایج خوبی از این طرح گرفته شد، می‌شود در کشور ما نیز به طور آزمایشی اجرا گردد. آرام‌سازی ترافیک در محیط مسکونی به معنای مقابله و یا خارج نمودن ترافیک وسائل‌نقلیه غریبه از محدوده مسکونی و کاهش سرعت وسائل‌نقلیه ساکنین محدوده برای ایمنی و بهبود هرچه بیشتر محیط مسکونی است(عربانی، ۱۳۸۲).
۲-۱۱- شبکه معابر(راه)
تعریف راه و خیابان: (آئین‌نامه راه‌های شهری، ۱۳۷۴ )
مجموعه‌ا‌ی است که برای عبور وسایل‌نقلیه موتوری، دوچرخه و پیاده ساخته می‌شود. به راه در داخل آبادانی‌ها ،خیابان نیز اطلاق می‌شود مگر در مورد راه‌هایی که عملکرد برون‌شهری دارند. ولی از داخل این راه‌ها می‌گذرند (‌راه‌های شریانی درج۱‌) که اطلاق خیابان به آنها معمول نیست. شبکه معابر یکی از اجزای سیستم حمل‌ و ‌نقل می‌باشد که اجزای شکل‌دهنده این سیستم عبارتند از:
شبکه راه ها شامل:
الف) اضلاع شبکه: معابر، خیابان، کوچه
ب) گره‌ها: محل برخورد این اضلاع در شهر‌ها می‌باشند(تقاطع‌ها). در واقع تقاطع‌ها یکی از مهم‌ترین اجزای شبکه حمل ‌و ‌نقل شهری هستند،که به عنوان گره‌های شبکه و محل تلاقی معابر،از اهمیت خاصی برخوردار می‌باشند.
تقاطع‌ها محل برخورد جریان‌های ترافیک بوده و اصلی‌ترین عامل افزایش زمان سفر و میزان تأخیر جریان‌های ترافیک می باشند(چایچی‌مطلق، ۱۳۸۴).
وسایل‌نقلیه: که انواع مختلفی دارند از انواع سواری‌ها تا وسایل حمل‌ و ‌نقل عمومی مثل اتوبوس، مترو و حتی دوچرخه و موتورسیکلت که همگی وسایل‌نقلیه‌اند و انسان و کالا را جا‌به‌جا می‌کنند.
ایستگاه‌ها و پایانه‌ها: مکا ن‌هایی‌اند که انسان و کالا از آنجا به نقاط مختلف جا‌به‌جا می‌شوند. ایستگاه جایی برای سوار و پیاده شدن انسان و بارگیری و باراندازی کالاست.
سیستم کنترل: که وظیفه کنترل، نظارت، مدیریت و کنترل سیستم را بر عهده دارد که چه مقررات و ضوابطی باید وجود داشته باشد تا وسایل‌نقلیه و انسان‌ها در اضلاع و گره‌ها جا‌به‌جا شوند(محمودی پاتی، ۱۳۸۵). که در میان این اجزا به اصلی‌ترین و بنیادی‌ترین جز سیستم حمل‌ و ‌نقل یعنی شبکه معابر پرداخته می‌شود.
۲-۱۲- ساماندهی تقاطع‌ها
راهنمای تجهیزات یکسان کنترل ترافیک (MUTCD 2009 )^[1] ، معیارهایی را برای تعیین نیاز یک تقاطع به چراغ راهنمایی ارائه کرده است، مقادیر حدی به کار رفته در این معیارها، سال‌ها پیش تعیین شده‌اند. به‌علاوه اغلب آن‌ها بر اساس قضاوت مهندسی بوده و نسبت به دو پارامتر طراحی شده‌اند. یکی حجم تردد و دیگری تعداد خطوط عبوری. گاهی اوقات این دو پارامتر، به دلیل حساسیت کم، منجر به پیش‌بینی‌های ناصحیحی می‌شوند و ممکن است نصب چراغ راهنمایی را در محلی غیرضروری، توصیه نمایند.
۲-۱۳- مروری بر فرایند ارزیابی
به طور کلی، فرایند ارزیابی مهندسی، هنگامی آغاز می‌شود که یک تقاطع دچار مشکلاتی در عملکرد یا ایمنی شود و هدف آن، شناسایی مؤثرترین راه‌حل برای مشکل است. در اغلب موارد، این فرایند ارزیابی، بخشی از یک فرایند مدیریت سیستم جامع (مانند مطالعات ساماندهی شهرها) است که طی آن، کلیه تسهیلات حمل ‌و ‌نقلی مسأله‌دار، مورد بررسی قرار می‌گیرند. مراحل فرایند مدیریت سیستم، در شکل ۲-۱ آورده شده است.
فرایند ارزیابی، سه مرحله از فرایند مدیریت سیستم را تشکیل می‌دهد. در مرحله اول، گزینه‌های ممکن شناسایی می‌شوند. در مرحله دوم، مطالعات مهندسی به منظور ارزیابی میزان تأثیر هر یک از گزینه‌های ممکن انجام می‌پذیرد. در نهایت، بهترین گزینه بر اساس میزان تأثیر مثبت آن بر بهبود حرکت وسایل‌نقلیه و غیروسایل‌نقلیه، انتخاب می‌شود.
بهترین گزینه‌ی حاصل از فرایند ارزیابی برای یک تقاطع معین، برای تعیین بودجه ساخت، به همراه سایر پروژه‌های ساماندهی، مورد بررسی قرار می‌گیرد. در صورت وجود بودجه، تقاطع اصلاح و برای اطمینان از حل مشکل اولیه، کنترل می‌شود(شاهی و نادران، ۱۳۸۴).
شناسایی مشکل
شناسایی و انتخاب گزینه
مطالعات مهندسی
انتخاب بهترین گزینه
اولویت بندی و انتخاب
اجرا و نظارت
فرایند ارزیابی
توجه به سایر پروژه‌ها
شکل ۲ـ۱: مراحل فرایند مدیریت سیستم
۲-۱۴- مطالعات مهندسی
در طی مرحله مطالعات مهندسی، گزینه‌های ممکن بر اساس تأثیرشان بر استفاده کنندگان از راه و محیط مجاور، مورد ارزیابی قرار می‌گیرند. ارزیابی صحیح این تأثیرات، نیازمند استفاده از روش‌های تحلیلی خواهد بود. با این حال، در شرایط معمولی و غیر پیچیده، تجربه موجود در مورد گزینه‌ها و شرایط عملکردی مشابه، ممکن است برای کمک به تخمین میزان تأثیر مثبت یک گزینه، کافی باشد.

۲-۱۰ نیمه هادی
پودری است که کاربرد گسترده ای در صنایع مختلف از پزشکی تا الکترونیک دارد و به صورت یک ترکیب معدنی سفید مایل به آبی ( تقریباً نقره ای ) غیر قابل حل در آب است.
پودر یک نیمه هادی اکسید روی با داشتن گاف انرژی بسیار بالا با خاصیت لومینسانس در دمای اتاق و همچنین انرژی برانگیختگی ۶۰ میلی الکترون ولتی از مهمترین و پرکاربردترین نیمه هادی ها به حساب می آید.
ساختار های متفاوتی دارد ولی ساختار ورتزیت آن که از بقیه پایدار تر است شامل ساختار بلوری پایدار شش وجهی که در آن سختار دارای ابعاد شبکه ای و نانوتر است.
اتم های اکسیژن در مکان های شش وجهی و اتم های روی در موقعیت های چهار وجهی شامل این ساختار می باشد.
در این نیمه هادی لایه های نازک که در طول محور رشد داده شده به علت ثابت پیزو الکتریک بزرگ آن می توانند مانند یک موج آکوستیک سطحی عمل کنند. کاربرد گسترده آنها به علت مقاومت خوب این لایه در برابر پلاسمای هیدروژن در ساختار سلول های خورشیدی است. بنابراین می توان از آنها در حسگر های گازی و ها استفاده کرد[۳۱-۳۳] .

این نیمه هادی ها ذاتاً از گاف انرژی بالایی برخوردار هستند. در حالی که با جا نشانی مواد مختلف در ساختار آن ها می توان گاف انرژیشان را افزایش داد و تا حدود ۴ الکترون ولت رساند. این دلیل باعث کاربرد بیشتر آن می گردد.
در این نیمه هادی، قابلیت حرکت الکترون در شرایط مختلف دمایی متفاوت است.
در دمای ۸۰ درجه کلوین حداکثر آن است.
این زمانی است که قابلیت حرکت حفره ها مقادیر ما بین را انتخاب می کند. شکل (۲-۶) ساختار فضایی دارای ثابت های شبکه را نشان می دهد. . شکل(۲-۷) ساختار شش ضلعی را نشان می دهد[۳۴-۳۵] .
شکل (۲-۶) ساختار فضایی ZnO دارای ثابت های شبکه a , c
شکل (۲-۷) ساختار شش ضلعی ZnO
با گاف انرژی بالا در دمای اتاق باعث استفاده آن در صنایع الکترونیکی و اپتوالکترونیکی شده است.
همچنین به علت مقاومت بالای در برابر اشعه و شرایط شیمیایی خاص در ماموریت های فضایی مورد استفاده قرار می گیرد.
در ضمن به صورت جا نشانی اکسید روی با آلمینیوم به ترکیب ارزان و بی خطری برای کاربرد در صفحات نمایش بلور مایع تبدیل می شود. که از نظر اقتصادی نیز مقرون به صرفه است[۳۵-۳۷] .
برای تولید لایه های نازک روش های مختلفی از قبیل روش کندو پاش، لایه نشانی شیمیایی، لایه نشانی به روش بخار لیزری، اسپری و سل ژل وجود دارد. که روش سل ژل از نظر اقتصاد از همه روش های دیگر مقرون به صرفه تر است.
جدول ۲-۱ مشخصات نیمه هادی
فصل ۳
انواع روش های اندازه گیری ناهمواری های سطح لایه های نازک
مقدمه
همان طور که می دانید روش های زیادی برای مطالعه لایه های نازک و تعیین مشخصات آنها وجود دارد که می توانیم آنها را به انواع روش های میکروسکوپی، روش هایی براساس پراش و روش های طیف سنجی تقسیم بندی کنیم. با بهره گرفتن از روش های میکروسکوپی تصاویری با بزرگنمایی بسیار بالا از ماده بدست می آید. پراش یکی از خصوصیات تابش الکترومغناطیسی می باشد که باعث می شود. تابش الکترومغناطیسی در حین عبور از یک روزنه و یا لبه منحرف شود و استفاده از جذب نشرو یا پراش امواج الکترومغناطیسی توسط اتم ها و یا مولکل ها را طیف سنجی می گویند. در این فصل ما به بررسی و توصیف نحوه عملکرد دستگاه ها و روش های canfocal microscopy، AFM، SEM، TEM و ellipsometry می پردازیم که نمونه هایی از روش های ذکر شده می باشند.
۳-۱ میکروسکوپ هم کانونی^۱
توپوگرافی علم اندازه گیری سطح برای اولین بار در اوایل سال ۱۹۳۰ زمانی که ابزار توسعه یافته بودند آغاز شد. تهیه اولین ابزار اندازه گیری یک نمونه گرافیکی که اطلاعات اوج قله ها و دره ها را به آسانی اندازه می گرفت و به خارج ارائه می کرد. که به سرعت به وسیله اولین ابزارهای آنالوگ در کشورهای بریتانیا و آلمان توسعه یافت که پروفایل میانگین پارامترهای ناهمواری سطح فعال محاسبه می شود. چند سال بعد ظهور کامپیوترهای دیجیتال در موضوع تجزیه تحلیل سطح افزایش قابل توجهی داشت، و برای اولین بار، تکنیک های دیجیتال در علم به کار گرفته شد، که توسعه توصیف طیف وسیعی از پارامترهای ناهمواری سطح را قادر می سازد.
در سال ۱۹۵۳ میکروسکوپ هم کانونی توسط ماروین مینسکی^۲ کامل شد اما هنوز سی سال دیگر زمان لازم بود تا لیزر بتواند به عنوان یک منبع نور نقطه ای برای میکروسکوپ هم کانونی و به عنوان روشی استاندارد در اواخر دهه ۱۹۸۰ مورد استفاده قرار بگیرد.
میکروسکوپ هم کانونی ابزاری مفید برای بازسازی سه بعدی و بدست آوردن تصاویر سه بعدی با کیفیت بالا و تعیین خواص فیزیکی و اپتیکی در محدوده وسیعی از مواد لایه نازک است. این تکنیک بدون آن که تماسی با نمونه داشته باشد و یا ایجاد تخریب کند در تعیین مشخصات اپتیکی مواد، خصوصاً در فن آوری لایه نازک با دقت بسیار بالا به کار می آید. علاوه بر آن در فناوری ساخت نیمه هادی ها، مواد و لایه های بیولوژیکی و غیره مورد استفاده قرار می گیرد. در بحث لایه نازک این تکنیک برای اندازه گیری زبری ( ناهمواری ) سطح، خواص اپتیکی لایه های نازک مانند ضریب شکست، ضریب جذب و توابع دی الکتریک استفاده می شود.
۳-۱-۱ اساس کار میکروسکوپ هم کانونی
یک سیستم اندازه گیری سه بعدی اپتیکی از مرکز نانو است که پایه تکنولوژی هم کانونی است که قدرت تجزیه و طیف سنجی موج را دارد. زمینه اجرایی آن در تعیین زبری ( ناهمواری ) سطح و تجزیه ساختار سه بعدی و شکل هندسی آن در ابعاد کوچک نانو متری است.

 

1. 1. Canfocal microscopy

 

1. 1. Marvin menescky

 

میکروسکوپ های هم کانونی می توانند نمونه ها را دقیق و بدون برخورد توصیف کنند که این یک اصل مهم برای سطح های حساس می باشد، همچنین سطح اطلاعات نیز می تواند برای نمایش دادن و تجزیه موج های گوناگون باشد.
بررسی اطلاعات انداز گیری با میکروسکوپ هم کانونی آسان است. شیء در جهت عمودی محور Z ها با جلو برنده پیزو حرکت می کند. در هر لحظه اندازه گیری سطح کامل است و نمونه در طول اندازه گیری حرکت نمی کند. سایر زمینه های اندازه گیری بستگی به استفاده اپتیکی آن دارد.
شکل (۳-۱) نمای شماتیک میکروسکوپ هم کانونی
میکروسکوپ هم کانونی همان گونه که در شکل مشاهده می شود شامل یک منبع نور LED، یک دیسک چند روزنه ای دوار، یک عدسی شیء با جلوبرنده پیزو، نمونه و دوربین CCD است.
منبع نور LED روی مرکز دیسک چند روزنه ای است که به آن MPD می گوییم و عدسی شیء روی سطح نمونه است که نور را از سطح بازتاب می کند، نور بازتاب شده از سطح کاهش پیدا کرده و توسط روزنه MPD که در مرکز قرار دارد به دوربین CCD می رسد. MPD دوار برای این که بتواند یکپارچه نگاه کند از سطح کامل نمونه عکس می گیرد.
شکل (۳-۲) اساس عملکرد میکروسکوپ هم کانونی
ما می توانیم توسط دستگاه کامپیوتری اندازه گیری را شروع و کنترل کنیم، سیستم کامپیوتری به سیستم اندازه گیری وصل است و مانند سایر دستگاه های کامپیوتری دیگر شامل برنامه هایی است، بعد از تنظیم سیستم اندازه گیری بر روی نمونه توسط فضای جهت یابی می توانیم به وسیله سیستم کامپیوتری طیف سنجی را شروع کنیم. همچنین ما می توانیم به وسیله این سیستم کامپیوتری متصل به سیستم انداز گیری شکل و عکس زنده نمونه را به روشنی کنترل کنیم، عدسی سیستم انداز گیری را بر حسب نیاز تنظیم کنیم، روش اندازه گیری را نمایش دهیم، پارامترهای اندازه گیری را مشاهده کنیم، می توانیم دستگاه اندازه گیری را تنظیم کرده و منبع نور را کنترل و روشنایی را تطبیق دهیم.
سیستم کامپیوتری دستگاه شامل برنامه هایی است که به وسیله آنها می توانیم ناهمواری نمونه اندازه گیری شده را محاسبه کنیم. روش کار به این صورت است که ابتدا روی شکل نمونه در سیستم کامپیوتری که توسط سیستم اندازه گیری و ذخیره شده ما می توانیم قسمت هایی را که ارتفاعات کمتری دارند را انتخاب کرده و قسمت های دیگر شکل نمونه را بر حسب این ارتفاعات کمتر بسنجیم. دستگاه این اختیار را به ما می دهد که کل شکل نمونه را از نظر ناهمواری بررسی کنیم یا فقط قسمت هایی از آن را انتخاب کرده و بررسی کنیم. در اینجا روشی استاندارد برای محاسبه داده های ارتفاعات کمتر را معرفی می کنیم :
برای یک سطح داده شده خطی z(x,y)، حداقل مربعات متوسط برنامه ممکن است به وسیله رابطه زیر تعریف شود :
(۳– ۱) F(x,y) = a + bx + cy
که در آن ضرایب a و b و c از حل داده های توپوگرافی داده می شود.
مجموع مربعات داده های این برنامه به وسیله رابطه زیر داده می شود :
(۳–۱)
ضرایب حداقل مربعات متوسط برنامه به وسیله معادله (۳-۲) تعیین می شود. با متمایز کردن معادله (۳-۲) و مساوی صفر قرار دادن به ترتیب ضرایب معادلات زیر را بدست می آوریم :
(۳ – ۳)
با مرتب کردن دوباره معادله (۳-۳) معادلات خطی ضرایب زیر را می توان بدست آورد :
(۳-۴)
این معادلات، معادلات مشکل نرمال نامیده می شوند. با کل این مجموعه از معادلات خطی، ضرایب حداقل مربعات متوسط برنامه یافت می شود.
(۳-۵)
وقتی که